335
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
JANG MAYDONIDA HARBIY ALOQANI TASHKIL QILISH
Jonibek Odinayev
1
University of Management and Future Technologies, Menejment kelajak texnologiyalari
Universiteti magistranti.
Donyorbek Abdumanobov
2
Qarshi Axborot Texnologiyalari va menejment universiteti talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17171603
Annotatsiya
. Ushbu maqola jangda aloqani tashkil qilish usullari aloqa tarmoqlarining
asosiy zamonaviy texnologiyalarini samarodorligi rivojlanish bosqichlariga bag
‘
ishlangan
bo
‘
lib, harbiy aloqani tashkil qilish bilan tanishib chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
Jang, Razvetka, UHF, VHF, HF, Harbiy aloqa.
Zamonaviy harbiy harakatlarning muvaffaqiyati ko‘plab omillarga bog‘liq bo‘lib,
ularning eng asosiysi
–
bu aloqa tizimidir. Jang maydonida vaziyat tez-
tez o‘zgarib turadi, har bir
sekund muhim ahamiyatga ega. Shu sababli, harbiy bo‘linmalar o‘rtasida ishonchli, tezkor va
uzluksiz axborot almashinuvi muhim rol o‘ynaydi. Harbiy aloqa —
bu qo‘mondonlik,
boshqaruv, muvofiqlashtirish va qarorlar qabul qilish jarayonlarining negizidir.
Harbiy aloqa
–
bu harbiy bo‘linmalar, qo‘mondonlik punktlari va boshqaruv organlari
o‘rtasida axborot almashinuvini ta'minlaydigan vositalar va tizimlar majmuasidir. Aloqa
yordamida:
Buyruqlar uzatiladi,
Razvedka ma’lumotlari tarqatiladi,
Ko‘mak kuchlari chaqiriladi,
Jang harakatlari muvofiqlashtiriladi,
Harbiy rejalar hayotga tatbiq etiladi.
Jangovar harakatlarda aloqa:
Boshqaruvni uzluksizligini ta'minlaydi;
Ko‘p tarmoqli operatsiyalarni muvofiqlashtirishga yordam
beradi;
Harbiy razvedka va kuzatuv natijalarini tez yetkazishga
xizmat qiladi;
Dushmanning harakatlariga tezkor javob berish imkonini
beradi;
Buyruqlarning aniq, qisqa va shifrlangan tarzda
yetkazilishini kafolatlaydi.
Agar aloqa tizimi ishdan chiqsa,
bo‘linmalar bir
-
biri bilan bog‘lanolmaydi, buyruqlar kechikadi yoki noto‘g‘ri bajariladi. Bu esa
jangda jiddiy yo‘qotishlarga olib keladi.
Jangda aloqani tashkil qilish usullari:
Radio aloqa
Harakatdagi bo‘linmalar orasida tezkor aloqa;
Portativ, avtomobilga o‘rnatilgan yoki statsionar radiostansiyalar yordamida amalga
oshiriladi;
Dushman tomonidan tutib olinmasligi uchun signal shifrlanadi;
UHF, VHF, HF to‘lqin diapazonlarida ishlaydi.
Simli aloqa
336
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
Qo‘mondonlik punktlari orasida o‘rnatiladi;
Signal sifati yuqori, dushman tomonidan tutib olinishi qiyin;
Ammo harakatdagi jangovar bo‘linmalar uchun noqulay;
Doimiy joylashgan bo‘linmalarda afzal.
Vizual aloqa
Bayroqlar, ishoralar, chiroqlar, raketalar orqali amalga oshiriladi;
Favqulodda hollarda yoki radio aloqasi ishdan chiqqanda ishlatiladi;
Masofa va ob-
havo holatiga bog‘liq.
Signal vositalari
Ovozli signal (sirena, qo‘ng‘iroq);
Yorug‘lik signallari (raketalar, chiroqcha);
Katta masofada bo‘lmasa
-da, tezkor buyruq yetkazishda foydali.
Sun’iy yo‘ldosh aloqa
Uzoq masofadagi qo‘mondonlik markazlari bilan uzluksiz aloqa o‘rnatadi;
Zamonaviy urushlarda keng qo‘llaniladi (ayniqsa, NATO va boshqa ilg‘or armiyalarda);
Katta texnik bazani talab qiladi.
Jang maydonida aloqani tashkil etish prinsiplari:
Uzliksiz
Aloqa istalgan vaqtda, har qanday sharoitda ishlashi kerak.
Aloqa uzilishi boshqaruvning izdan chiqishiga olib keladi.
Barqarorlik
Aloqa signallari elektromagnit to‘sqinliklarga bardoshli bo‘lishi zarur.
Zaxira tizimlari bo‘lishi kerak (bir nechta kanal, shifrlangan signal, boshqa aloqa turlariga
o‘tish imkoniyati).
Maxfiylik va xavfsizlik
Dushmanning signalni tutib olishi yoki soxta axborot uzatishini oldini olish uchun
kodlash va shifrlash ishlatiladi.
Kriptografik vositalar va xavfsiz kanallar muhim.
Tezlik
Buyruq va axborot iloji boricha tez yetkazilishi lozim;
Bu jang natijasiga bevosita ta’sir qiladi.
Moslashuvchanlik
Aloqa sharoitga qarab tez moslasha olishi kerak: joylashuv o‘zgarsa, signal usullari ham
o‘zgarishi zarur.
Aloqa vositalari va texnik ta’minot
Quyidagi vositalar keng qo‘llaniladi:
Aloqa vositasi
Qo‘llanilishi
Portativ radiostansiyalar
Kichik guruhlar, patrullar
Mobil radiostansiyalar
Harakatdagi avtomobil
bo‘linmalar
Statsionar aloqa punktlari
Qo‘mondonlik shtablari
Kodlovchi qurilmalar
Signalni shifrlash uchun
Yo‘ldosh aloqa uskunalari
Markaziy qo‘mondonlik bilan
337
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
Aloqa vositasi
Qo‘llanilishi
aloqa
Signal raketalari,
bayroqlar
Vizual aloqa
Jang maydonida yuzaga keladigan aloqa muammolari:
Radioto‘sqinliklar –
dushman yoki tabiiy to‘sqinliklar sababli signal sifati pasayadi;
Uskunalarning ishdan chiqishi
–
bombardimon, noto‘g‘ri foydalanish;
Signal tutib olinishi va teskari dezinformatsiya;
Aloqa uzilishining bo‘linma harakatlariga salbiy ta’siri.
Shuning uchun har bir bo‘linmada zaxira aloqa tizimi, qo‘lda yozilgan kodlar, qisqa
buyruq formulalari va avariyaviy signal tizimi bo‘lishi zarur.
Jang maydonida harbiy aloqani to‘g‘ri tashkil qilish
—
bu jangning muvaffaqiyatli
kechishining eng muhim omillaridan biridir. Aloqa nafaqat boshqaruv, balki xavfsizlik, tezlik va
aniq harakatlar asosidir. Harbiy rahbarlar aloqa tizimini doimiy ravishda nazorat qilib borishi,
zaxira vositalarini tayyor holda saqlashi, shuningdek, aloqa xodimlarini muntazam tayyorlashi
zarur.
Shunday ekan, zamonaviy armia aloqa texnologiyalarini rivojlantirishga, signal
xavfsizligini ta'minlashga va harbiy mutaxassislarni malakali tayyorlashga alohida e’tibor
qaratishi zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari Akademiyasi
.
Harbiy boshqaruv asoslari.
–
Toshkent: Harbiy nashriyot, 2021.
2.
Qodirov R., Abdullayev S.
Zamonaviy harbiy texnologiyalar va ularning qo‘llanilishi.
–
Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2020.
3.
Musayev A.S.
Harbiy aloqa tizimlari: nazariya va amaliyot.
–
Samarqand: Oliy harbiy
bilim yurti nashriyoti, 2019.
4.
Field Manual (FM) 6-02
–
Signal Support to Operations
. United States Army, 2020.
https://armypubs.army.mil
5.
NATO Communications and Information Agency
.
Tactical Communications Systems
