417
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
USMON AZIM SHE’RIYATIDA FOLKLOR MOTIVLARI
Ibragimova Dilovar Anvar qizi
Termiz davlat universiteti O‘zbek filologiyasi fakulteti 3
-bosqich talabasi.
F.Sultonqulova
Ilmiy rahbar. PhD.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17195517
Annotatsiya.
Ushbu maqolada o‘zbek xalq og‘zaki ijodining badiiy adabiyotga ta’siri
masalalari shoir Usmon Azim she’rlari misolida tahlil etiladi. Shoir she’rlarida xalq
ertaklaridai uch yo‘l motivi tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
qadriyat, badiiy so‘z folklor, motiv, obraz, folklorshunoslik.
Har bir davr adabiyoti avvalo shu xalqning og‘zaki ijod namunalarida aks etadi. folklorda
o'z aksini topadi, badiiy sayqallanadi. Mumtoz adabiyotimizdan tortib, to bugungi kungacha
yaratilayotgan asarlarda xalq og'zaki ijodining badiiy adabiyotga sezilib turadi.
Folklor namunalarini qadimdan xalq og‘zaki ijodida ko‘rishimiz mumkin. Millatning
an’analarini yuzaga chiqarishda, mashhur shoir va yozuvchilarimiz hissasi ulkan. O‘zbekiston
xalq shoiri Usmon Azim ijodining asosini ham xalq og‘zaki ijodisiz tasavvur qilib bo‘lmaydi.
“Uning ijodi xalq og‘zaki ijodidan doimo suv ichgan, uni yozma adabiyotga yangicha ruh
bilan sug‘organ she’riyatdir. Shoir ijodining dastlabki yillaridayoq xalq og‘zaki ijodining go‘zal
namunalari bo‘lgan ertak, afsona va dostonlardagi folklor motivlariga murojaat qiladi. Shoir
she’riyatining manbalaridan biri Ona tabiat bo‘lsa, ikkinchisi xalq og‘zaki ijodidir”. [5: 282.]
Shoir ijod olamiga kirib kelgan o‘tgan asrning 70
-
80 yillarida Haq va haqiqatni so‘zlay
olish uchun folklor motivlaridan foydalanishi, yozma adabiyotning xalq og‘zaki ijodi bilan
uyg‘unligini ko‘rsatishida, albatta, muallifning ma’lum maqsad
-muddaolarini ifodalashda
fol’klor an’analaridan foydalanish muhim ahamiyat kasb etgan edi. Shoirning “Uch dramatik
ballada”, “Baxshiyona” turkumi –
xalq dostonlari, “Chapani yoxud jaydari she’rlar” –
xalq
qo‘shiqlari, “Alpomishning qaytishi” –
“Alpomish” dostoni,
“Tosh pari”,
“Balladalar”iga
ertak motivlari asos qilib olinadi. Shoir ba’zi she’rlarida xalqimiz donishmandligini ko‘rsatuvchi
noyob, chuqur mazmunga ega, serma’no ibora va maqollardan mahorat bilan o‘rinli foydalanadi:
“Oh”imga to‘ladi “oh”siz odamlar
Bir yo‘lim zamindir, bir yo‘lim osmon
.
Ma’lumki, xalq ertaklarida
uch yo‘l
motivi mavjud. Ertak motivi asosida yaratilgan
“Balladalar”ining beshinchi balladasida
ushbu motiv ijtimoiy masalalarni yoritish maqsadida
ishlatiladi. Umuman, shoir ijodida
uch yo‘l
asosiy motiv obraz sifatida davr ahvoli, lirik
qahramon ruhiyatini tasvirlangan o‘rinlarda keng foydalaniladi. “Rivoyat” she’rida uch yo‘l
motivi insonning umri, yashashi haqida chuqur falsafiy mushohadalarini ifodalaydi. Shoir
mazkur motivni inson hayoti misolida ko‘rarkan, inson yashab o‘tgan umr borsa kelmasga
qiyoslanadi:
Bu yo‘l yolg‘iz emas, uchga bo‘lindi...
“Borsa kelmas” oldi mening ko‘nglimni.
Garchi “Borsa, kelar” ayladi imo,
Menga buyurmagan qaytmoqni xudo.
“Yo kelar, yo kelmas” o‘yindir mujmal,
Men birdan qismatni etmoqchiman hal.
Taqdirga tik qarash bandasin rasmi,
418
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
O‘yla “Borsa kelmas” umrdir asli
. [2: 111.]
Usmon Azim xalq og‘zaki ijoodining majoziylikka asoslangan turlaridan biri hisoblangan
ertak motivlaridan unumli fooydlanadi. Jumladan, “Baxt haqida ertak”, “G‘aroyib ajdarho”,
“Tosh pari” hamda shoir “Saylanma”siga kiritilgan o‘n beshta ta balladaga ertak motivlari asos
qilib olinadi. Shoirning “G‘aroyib ajdarho” asarining syujeti xalq ertaklari syujetiga asoslangan
bo‘lsa
-
da, to‘liq xalq ertaklari syujetini takrorlamaydi. Xuddi ertaklardagi kabi yurtga kelgan
yovuz “qirq boshu”, “qirq qorin” “bir yuho” har kuni “bir navniholqiz”ni yemish qilgan ajdarho
timsoli podshohning yolg‘iz qizi “xalqi uchun qurbon bo‘lishga shay turgan” malikani
“yemaydi”. Aksincha xalq va yurt dardini o‘ylab bolasini yovga jo‘natgan podshohga tahsin
aytadi: “Agar podshoh bo‘lsa Xalqiga fido, Nima qila olar Uni ajdarho! Padaring qilmasdan
O‘ziga shafqat, Qizini yo‘llabdi... Unga ming rahmat!” Ko‘rinib turibdiki, mazkur asarda
“g‘aroyib ajdarho” timsolida Adolat ramzi ifodalanadi. Shoir she’rda “yov kelganda qochgan”
xiyonatchi a’yonlar, saroy ahlining qilmishlarini qattiq qoralab, “har qanday musibatga dosh
bergan “misgar u temirchi, Yukchi, obkash, aravakash, dukchi, korapdayu devdon, Bo‘zchi
-yu ,
bazzoz, masxaraboz, hattoki dorboz, hatto ko‘zboylovchi, hatto gilamchi, Hatto sang‘ib yurgan
sho‘rlik tilamchi...” kabi odddiy xalq vakillari borligini podshohga eslatish asnosida davrning
ijtimoiy muammolarini ko‘rsatib o‘tadi. She’rdagi adolat, erk va haqiqat kabi ezgu g‘oyalar
ulug‘lanib, jaholat, nohaqlik, riyo va mmunofiqlik qattiq qoralanadi. Barcha ertaklarning oxirida
bo‘lgani kabi shoir am mazkur eertagini Ezgulikning tantanasi bilan tugatarkan, qissadan hissa
qilib, o‘quvchisiga “xalq nima?” ekanligini uqtiruvchi savol qo‘yadi. Shuningdek uning “Besehr
ertak” she’rida ertaklardagi uch og‘a
-ini botirlar motiv obrazi ishtirok etadi.
Biz uch og'a-ini edik,
Qo'shchi edik mehnatkash. [4:40]
Usmon Azim she’riyati xalqimizning durdona ijod namunalarining yozma tarzda
ishlangan ajoyib guldastasidir. Uning
“
Alpomish
”
va
“Go‘ro‘g‘li”
dostonlari asosida yozgan
asarlari shoh asar hisoblanadi va folklorning eng ajoyib na’munalari sifatida olishimiz mumkin.
Yuqorida ko‘rib o‘tganimizdek, shoir har bir fol’klor
motivlaridan unumli foydalanadi.
Buni uning ijodining eng go‘zal namunasi “Baxshiyona” turkumining o‘ziyoq yorqin
ifoda ettirib turibdi. Xulosa qilib aytganda,
shoir ijodidagi folklor motivlarini o‘rganish, tadqiq
etish yozma ad
abiyot va og‘zaki
adabi
yotning o‘zaro bog‘lik masalalarini hal etishga xizmat
qiladi.
Adabiyotlar ro‘yxati
1.
Бобоев Т. Адабиётшунослик асослари. –
Тошкент: Ўзбекистон. –
Б. 397.
2.
Усмон Азим. Жимлик: назм, наср, драматургия. –
Тошкент: Ғафур Ғулом, 2012. –
Б.
111.
3.
Усмон Азим. Бор экану, йўқ экан. –
Тошкент: Чўлпон, 1995. –
Б. 32.
4.
Уcмон Азим. Сайланма. –Тошкент: “Шарқ” нашриёти, 1995. –
Б.203.
5.
Азимов У. Соғинч. –
Тошкент: Ғафур Ғулом номидаги адабиѐт ва санъат нашриѐти,
2007.
–
Б.40.
6.
F Sultonqulova F. ON THE EXPRESSION OF FOLK SONGS IN THE CREATION OF
USMAN AZIM //Modern Science and Research.
–
2024.
–
Т
. 3.
–
№. 2. –
С
. 282-285.
7.
Sultonqulova, F (2020). “METAPHORICAL IMAGES IN THE POETRY OF OSMAN
AZIM”,
IEJRD - International Multidisciplinary Journal
, vol. 5, no. ICIPPS, p. 4, Jun.
2020. -b.
419
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
8.
Sultonqulova, F. (2020). Metaphorcal images in Osman Azim poetry.
ISJ Theoretical &
Applied Science, 04 (84),
537-539.
Soi
: http://s-o-i.org/1.1/TAS.
9.
Sultonqulova
F.B.
SHUKUR
XOLMIRZAYEV
HIKOYALARIDA
RUHIY-
PSIXOLOGIK HOLAT IFODASIDA DETALNING O‘RNI // Экономика и социум.
2024. №6
-1 (121).633-635 URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/shukur-xolmirzayev-
hikoyalarida-ruhiy-psixologik-holat-ifodasida-detalning-o-rni
