ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
81
FIZIKA FANINI O‘QITISHDA RAQAMLI LABORATORIYA VA SIMULYATSION
DASTURLARDAN FOYDALANISHNING ILMIY ASOSLARI
Xakimova Gulchehra Abdulla qizi
Farg‘ona davlat texnika universiteti 2-sonli akademik litseyi fizika fani o‘qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17292575
Annotatsiya.
Mazkur maqolada raqamli laboratoriyalar va simulyatsion dasturlarning
fizika fanini o‘qitish jarayonidagi o‘rni, ahamiyati hamda ularning ta’lim sifatiga ta’siri nazariy
jihatdan yoritilgan. Fizika ta’limining raqamli transformatsiyasi, virtual tajribalar, interaktiv
modellashtirish vositalari va simulyatsion muhitlarning o‘quvchilarda ilmiy tafakkur, analitik
fikrlash va eksperimental kompetensiyalarni shakllantirishdagi roli tahlil qilinadi. Shuningdek,
raqamli laboratoriyalarni o‘quv jarayoniga integratsiya qilishda metodik, texnik va didaktik
yondashuvlarning muhim jihatlari ko‘rsatib beriladi.
Kalit so‘zlar:
raqamli laboratoriya, simulyatsion dastur, fizika ta’limi, virtual tajriba,
interaktiv modellashtirish, STEAM, o‘quv motivatsiyasi, raqamli didaktika.
SCIENTIFIC FOUNDATIONS OF THE USE OF DIGITAL LABORATORIES AND
SIMULATION PROGRAMS IN TEACHING PHYSICS
Annotation.
This article theoretically discusses the role and importance of digital
laboratories and simulation programs in the teaching of physics, as well as their impact on the
quality of education. The role of digital transformation of physics education, virtual experiments,
interactive modeling tools and simulation environments in the formation of scientific thinking,
analytical thinking and experimental competencies in students is analyzed. Also, important
aspects of methodological, technical and didactic approaches to integrating digital laboratories
into the educational process are indicated.
Keywords:
digital laboratory, simulation program, physics education, virtual experience,
interactive modeling, STEAM, learning motivation, digital didactics.
НАУЧНЫЕ ОСНОВЫ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ ЦИФРОВЫХ ЛАБОРАТОРИЙ И
ПРОГРАММ МОДЕЛИРОВАНИЯ В ОБУЧЕНИИ ФИЗИКЕ
Аннотация.
В данной статье теоретически рассматриваются роль и значение
цифровых лабораторий и программ моделирования в обучении физике, а также их
влияние на качество образования. Анализируется роль цифровой трансформации
физического образования, виртуальных экспериментов, интерактивных средств
моделирования и имитационных сред в формировании научного мышления,
аналитического мышления и экспериментальных компетенций студентов. Также
обозначены важные аспекты методических, технических и дидактических подходов к
интеграции цифровых лабораторий в образовательный процесс.
Ключевые слова:
цифровая лаборатория, программа моделирования, обучение
физике, виртуальный опыт, интерактивное моделирование, STEAM, мотивация обучения,
цифровая дидактика.
Kirish
Bugungi kunda ta’lim tizimida raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi natijasida
an’anaviy o‘qitish usullari tubdan yangilanmoqda.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
82
Xususan, fizika fanini o‘qitishda raqamli laboratoriyalar va simulyatsion dasturlarni
qo‘llash zamonaviy pedagogik jarayonning ajralmas qismiga aylanmoqda. Bu jarayon, bir
tomondan, o‘quvchilarda ilmiy tafakkurni rivojlantirishga, ikkinchi tomondan, eksperimental
jarayonlarni vizual, xavfsiz va iqtisodiy jihatdan samarali shaklda tashkil etishga imkon yaratadi.
Fizika tabiatan tajriba, kuzatuv va modellashtirishga asoslangan fan bo‘lib, o‘quvchilarda
bu jarayonlarni to‘g‘ri anglash uchun nafaqat nazariy bilim, balki amaliy ko‘nikmalar ham
zarurdir. Ammo zamonaviy ta’lim sharoitida har doim real laboratoriya tajribalarini to‘liq
amalga oshirish imkoni bo‘lavermaydi. Shu nuqtada raqamli laboratoriyalar va simulyatsion
dasturlar o‘zining metodik va didaktik afzalliklari bilan an’anaviy o‘qitish usullarini to‘ldiradi,
ba’zida esa ularning o‘rnini muvaffaqiyatli egallaydi.
Asosiy qism
1. Raqamli laboratoriyalar tushunchasi va ularning ilmiy-didaktik mohiyati.
Raqamli laboratoriya — bu fizika tajribalarini virtual yoki yarim virtual shaklda o‘tkazish
imkonini beruvchi elektron muhitdir. U real tajribalarning raqamli analogini yaratish orqali
o‘quvchilarga fizik qonuniyatlarni tajriba orqali tushunish, o‘z kuzatuvlarini raqamli natijalar
bilan solishtirish imkonini beradi. Raqamli laboratoriyalarda qo‘llaniladigan asboblar, o‘lchov
qurilmalari, grafik interfeyslar va modellashtirish vositalari real tajribadagi asboblarning
funksiyalarini aniq aks ettiradi.
Bunday tizimlarda o‘quvchi nafaqat tajriba jarayonini kuzatadi, balki o‘zgaruvchilarni
mustaqil boshqaradi, tajriba sharoitini o‘zgartiradi va natijalarni tahlil qiladi. Bu jarayon esa
mustaqil tadqiqot faoliyati, ilmiy fikrlash, muammoli vaziyatni hal qilish, va tahliliy tafakkur
ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
2. Simulyatsion dasturlarning fizika ta’limidagi o‘rni
Simulyatsion dasturlar (masalan,
PhET Interactive Simulations
,
Crocodile Physics
,
Algodoo
,
Physion
) fizika jarayonlarini real vaqt rejimida, ammo xavfsiz va qulay muhitda
modellashtirish imkonini beradi. Ular o‘quvchilar uchun murakkab tushunchalarni vizual
ko‘rinishda tasavvur etish imkonini yaratadi. Masalan, elektr zanjirlarining ishlash mexanizmini
yoki to‘lqinlarning interferensiyasini aniq tajribasiz ham tushunish mumkin.
Simulyatsion dasturlar o‘quvchilarga fizik modellarni yaratish, o‘zgaruvchilarni
boshqarish, natijalarni tahlil qilish va xulosalar chiqarish imkonini beradi. Bu esa nazariya va
amaliyotning uyg‘unligini ta’minlaydi. O‘quvchi passiv bilim oluvchi emas, balki faol tajriba
ishtirokchisiga aylanadi.
3. Raqamli texnologiyalar orqali ta’lim motivatsiyasini oshirish
Raqamli laboratoriyalar va simulyatsiyalar ta’lim jarayonini yanada qiziqarli, vizual va
interaktiv qiladi. O‘quvchilar o‘zlari tajriba o‘tkazayotganini his etadilar, bu esa ularning
motivatsiya, qiziqish, va faollik darajasini oshiradi. Shu bilan birga, raqamli texnologiyalar
o‘quvchilarga individual tezlikda ishlash, tajriba sharoitlarini o‘zlashtirish va xatolarini tahlil
qilish imkonini beradi.
O‘qituvchi uchun esa bu texnologiyalar darsni differensiallashtirish, baholashni
individuallashtirish va tahliliy fikrlashni baholash imkoniyatlarini kengaytiradi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
83
4. Ilmiy va metodik asoslar
Raqamli laboratoriyalar va simulyatsion dasturlarning ilmiy asoslari modellashtirish
nazariyasi, sistemali yondashuv, kognitiv pedagogika va raqamli didaktika tamoyillariga
tayanadi. Ular o‘quv jarayonida quyidagi funksiyalarni bajaradi:
Vizualizatsiya funksiyasi: murakkab fizik jarayonlarni ko‘rinarli shaklda ifodalash.
Eksperimental funksiyasi: real tajriba o‘rnini bosuvchi xavfsiz muhit yaratish.
Tahliliy funksiyasi: o‘quvchilarning kuzatuv, tahlil, xulosa chiqarish qobiliyatlarini
rivojlantirish.
Interfaol funksiyasi: o‘quvchi va o‘qituvchi o‘rtasida ikki tomonlama faol aloqa o‘rnatish.
Bu funksiyalar o‘zaro integratsiyalashgan holda fizika fanining o‘quv jarayonida yuqori
samaradorlikka erishishga xizmat qiladi.
5. Tatbiq etishning amaliy shartlari
Raqamli laboratoriyalarni o‘quv jarayoniga muvaffaqiyatli integratsiya qilish uchun
o‘qituvchining raqamli savodxonligi, metodik tayyorgarligi va texnik resurslarning mavjudligi
muhim ahamiyatga ega. Shu bilan birga, o‘quv dasturlarini raqamli muhitga moslashtirish,
muammoli vaziyatli topshiriqlar yaratish va baholash mezonlarini takomillashtirish zarur.
Raqamli texnologiyalarni joriy etish faqat texnik jarayon emas, balki pedagogik
innovatsiya sifatida qaralishi lozim. Bu jarayon fizika ta’limining sifatini oshirish bilan birga,
o‘quvchilarni XXI asr kompetensiyalariga — tahliliy fikrlash, muammoli yechim topish va ilmiy
asosda qaror qabul qilish ko‘nikmalariga tayyorlaydi.
Xulosa
Fizika fanini o‘qitishda raqamli laboratoriyalar va simulyatsion dasturlardan foydalanish
zamonaviy ta’limning ajralmas tarkibiy qismiga aylanmoqda. Bu texnologiyalar nafaqat dars
jarayonini qiziqarli va samarali qiladi, balki o‘quvchilarning ilmiy tafakkurini, tahliliy fikrlashini
va amaliy tajriba o‘tkazish kompetensiyasini shakllantiradi. Raqamli laboratoriyalar an’anaviy
o‘qitish vositalarini to‘ldirib, ularni yangi bosqichga olib chiqadi — bu bosqichda o‘quvchi o‘z
bilimi, tajribasi va qiziqishiga ko‘ra individual o‘rganish yo‘lini tanlaydi. Shu bois, fizika fanini
o‘qitishda raqamli muhitdan samarali foydalanish ta’limning raqamli transformatsiyasini
ta’minlaydigan eng muhim metodik yo‘nalishlardan biridir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Ahmadaliyeva G. H. et al. YARIMO‘TKAZGICH MODDALAR VA ULARNING
XARAKTERISTIKALARI //Евразийский журнал академических исследований. –
2022. – Т. 2. – №. 1. – С. 91-93.
2.
Abdusubxon o‘g‘li U. S. REASONS AND SPECIFIC ADVANTAGES OF TEACHING
PHYSICS IN MEDICAL INSTITUTES //American Journal of Philological Sciences. –
2024. – Т. 4. – №. 12. – С. 26-31.
3.
Yusubjanovna A. M. BIRINCHI TIBBIY YORDAMNING AHAMIYATI VA UNI
BAJARISHNING UMUMIY QOIDAIARI //PRINCIPAL ISSUES OF SCIENTIFIC
RESEARCH AND MODERN EDUCATION. – 2023. – Т. 2. – №. 1.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
84
4.
Abdusubxon o’g’li U. S. et al. YURAK ISHEMIK KASALLIKLARI VA ULARNI
OLDINI OLISHNING ZAMONAVIY USULLARI //PRINCIPAL ISSUES OF
SCIENTIFIC RESEARCH AND MODERN EDUCATION. – 2023. – Т. 2. – №. 6.
5.
Abdusubxon o’g’li U. S. et al. BUYRAK TOSH KASALLIKLARINI HOSIL
BO'LISHIDA
GIPODINAMIYANING
TA'SIRI
//PRINCIPAL
ISSUES
OF
SCIENTIFIC RESEARCH AND MODERN EDUCATION. – 2023. – Т. 2. – №. 6.
6.
Usmonov S., Alisherjonova F. INSON TANASIDA BO’LADIGAN ELEKTR
HODISALARI //Евразийский журнал академических исследований. – 2023. – Т. 3. –
№. 4 Part 2. – С. 200-203.
7.
Abdusubxon o‘g‘li U. S. REASONS AND SPECIFIC ADVANTAGES OF TEACHING
PHYSICS IN MEDICAL INSTITUTES //American Journal of Philological Sciences. –
2024. – Т. 4. – №. 12. – С. 26-31.
8.
Usmonov S., Isroilov S. CHAQALOQLARDA QORIN DAM BO’LISHINING
SABABLARI, DAVOLASH USULLARI //Евразийский журнал академических
исследований. – 2023. – Т. 3. – №. 4 Part 2. – С. 196-199.
9.
Soyibjonovna, Q. G. (2025). Jismoniy salomatlik darajasini baholash usullari va uni
nazorat qilishning asosiy bosqichlari. M
odels and Methods for Increasing the Efficiency
of
Innovative
Research
,
4
(41),
129-134.
https://interoncof.com/index.php/germany/article/view/7493
10.
Karabaev, M., K., Kosimova, G., S., & Sidikov, A., A. (2023). Логико-математические
Klinik va
profilaktik tibbiyot jurnali
11.
Karabaev, M., & Qosimova, G. (2023). Logical - mathematical models of quantitative
assessment of the integral level of individual physical health based on the adaptive
potential
of
the
div.
E3S
Web
of
Conferences
,
452
,
07004.
https://doi.org/10.1051/e3sconf/202345207004
12.
Karabayev, M., Gasanova, N., Batirov, M., & Kosimova, G. (2022). Principles and
constants of the golden proportion as a criterion in donosological diagnostics of the
functional states of the div and in the assessment of the probability of their
changes.
Norwegian Journal of Development of the International Science
, (77-1), 19-27.
https://doi.org/10.24412/3453-9875-2021-77-1-19-27
