540
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
TEMURIYLAR DAVRI: BOYLIK VA QASHSHOQLIK ORTASIDAGI TARIXIY
MEROS
Norqulova Umida
Navoiy innovatsiyalar Universiteti
Surxondaryo kampusi 2-kurs Tarix yoʻnalish talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17248599
Annotatsiya
. Ushbu maqolada Temuriylar davlati (XIV asr oxiri – XVI asr boshlari)ning
ziddiyatli qiyofasi ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy kontekstda yoritilgan. Tadqiqot davomida
Temuriylar saltanatining iqtisodiy farovonlik manbalari — Buyuk Ipak yo‘li chorrahasidagi
monopoliya, hunarmandchilik va savdoning rivoji, ilm-fan va san’atga berilgan homiylik kabi
jihatlar tahlil qilindi. Shu bilan birga, oddiy xalq — dehqon, chorvador va hunarmandlarning
og‘ir turmush tarzi, soliq yuklari, urushlarning vayronkor oqibatlari va adolatning
ta’minlanishidagi muammolar ochib berildi. Maqola Temuriylar davrida yuksak madaniyat va
ilmiy taraqqiyot fonida yuzaga kelgan ijtimoiy tengsizlikni ko‘rsatib, saltanatning ikki qutbli
merosini — boylik va qashshoqlikni holisona baholashga qaratilgan.
Kalit so‘zlar
: Temuriylar davlati, Amir Temur, Buyuk Ipak yo‘li, iqtisodiy farovonlik,
hunarmandchilik, soliq tizimi, ijtimoiy tabaqalanish, urushlar, adolat, Mirzo Ulug‘bek, Alisher
Navoiy, Husayn Boyqaro, Sharq Uyg‘onishi, madaniy meros.
Buyuk Saltanatning Ziddiyatli Qiyofasi.Temuriylar davlati (XIV asr oxiri – XVI asr
boshlari) butun dunyo tarixida madaniyat, ilm-fan va me’morchilikning mislsiz yuksalish davri
sifatida tan olinadi. Amir Temur tomonidan asos solingan va Ulugbek, Alisher Navoiy, Husayn
Boyqaro kabi buyuk hukmdorlar qol ostida rivojlangan bu saltanat Orta Osiyo zaminida Ikkinchi
Sharq Uygonish davri(Renessans)ni yaratdi. Samarqand, Buxoro va Hirot shaharlari Sharqning
eng yorqin, ilm-ma’rifatmarkazlari boldi. Biroq, tarixiy tadqiqotlar har qanday buyuk
imperiyaning ortida koplab ijtimoiyiqtisodiy ziddiyatlar mavjud bolganini korsatadi. Temuriylar
saroylarining hashamati, karvonsaroylarning tokinligi va madrasalarning ulugvorligi fonida,
oddiy xalqning — dehqon, hunarmand va chorvadorlarning turmush tarzi haqida qonuniy savol
tugiladi: Temuriylar davrida xalq tola farovon yashaganmi yoki boylik faqat bir tabaqaga xos
bolgan zanjirning bir bogini edimi? Ushbu maqolada biz saltanatning boylik manbalari va
qashshoqlikka olib kelgan sabablarini chuqur tahlil qilamiz, shu tariqa Temuriylar davrining ikki
qutbli ijtimoiy-iqtisodiy merosini ochib beramiz. Temuriylar Farovonligining Asosiy
Manbalari.Temuriylar davrida iqtisodiy yuksalish va boylik toplanishi bir nechta mustahkam
asoslarga tayangan edi. Buyuk Ipak Yoli Chorrahasidagi Monopoliya.Temurning harbiy
yurishlari natijasida katta hududlarning bir qol ostida birlashishi xalqaro savdo yollarining
xavfsizligini ta’minladi. Xitoy, Hindiston, Rus yerlari va Yaqin Sharqni boglovchi Buyuk Ipak
Yolining asosiy segmenti Temuriylar nazoratiga otdi. Tranzit daromadlar: Davlat tranzit
savdodan katta boj (soliq) daromadlari olardi. Bu mablaglar nafaqat saroy xazinasini toldirdi,
balki yirik obodonchilik ishlariga ham sarflandi. Karvonsaroy va Bozorlar: Hukmdorlar savdoni
ragbatlantirish maqsadida shaharlar ichida timlar (yopiq bozorlar), toqilar va yollarda
karvonsaroylar qurishga katta e’tibor berishdi. Bu inshootlar savdogarlarning daromadiga
daromad qoshdi va shahar aholisi uchun ish orinlari yaratdi.
Hunarmandchilik va sanoatning gullabyashnashi. Markaziy shaharlar faqatgina savdo
tranzit nuqtasi bolmay, balki noyob mahsulotlar ishlab chiqaruvchi sanoat markazlari ham
bolgan.
541
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
Badiiy mahorat: Samarqand qogozi (ipak qoshib ishlangan) butun Sharqda eng sifatli
hisoblanib, unga talab yuqori edi. Shuningdek, naqshinkor gilamchilik, zargarlik, qurolsozlik,
kulolchilik va rangtasvir (miniatyura) san’atlari yuqori choqqiga chiqdi. Eksportga yonaltirish:
Hunarmandlar tomonidan yaratilgan mahsulotlar chet ellarga eksport qilingan. Bu esa shaharlik
hunarmandlar, ustalar (aqlli mehnat egalari) tabaqasini nisbatan farovon yashashiga imkon berdi.
Bu guruh orta sinf sifatida shakllanib, boy elita bilan qashshoq dehqonlar ortasidagi
boshliqni toldirgan. Temuriylar davri: Boylik va qashshoqlik ortasidagi tarixiy meros. Buyuk
Saltanatning ziddiyatli qiyofada. Temuriylar davlati (XIV asr oxiri – XVI asr boshlari) butun
dunyo tarixida madaniyat, ilm-fan va me’morchilikning mislsiz yuksalish davri sifatida tan
olinadi. Amir Temur tomonidan asos solingan va Ulugbek, Alisher Navoiy, Husayn Boyqaro
kabi buyuk hukmdorlar qol ostida rivojlangan bu saltanat Orta Osiyo zaminida Ikkinchi Sharq
Uygonish davri (Renessans)ni yaratdi. Samarqand, Buxoro va Hirot shaharlari Sharqning eng
yorqin, ilm-ma’rifat markazlari boldi. Biroq, tarixiy tadqiqotlar har qanday buyuk imperiyaning
ortida koplab ijtimoiy-iqtisodiy ziddiyatlar mavjud bolganini korsatadi.
Temuriylar saroylarining hashamati, karvonsaroylarning tokinligi va madrasalarning
ulugvorligi fonida, oddiy xalqning — dehqon, hunarmand va chorvadorlarning turmush tarzi
haqida qonuniy savol tugiladi: Temuriylar davrida xalq tola farovon yashaganmi yoki boylik
faqat bir tabaqaga xos bolgan zanjirning bir bogini edimi? Ushbu maqolada biz saltanatning
boylik manbalari va qashshoqlikka olib kelgan sabablarini chuqur tahlil qilamiz, shu tariqa
Temuriylar davrining ikki qutbli ijtimoiyiqtisodiy merosini ochib beramiz. Temuriylar
Farovonligining Asosiy MManbyi sifatida iqtisodiy yuksalish va boylik toplanishi bir nechta
mustahkam asoslarga tayangan edi. Buyuk Ipak Yoli Chorrahasidagi Monopoliya. Temurning
harbiy yurishlari natijasida katta hududlarning bir qol ostida birlashishi xalqaro savdo yollarining
xavfsizligini ta’minladi. Xitoy, Hindiston, Rus yerlari va Yaqin Sharqni boglovchi Buyuk Ipak
Yolining asosiy setranzit savdodan katta boj (soliq) daromadlari olardi. Bu mablaglar nafaqat
saroy xazinasini toldirdi, balki yirik obodonchilik ishlariga ham sarflandi. Karvonsaroy va
Bozorlar: Hukmdorlar savdoni ragbatlantirish maqsadida shaharlar ichida timlar (yopiq
bozorlar), toqilar va yollarda karvonsaroylar qurishga katta e’tibor berishdi. Bu inshootlar
savdogarlarning daromadiga daromad qoshdi va shahar aholisi uchun ish orinlari yaratdi.
Markaziy shaharlar faqatgina savdo tranzit nuqtasi bolmay, balki noyob mahsulotlar ishlab
chiqaruvchi sanoat markazlari ham bolgan. Badiiy mahorat: Samarqand qogozi (ipak qoshib
ishlangan) butun Sharqda eng sifatli hisoblanib, unga talab yuqori edi. Shuningdek, naqshinkor
gilamchilik, zargarlik, qurolsozlik, kulolchilik va rangtasvir (miniatyura) san’atlari yuqori
choqqiga chiqdi. Hunarmandlar tomonidan yaratilgan mahsulotlar chet ellarga eksport qilingan.
Bu esa shaharlik hunarmandlar, ustalar (aqlli mehnat egalari) tabaqasini nisbatan farovon
yashashiga imkon berdi. Bu guruh orta sinf sifatida shakllanib, boy elita bilan qashshoq
dehqonlar ortasidagi boshliqni toldirgan. Temuriylar, ayniqsa Mirzo Ulugbek va Husayn
Boyqaro davrida, ilm-fan va san’atga beqiyos homiylik qilingan. Qurilgan ulkan madrasalar
(Ulugbek, Gavharshodbegim madrasalari) minglab shogird va olimlarga bepul ta’lim berish
imkoniyatini yaratdi. Madrasa mudarrislari, olimlar (falakkiyotshunoslar, matematiklar) davlat
gaznasidan maosh olib, jamiyatning eng yuqori martabali tabaqalari qatorida turishgan.
Kamolliddin Behzod, Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiy kabi san’at va adabiyot dahoilari
saroy homiyligida ishlashgan. Yuklar va Xatarli Hayot Gullab-yashnagan shaharlar va boy
elitaning hashamati fonida, Temuriylar saltanatining aksariyat aholisi — dehqonlar, chorvadorlar
va qishloq hunarmandlari ogir turmush kechirishga majbur bolganlar.
542
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
Ogir Soliq Yuklari – Dehqonning belidagi Temuriylar saltanati harbiy yurishlar,
obodonchilik va saroy ehtiyojlarini qondirish uchun doimiy ravishda katta moliyaviy manbalarga
ehtiyoj sezgan. Bu ehtiyojning asosiy qismi qishloq xojaligiga tushgan. Xarojing ogirligi:
Dehqonlar yetishtirgan hosilning uchdan bir qismidan to yarim qismigachani davlatga yer soligi
(xaroj) sifatida topshirishlari shart edi. Chorvadorlardan esa zakot (chorva soligi) olingan.
Bunday yuqori soliq stavkalari hosil yaxshi bolmagan yillarda dehqon xojaligini butunlay
tushkunlikka olib kelgan. Ziyodagi yigimlar: Rasmiy soliqlar bilan bir qatorda, mahalliy
amaldorlar, viloyat hokimlari va soliq yiguvchilar (mol-sipo) tomonidan turli xil norasmiy va
noqonuniy yigimlar, poralar va majburiy mehnat (hashar) talablari joriy etilgan. Bu zulm
kambagallikni yanada chuqurlashtirib, ijtimoiy noroziliklarga sabab bolgan. Urushlar,
Vayronkorlik va Natijasiz Qurbonliklar Temuriylar davri tinchlik davri emasdi. Uning asoschisi
Amir Temur davrida ham, undan keyin shahzodalar ortasidagi taxt uchun kurashlar davrida ham
urushlar doimiy bolgan. Xojaliklarning buzilishi: Urushlar paytida qoshinlar qishloq xojalik
yerlaridan otgan, ekinlar payhon bolgan, sugorish inshootlari buzilgan. Bu esa hududning
ocharchilikka yuz tutishiga olib kelgan. Urushdan keyingi tiklanish ishlari asosan oddiy xalqning
yelkasiga tushgan. Insoniy ziyon: Urushlarda qatnashish uchun chaqirilgan oddiy xalq oz
xojaligini tashlab ketishga majbur bolgan. Bu, kopincha, oilaning asosiy boquvchisini yoqotish
va xojalikning inqiroziga olib kelgan. Korrupsiya va Adolatning Ta’minlanishi Muammosi
Hukmdorlar (xususan, Temur va Ulugbek) adolatni davlatning asosiy tamoyillaridan biri deb
bilganlar. Temurning "Tuzuklar"ida dehqonlarning huquqlari himoya qilingan. Biroq, bu
qoidalar amalda doimo ham ishlamagan. Amaldorlarning erkinligi: Katta saltanatni uzoqdan
boshqarigmenti Temuriylar nazoratiga otdi. Davlattranzit savdodan katta boj (soliq) daromadlari
olardi. Bu mablaglar nafaqat saroy xazinasini toldirdi, balki yirik obodonchilik ishlariga ham
sarflandi. Karvonsaroy va Bozorlar: Hukmdorlar savdoni ragbatlantirish maqsadida shaharlar
ichida timlar (yopiq bozorlar), toqilar va yollarda karvonsaroylar qurishga katta e’tibor berishdi.
Bu inshootlar savdogarlarning daromadiga daromad qoshdi va shahar aholisi uchun ish orinlari
yaratdi. Markaziy shaharlar faqatgina savdo tranzit nuqtasi bolmay, balki noyob mahsulotlar
ishlab chiqaruvchi sanoat markazlari ham bolgan. Badiiy mahorat: Samarqand qogozi (ipak
qoshib ishlangan) butun Sharqda eng sifatli hisoblanib, unga talab yuqori edi. Shuningdek,
naqshinkor gilamchilik, zargarlik, qurolsozlik, kulolchilik va rangtasvir (miniatyura) san’atlari
yuqori choqqiga chiqdi. Hunarmandlar tomonidan yaratilgan mahsulotlar chet ellarga eksport
qilingan. Bu esa shaharlik hunarmandlar, ustalar (aqlli mehnat egalari) tabaqasini nisbatan
farovon yashashiga imkon berdi. Bu guruh orta sinf sifatida shakllanib, boy elita bilan qashshoq
dehqonlar ortasidagi boshliqni toldirgan. Temuriylar, ayniqsa Mirzo Ulugbek va Husayn
Boyqaro davrida, ilm-fan va san’atga beqiyos homiylik qilingan. Qurilgan ulkan madrasalar
(Ulugbek, Gavharshodbegim madrasalari) minglab shogird va olimlarga bepul ta’lim berish
imkoniyatini yaratdi. Madrasa mudarrislari, olimlar (falakkiyotshunoslar, matematiklar) davlat
gaznasidan maosh olib, jamiyatning eng yuqori martabali tabaqalari qatorida turishgan.
Kamolliddin Behzod, Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiy kabi san’at va adabiyot dahoilari
saroy homiyligida ishlashgan. Yuklar va Xatarli Hayot Gullab-yashnagan shaharlar va boy
elitaning hashamati fonida, Temuriylar saltanatining aksariyat aholisi — dehqonlar, chorvadorlar
va qishloq hunarmandlari ogir turmush kechirishga majbur bolganlar. Ogir soliq yuklari –
dehqonning belidagi hiroj. Temuriylar saltanati harbiy yurishlar, obodonchilik va saroy
ehtiyojlarini qondirish uchun doimiy ravishda katta moliyaviy manbalarga ehtiyoj sezgan. Bu
ehtiyojning asosiy qismi qishloq xojaligiga tushgan.
543
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
Xarojning ogirligi: Dehqonlar yetishtirgan hosilning uchdan bir qismidan to yarim
qismigachani davlatga yer soligi (xaroj) sifatida topshirishlari shart edi. Chorvadorlardan esa
zakot (chorva soligi) olingan. Bunday yuqori soliq stavkalari hosil yaxshi bolmagan yillarda
dehqon xojaligini butunlay tushkunlikka olib kelgan. Ziyodagi yigimlar: Rasmiy soliqlar bilan
bir qatorda, mahalliy amaldorlar, viloyat hokimlari va soliq yiguvchilar (mol-sipo) tomonidan
turli xil norasmiy va noqonuniy yigimlar, poralar va majburiy mehnat (hashar) talablari joriy
etilgan. Bu zulm kambagallikni yanada chuqurlashtirib, ijtimoiy noroziliklarga sabab bolgan.
Urushlar, Vayronkorlik va Natijasiz Qurbonliklar Temuriylar davri tinchlik davri emasdi. Uning
asoschisi Amir Temur davrida ham, undan keyin shahzodalar ortasidagi taxt uchun kurashlar
davrida ham urushlar doimiy bolgan. Xojaliklarning buzilishi: Urushlar paytida qoshinlar qishloq
xojalik yerlaridan otgan, ekinlar payhon bolgan, sugorish inshootlari buzilgan. Bu esa hududning
ocharchilikka yuz tutishiga olib kelgan. Urushdan keyingi tiklanish ishlari asosan oddiy xalqning
yelkasiga tushgan. Insoniy ziyon: Urushlarda qatnashish uchun chaqirilgan oddiy xalq oz
xojaligini tashlab ketishga majbur bolgan. Bu, kopincha, oilaning asosiy boquvchisini yoqotish
va xojalikning inqiroziga olib kelgan. Korrupsiya va Adolatning Ta’minlanishi Muammosi
Hukmdorlar (xususan, Temur va Ulugbek) adolatni davlatning asosiy tamoyillaridan biri deb
bilganlar. Temurning "Tuzuklar"ida dehqonlarning huquqlari himoya qilingan. Biroq, bu
qoidalar amalda doimo ham ishlamagan. Amaldorlarning erkinligi: Katta saltanatni uzoqdan
boshqarishqiyin bolganligi sababli, chekka hududlardagi mahalliy hokimlar oz qol ostidagi xalq
ustidan deyarli cheklanmagan hokimiyatga ega bolishgan. Ular markaziy hukumatning adolatli
qonunlarini e’tiborsiz qoldirib, shaxsiy boylik orttirish maqsadida xalqqa zulm otkazishgan.
Noroziliklar: Bunday zulm va adolatsizlik oqibatida osha davr manbalarida kambagallar
orasidan chiqqan galayonlar va qozgolonlar haqida ma’lumotlar uchraydi. Ijtimoiy Tafovut va
Tarixiy Natijalar: Temuriylar jamiyatida boylik va qashshoqlik ortasidagi keskin farq, turli
tabaqalar hayotining butunlay boshqacha bolishiga sabab bolgan. Boy Elitalarga Amirlar, Yirik
yer egalari, Vazirlar, Katta savdogarlar kirdi. Shahar saroylarida, hashamatli hovlilarda, boglar
ichida. Dabdaba va tokinlikda yashashdi. Davlat daromadlarining katta qismi ularga tegishli
bo'ldi. Orta Tabaqalarga Ustalar, Hunarmandlar, Orta savdogarlar, Madrasa ulamolari, Kichik
amaldorlar kirdilar. Shahar ichida ortacha uylarda. Ma’lum bir barqarorlik va moddiy ta’minot.
Oz mehnati va savdosi orqali kun kechirgan. Qashshoq Tabaqalarda dehqonlar,
chorvadorlar, kasanachilar, qora ishchilar kirgan. Qishloq kulbalarida, shaharlar chetidagi
mahallalarda yashagan. Kun kechirishi oddiy, ogir mehnatga asoslangan. Past tabaqa vakillari
faqat tirikchilik uchun yetarli daromadga ega xalq bo'lgan. Madaniyat va Kambagallikning Aks
Ettiirilishi Temuriylar Renessansining buyuk vakillari ham bu ijtimoiy ziddiyatni kora bilishgan.
Alisher Navoiy oz asarlarida (xususan, "Hayrat ul-abror" dostonida) adolat, insonparvarlik
goyalarini ilgari surib, hukmdorlarni xalqqa zulm qilmaslikka chaqirgan. Uning Husayn
Boyqaroga qilgan nasihatlari asosan dehqonlarning ahvolini yaxshilashga, soliq zulmini
kamaytirishga qaratilgan edi. Bu holat, hukmdorlar eng yuqori darajada ilm-ma’rifatli bolgan
taqdirda ham, amalda xalqning qashshoqlik darajasi yuqori bolganini korsatadi.
Xulosa: Temuriylar merosiga holis baho
Temuriylar davrini biryoqlama baholash xato bolar edi. Bu davr – Ulugbekning
astronomik jadvallari va Navoiyning gazallari kabi yuksak madaniy yutuqlar bilan birga,
dehqonning ogir mehnat va soliq yuklarini ham oz ichiga olgan. Temuriylar saltanati boylikni
markaziy shaharlar, ilm-fan elitalari va savdo aristokratiyasi atrofida toplagan holda, chekka
qishloqlarning asosiy qismini siyosiy notinchlik va iqtisodiy zulmga duchor etdi.
544
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
Ushbu davr bizga shuni orgatadiki: har qanday buyuk sivilizatsiya, qanchalik yorqin
bolmasin, ozining ijtimoiy tengsizlik muammolarini hal qilmas ekan, bu holat oxir-oqibat
imperiyaning ichdan yemirilishiga, ijtimoiy portlashga va tanazzulga olib keladi. Temuriylar
merosi, shubhasiz, Ozbekiston va butun Sharqning madaniy gazinasidir, ammo bu tarixni
organishda biz nafaqat shohona saroylarni, balki ularning poydevoridagi kambagal kulbalardagi
ogir hayotni ham xolisona inobatga olishimiz kerak.
Zamonaviy ilmiy tadqiqotlar va monografiyalar
Axmedov B.A."Ozbekiston tarixi manbalari" / "Tarixdan saboqlar". (Temuriylar davri
manbalarini tahlil qilish va umumlashtirish, turli tabaqalar ahvoli haqida). Karimov
Sh."Temuriylar davri madaniyati va ma'naviyati" / "Amir Temur va Temuriylar saltanati".
(Saltanatning madaniy-iqtisodiy yuksalishi, ilm-fanga e'tibor va uning natijalari).
Masalskiy V.I."Turkiston olkasi" (Tarixiy, iqtisodiy va statistik ocherk). (Temuriylar
davriga oid iqtisodiy munosabatlar va savdo-sotiq haqidagi ma'lumotlaPugachenkova
G.A."Temuriylar me'morchilik san'ati". (Temuriylar davri qurilishlari, hashamatli inshootlar va
ularning iqtisodiy ta'siri).
Dadaboyev H."Temuriylar davrida soliq tizimi va dehqonlarning ahvoli" (Maxsus ilmiy
maqola, iqtisodiy yuklar va ijtimoiy ziddiyatlarni ochib beradi). Oquv adabiyotlar va toplamlar
Ozbekiston tarixi (Ikki jildlik). (Umumiy tarixiy jarayonlar, ijtimoiy-iqtisodiy hayotning asosiy
bosqichlari). Markaziy Osiyo tarixi (Oliy oquv yurtlari uchun darslik). (Hududiy iqtisodiyot va
aholi turmush darajasini taqqoslash). Temur va Temuriylar davri (Tarixiy tadqiqotlar toplami).
(Turli olimlarning Temuriylar davri jamiyatiga oid ilmiy yondashuvlari).
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Axmedov B.A.
O‘zbekiston tarixi manbalari
/
Tarixdan saboqlar
. – Toshkent, 2000.
2.
Karimov Sh.
Temuriylar davri madaniyati va ma’naviyati
/
Amir Temur va Temuriylar
saltanati
. – Toshkent, 1996.
3.
Masalskiy V.I.
Turkiston o‘lkasi (Tarixiy, iqtisodiy va statistik ocherk)
. – Moskva, 1915.
4.
Pugachenkova G.A.
Temuriylar me’morchilik san’ati
. – Toshkent, 1976.
5.
Dadaboyev H.
Temuriylar davrida soliq tizimi va dehqonlarning ahvoli
. – Ilmiy maqola.
6.
O‘zbekiston tarixi
. Ikki jildlik. – Toshkent, 2010.
7.
Markaziy Osiyo tarixi
. Oliy o‘quv yurtlari uchun darslik. – Toshkent, 2012.
8.
Temur va Temuriylar davri
. Tarixiy tadqiqotlar to‘plami. – Toshkent, 2015.
