ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
72
BUXORO HUDUDIDA ISLOM DINIGA BO‘LGAN MUNOSABAT
Nazarova Gulsara Axadovna
“Jo’ybori Kalon” o’rta maxsus islom ta’lim muassasasi o’qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17292464
Annotatsiya
. Ushbu maqolada Buxoro hududida islom dinining kirib kelishi, uning
ijtimoiy-siyosiy va madaniy hayotdagi o‘rni, shuningdek, mahalliy aholi tomonidan islom
e’tiqodiga nisbatan bo‘lgan munosabat tarixiy jarayonlar asosida tahlil etiladi. Buxoroning
“Islom gumbazi” sifatida shakllanishi, sovet davrida e’tiqodga bo‘lgan bosim va mustaqillik
yillarida diniy qadriyatlarning tiklanish jarayoni ilmiy asosda yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
Buxoro, islom dini, Somoniylar, madrasalar, fiqh, hadis, tasavvuf, Mir
Arab, e’tiqod, ma’naviyat.
ATTITUDE TOWARDS ISLAM IN THE TERRITORY OF BUKHARA
Annotation.
This article analyzes the penetration of Islam in the Bukhara territory, its
place in socio-political and cultural life, as well as the attitude towards the Islamic faith by local
residents on the basis of historical processes. The process of the formation of Bukhara as an
“Islamic Dome”, the pressure on faith in Soviet times and the recovery of religious values during
the years of independence were covered on a scientific basis.
Keywords:
Bukhara, Islam, Somanis, madrasas, fiqh, Hadith, Sufism, Mir Arab, faith,
spirituality.
ОТНОШЕНИЕ К ИСЛАМУ НА ТЕРРИТОРИИ БУХАРЫ
Аннотация.
В данной статье анализируются исторические процессы
проникновения ислама на территорию Бухары, его роль в общественно-политической и
культурной жизни, а также отношение местного населения к исламской вере. Научно
освещено становление Бухары как “купола ислама”, давление на веру в советское время и
процесс возрождения религиозных ценностей в годы независимости.
Ключевые слова:
Бухара, ислам, Саманиды, медресе, фикх, хадисы, суфизм, Мир
Араб, вера, духовность.
Kirish
Islom dini O‘rta Osiyo, xususan, Buxoro tarixida chuqur iz qoldirgan. Arab xalifaligi
istilolari davrida bu hududga kirib kelgan islom dastlab yangi diniy mafkura sifatida qabul
qilindi.
Ammo vaqt o‘tishi bilan u bu yerning ijtimoiy tuzilmasi, siyosiy boshqaruvi va madaniy
hayotining ajralmas qismiga aylandi. Buxoro shahrining islom dunyosidagi mavqei juda yuqori
bo‘lib, u “Qubbat ul-islom” – “Islom gumbazi” nomini olgan.
1. Islomning Buxoro hududiga kirib kelishi
Islom dini VIII asrda Arab xalifaligining Movarounnahrga yurishlari natijasida kirib
keldi.
Dastlabki davrda mahalliy aholining aksariyati zardushtiylik, buddaviylik va shomonlik
e’tiqodlariga amal qilgan. Arab lashkarlarining Buxoroga kirib kelishi bilan birga, islom dini
asta-sekin mahalliy hayotga kirib bordi. Dastlab qarshiliklar bo‘lgan bo‘lsa-da, keyinchalik
savdo, siyosiy aloqalar va madaniy almashinuv orqali islom e’tiqodi keng yoyildi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
73
2. Somoniylar davrida islomning yuksalishi
IX–X asrlarda Somoniylar sulolasi hukmronligi davrida islom dini davlat mafkurasi
sifatida e’tirof etildi. Buxoro poytaxt darajasiga ko‘tarildi va islom ilmlarining markaziga
aylandi.
Bu davrda:
Masjid va madrasalar qurilishi avj oldi;
Shariat qonunlari asosida boshqaruv tizimi shakllandi;
Arab yozuvi keng qo‘llanila boshlandi;
Ilm-fan, adabiyot va falsafada diniy-ma’naviy ruh ustunlik qildi.
Aynan shu davrda buyuk alloma Imom Ismoil al-Buxoriy (810–870) yetishib chiqdi.
Uning “Al-jome‘ as-sahih” asari islom dunyosida Qur’ondan keyingi eng ishonchli
manba sifatida e’tirof etilgan.
3. Buxoro — “Qubbat ul-islom”
Buxoro o‘rta asrlarda musulmon olamining eng nufuzli diniy markazlaridan biriga
aylandi.
Bu shahar nafaqat fiqh va hadis ilmlarining, balki tasavvufning ham rivoj topgan
o‘chog‘iga aylandi.
Abu Hafs al-Kabir, Abu Mansur Moturidiy, Bahouddin Naqshband kabi allomalar islom
aqidasi va axloqiy-ta’limiy qarashlarni chuqur asoslab berdilar.
Moturidiylik ta’limoti orqali Buxoro mo‘tadil islom — aql, adolat va e’tiqod uyg‘unligini
targ‘ib qiluvchi maktab sifatida tanildi. Bu yondashuv hozirgi zamon diniy bag‘rikenglik va
mo‘tadillik tamoyillarining asosidir.
4. Islom va madaniyatning uyg‘unligi
Buxoro nafaqat diniy, balki madaniy-ma’naviy yuksalish markaziga aylandi. Islom
me’morchiligi va san’ati o‘zining yuksak namunalarini yaratdi:
Masjidi Kalon – Buxoroning ramzi sifatida tanilgan ulug‘ masjid;
Masjidi Kalon (“Katta masjid”) — Buxoro shahrining markazida joylashgan eng ulug‘
diniy inshootlardan biri bo‘lib, u O‘rta Osiyodagi eng qadimiy va eng katta jome masjidlardan
biridir. U Po‘i Kalon majmuasi tarkibiga kiradi va Mir Arab madrasasi hamda Kalon minorasi
bilan birgalikda yagona me’moriy ansamblni tashkil etadi.
Masjid Buxoroning “Islom gumbazi” degan nomini oqlovchi eng muhim ramzlardan
biridir.
Masjidi Kalon dastlab 1127-yilda Qoraxoniylar sulolasidan Arslonxon davrida qurilgan.
Ammo keyinchalik, XIII asrda mo‘g‘ullar istilosi paytida Chingizxon qo‘shinlari
tomonidan vayron qilingan.
Hozirgi ko‘rinishdagi masjid esa XV asr oxiri – XVI asr boshlarida, Shayboniylar davrida
(1514-yilda) Abdullaxon I tomonidan qayta tiklangan. Shundan so‘ng u Buxoro shahrining bosh
jome masjidi sifatida faoliyat yuritgan.
Me’moriy tuzilishi. Masjidi Kalon o‘zining beqiyos me’moriy ulug‘vorligi bilan ajralib
turadi:
Umumiy maydoni — 1,3 gektar (130x80 metr atrofida).
Masjid bir vaqtning o‘zida 10 mingdan ortiq namozxonni sig‘dira olgan.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
74
Bino pishiq g‘ishtdan bunyod etilgan, devor qalinligi 1,5 metrga yaqin.
Ichki hovlisi to‘rt tomondan ravoqlar bilan o‘ralgan.
Hovlining o‘rtasida kichik hovuz va sovuq havo kirishini ta’minlovchi yo‘laklar mavjud.
Masjidning gumbazli asosiy zali g‘arbiy qismda joylashgan bo‘lib, u mehrob (Qibla
devori) va minbar bilan bezatilgan.
Bezagi va san’at uslubi. Masjidi Kalonning me’moriy bezaklari o‘z davrining eng yuksak
san’at namunalaridan biridir: Tashqi devorlari moviy, havorang, oq va ko‘k rangdagi koshinlar
bilan bezatilgan; Arab yozuvida kufiy va suls uslublarida Qur’on oyatlari bitilgan; Ichki gumbaz
qismi nafis geometrik naqshlar va islimiy ornamentlar bilan bezatilgan; Me’moriy uslubda
Timuriylar davri an’anasi davom ettirilgan, ammo unda Shayboniylar davrining o‘ziga xos uslubi
ham aks etadi.
Diniy va ijtimoiy ahamiyati. Masjidi Kalon nafaqat ibodat joyi, balki: Islom ilm-fani,
tafsir va hadis ta’limoti o‘qitilgan maskan bo‘lgan; Juma namozlari shu yerda o‘qilgan, bu esa
Buxoro musulmonlari uchun siyosiy-ijtimoiy ahamiyatga ega yig‘in bo‘lgan; U Mir Arab
madrasasi bilan birgalikda Buxoro ulamolari markazi sifatida faoliyat yuritgan.
Masjidi Kalon va Po‘i Kalon majmuasi. Masjidi Kalon quyidagi obidalar bilan bir
ansamblni tashkil etadi:
Kalon minorasi (Minorai Kalon) – 47 metr balandlikda bo‘lib, 1127-yilda qurilgan; u
namozga chaqirish (azon) uchun xizmat qilgan.
Mir Arab madrasasi – XVI asrda (1530-yillar) qurilgan, hozirgacha faol diniy ta’lim
maskani.
Masjidi Kalon – majmuaning markaziy elementi sifatida Po‘i Kalon (“Buyuk tag”)
nomini bergan. Bu uch inshoot Buxoroning me’moriy uyg‘unligini va islom madaniyatidagi
yuksak darajasini ifodalaydi.
Hozirgi holati. Masjidi Kalon bugungi kunda ham faoliyat yuritmoqda. U:
UNESCOning Butunjahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan (Buxoro tarixiy markazi
tarkibida);
O‘zbekiston musulmonlari uchun ziyoratgoh va faxr manbai hisoblanadi;
Mahalliy va xorijiy turistlar eng ko‘p tashrif buyuradigan joylardan biridir.
Masjid davlat himoyasiga olingan va restavratsiya ishlari muntazam olib borilmoqda
Mir Arab madrasasi – islom ta’limining eng qadimiy o‘choqlaridan biri;
Labi Hovuz majmuasi – diniy-ma’naviy markaz sifatida tanilgan.
Islom ta’sirida Buxoroda ilm-fan, falsafa, tibbiyot, matematika va mantiq sohalarida ham
buyuk olimlar yetishib chiqdi.
Sovet davrida e’tiqodga munosabat
XX asrda sovet mafkurasi davrida islom dini rasmiy siyosat darajasida cheklovlarga
uchradi. Buxoroda ko‘plab masjid va madrasalar yopildi, diniy ta’lim taqiqlanib, ruhoniylar
ta’qib qilindi.
Shunga qaramay, xalq orasida diniy qadriyatlar yashirin tarzda saqlanib qoldi. Qur’on
o‘qish, Ramazon va Qurbon hayitlarini nishonlash, sunnat to‘ylari kabi an’analar yashovchan
bo‘lib qoldi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
75
Mustaqillik yillarida islom qadriyatlarining tiklanishi
1991 yildan keyin O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, islom dini jamiyat hayotida
o‘zining qonuniy o‘rniga ega bo‘ldi. Buxoroda yuzlab masjidlar va madrasalar qayta tiklandi,
diniy-ma’rifiy faoliyat erkinlashdi.
Mir Arab madrasasi, Bahouddin Naqshband maqbarasi, Chor-Minor va boshqa
ziyoratgohlar xalq e’tiqodining markaziga aylandi.
Davlat siyosatida ham diniy bag‘rikenglik, milliy an’analar va islom qadriyatlarini
uyg‘unlashtirish tamoyili ustuvor ahamiyat kasb etmoqda.
Hozirgi davrda Buxoroda islomga munosabat
Bugungi Buxoro viloyatida islom dini:
Ma’naviyat manbai,
Axloqiy tarbiya vositasi,
Tinchlik va bag‘rikenglik timsoli sifatida qaraladi.
Mahalliy aholining diniy e’tiqodi mo‘tadil, ekstremizm va zo‘ravonlik g‘oyalariga qarshi
qat’iy. Yoshlar orasida diniy-ma’rifiy bilimni chuqurlashtirish, ilmiy va axloqiy yetuklikni
oshirish yo‘nalishida faol ishlar olib borilmoqda.
Xulosa. Buxoro hududida islom diniga bo‘lgan munosabat tarix davomida bosqichma-
bosqich rivojlandi. Dastlabki qarshiliklardan boshlab, Somoniylar davridagi yuksalish, sovet
davridagi tazyiq va mustaqillikdan keyingi tiklanishgacha bo‘lgan jarayonlar bu hududning
islomga sadoqatini yaqqol ko‘rsatadi.
Bugungi kunda Buxoro nafaqat O‘zbekiston, balki butun musulmon olami uchun ilm,
e’tiqod va bag‘rikenglik markazi sifatida qadrlanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Al-Buxoriy, Imom Ismoil. Al-jome‘ as-sahih. – Qohira, 1998.
2.
Barthold V.V. Turkestan v epoxu mongolskogo nashestviya. – Moskva, 1963.
3.
Alimov R., Islom madaniyati va O‘rta Osiyo sivilizatsiyasi tarixida Buxoroning o‘rni. –
Toshkent, 2019.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Diniy-ma’rifiy faoliyatni rivojlantirish
to‘g‘risida”gi qarori. – Toshkent, 2018.
5.
Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent, 2008.
6.
Toshpo’latova,
S.
(2024).
TARIX
FANINI
O’QITISHDA
SAMARALI
METODLAR.
Modern Science and Research
,
3
(11), 774-782.
7.
Тошполатова, Ш. (2024). THE PRESENT IRANIANS.
Журнал универсальных научных
исследований
,
2
(5), 453-462.
8.
Toshpo’latova, S. (2024). BUXORODAGI SAROYLAR.
Modern Science and
Research
,
3
(5), 522-529.
9.
Toshpo’latova, S., & Xudoyqulov, S. (2024). History And Ethnology Of Olot
District.
Modern Science And Research
,
3
(5), 148-151.
10.
Toshpo’latova, S., & Jo’rayeva, M. (2024). HISTORY AND ARCHITECTURAL
MONUMENTS OF JONDOR DISTRICT.
Modern Science and Research
,
3
(2), 447-450.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
76
11.
Qizi, R. S. S., Shukhratovna, T. S., & Karamatovna, M. A. (2024). Implementation of
Education and Protection of Children's Rights in the age of Technology.
SPAST
Reports
,
1
(7).
12.
Shuhratovna, T. S. (2024). Linguistic Anthropology.
European Journal Of Innovation In
Nonformal Education
,
4
(3), 432-437.
13.
Toshpo‘latova, S. S., & Naimov, I. N. (2023). MS ANDREYEV–O’RTA OSIYO
XALQLARI ETNOGRAFIYASINING YIRIK OLIMI.
Innovations in Technology and
Science Education
,
2
(8), 1214-1222.
14.
Toshpo’latova, S., & Tursuntoshova, S. (2024). Khoja Abdulkholiq Gijduvani.
Modern
Science and Research
,
3
(2), 87-93.
15.
Toshpo’latova, S. (2024). Ethnolinguistics Of Ethnologies Of Bukhara.
Modern Science
and Research
,
3
(2), 1004-1011.
16.
Toshpo’latova, S. (2024). Ethnolinguistics.
Modern Science and Research
,
3
(2), 500-507.
17.
Toshpo’latova, S. (2024). Religious Anthropology.
Modern Science and Research
,
3
(1),
504-510.
18.
Shakhnoza Shuhratovna, T. (2023). MS Andreyev’S Way Of Life.
American Journal of
Language, Literacy and Learning in STEM Education (2993-2769)
,
1
(10), 655-659.
19.
Shuhratovna, T. S. (2023). Ethnological Analysis Of National Costumes And Rituals Of
Tajiks In The Works Of MS Andreyev.
International Journal Of History And Political
Sciences
,
3
(12), 42-47.
20.
Toshpo’latova, S. (2023). MS Andreyev-Scientific Career.
Modern Science and
Research
,
2
(12), 801-807.
21.
Shuhratovna, T. S. (2023). Etymology Of Tajik Marriage Ceremony.
International Journal
Of History And Political Sciences
,
3
(11), 17-23.
22.
Toshpo’latova, S., & Ashurova, G. (2023). THE HISTORY AND DESCRIPTION OF THE
WORK OF MS ANDREYEV-" ARK BUKHARI".
Modern Science and Research
,
2
(9),
404-409.
23.
Toshpo’latova, S. (2023). ETHNOLOGICAL ANALYSIS OF CALENDRICAL
CALCULATION AND LENGTH MEASUREMENTS OF KHUF VALLEY TAJIKS IN
THE RESEARCHES OF MS ANDREYEV.
Modern Science and Research
,
2
(10), 291-
299.
24.
Toshpo’latova, S. (2023). A STUDY OF THE WEDDING CEREMONY OF THE TAJIKS
OF AFGHANISTAN.
Modern Science and Research
,
2
(9), 84-89.
25.
Naimov, I., & Toshpo‘latova, S. (2023). Marriage Ceremony Of Tajiks In The Work Of
Mikhail Stepanovich Andreyev “Tadjiki Dolini Khuf”.
International Journal of Intellectual
Cultural Heritage
,
3
(1), 12-16.
26.
Toshpo‘latova, S. S. (2023). Tojiklar Milliy Kiyim-Kechaklari Va “Beshmorak”
Marosimining Etnologik Tahlili.
Scholar
,
1
(28), 395-401.
