ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
132
ARAB TILIDA KO’PLIK YASASHNING MORFOLOGIK USULLARI: TO’G’RI VA
NOTO’G’RI KO‘PLIK
Kukiyeva Moxira Xakimovna
Sharq tillari fakulteti, arab tili yunalishi talabasi,
Samarqand davlat Chet tillar instituti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17308143
Annotatsiya.
Mazkur maqolada arab tilida otlarning ko‘plik shaklini yasashning
morfologik usullari tahlil qilinadi. Asosiy e’tibor to‘g‘ri (sodiq) ko‘plik va noto‘g‘ri (sinonim
shakldagi) ko‘plik shakllarining tuzilishiga, ularning semantik hamda grammatik xususiyatlariga
qaratilgan. Maqolada arab tilining morfologik tizimi, ayniqsa, jam’ salim (to‘g‘ri ko‘plik) va
jam’ taksir (noto‘g‘ri ko‘plik) turlari o‘rtasidagi farqlar, ularning yasalish modellari va istisno
holatlari misollar asosida izohlanadi. Maqola arab tili morfologiyasini o‘rganayotgan talabalar,
tarjimonlar va tilshunoslar uchun nazariy hamda amaliy ahamiyatga ega bo‘lib, ko‘plik
kategoriyasining umumtilshunoslikdagi o‘rni haqida ham muhim mulohazalarni taqdim etadi.
Kalit so‘zlar:
arab tili, morfologiya, ko‘plik, to‘g‘ri ko‘plik (jam’ salim), noto‘g‘ri ko‘plik
(jam’ taksir), affiks, morfemika, grammatik shakl.
MORPHOLOGICAL METHODS OF FORMING PLURALS IN ARABIC: CORRECT
AND INCORRECT PLURALS
Annotation.
This article analyzes the morphological methods of forming the plural form
of nouns in Arabic. The main attention is paid to the structure of correct (faithful) plural and
incorrect (synonymous) plural forms, their semantic and grammatical features. The article
explains the morphological system of the Arabic language, in particular, the differences between
the types of jam’ salim (correct plural) and jam’ taksir (incorrect plural), their formation models
and exceptional cases based on examples. The article is of theoretical and practical importance
for students, translators and linguists studying the morphology of the Arabic language, and also
provides important considerations on the role of the plural category in general linguistics.
Keywords:
Arabic language, morphology, plural, correct plural (jam' salim), incorrect
plural (jam' taksir), affix, morphemics, grammatical form.
МОРФОЛОГИЧЕСКИЕ СПОСОБЫ ОБРАЗОВАНИЯ МНОЖЕСТВЕННОГО
ЧИСЛА В АРАБСКОМ ЯЗЫКЕ: ПРАВИЛЬНОЕ И НЕПРАВИЛЬНОЕ
МНОЖЕСТВЕННОЕ ЧИСЛО
Аннотация.
В данной статье анализируются морфологические способы
образования множественного числа существительных в арабском языке. Основное
внимание уделяется структуре правильного (верного) и неправильного (синонимичного)
множественного числа, их семантическим и грамматическим особенностям. В статье
рассматривается морфологическая система арабского языка, в частности, различия
между типами джам’ салим (правильное множественное число) и джам’ таксир
(неправильное множественное число), модели их образования и исключительные случаи на
примерах. Статья имеет теоретическое и практическое значение для студентов,
переводчиков и лингвистов, изучающих морфологию арабского языка, а также содержит
важные соображения о роли категории множественного числа в общем языкознании.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
133
Ключевые слова:
арабский язык, морфология, множественное число, правильное
множественное число (джам’ салим), неправильное множественное число (джам’
таксир), аффикс, морфемика, грамматическая форма.
Kirish qismi:
Hozirgi davrda dunyo tillari morfologik tizimining o‘ziga xosliklarini
o‘rganish tilshunoslik fanining eng muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Ayniqsa, arab tili
kabi qadimiy va murakkab morfologik tizimga ega bo‘lgan tillarda so‘z yasalishi va grammatik
kategoriyalar, xususan ko‘plik kategoriyasining shakllanish mexanizmini chuqur tahlil qilish
alohida ahamiyat kasb etadi.
Arab tili morfologik jihatdan flektiv tillar turkumiga kiradi. Bu tizimda so‘zlar ichki
tuzilmasining o‘zgarishi orqali turli grammatik ma’nolarni ifodalay oladi. Shu nuqtai nazardan,
arab tilidagi ko‘plik yasash jarayoni boshqa ko‘plab tillardan farqli tarzda, nafaqat affiksal
qo‘shimchalar yordamida, balki ichki morfologik o‘zgarishlar orqali ham amalga oshiriladi.
Arab tilida ko‘plik shakllari asosan ikki turga bo‘linadi: to‘g‘ri (jam‘ salim) va noto‘g‘ri
(jam‘ taksir) ko‘plik. To‘g‘ri ko‘plik shakllari ma’lum grammatik qoida asosida, ot ildiziga
maxsus qo‘shimchalar qo‘shish yo‘li bilan hosil qilinadi. Noto‘g‘ri ko‘plik shakllari esa so‘zning
ichki tuzilmasidagi unli va undosh tovushlarning o‘zgarishi, shakl o‘zgarishi natijasida hosil
bo‘ladi.
Shu bois, noto‘g‘ri ko‘plik arab tili morfologiyasining eng murakkab va qiziqarli
jihatlaridan biridir.
Mavzuning dolzarbligi shundan iboratki, arab tilini o‘rganayotgan talabalar va
tarjimonlar ko‘pincha ko‘plik shakllarining xilma-xilligi sababli grammatik xatolarga yo‘l
qo‘yishadi va ko‘plik yasashning morfologik usullarini tizimli o‘rganish nafaqat nazariy, balki
amaliy ahamiyatga ham ega.
Mazkur maqolada arab tilida ko‘plik yasashning morfologik turlari, ularning tuzilish
mexanizmi, fonetik va semantik o‘zgarishlari tahlil qilinadi. Shuningdek, to‘g‘ri va noto‘g‘ri
ko‘pliklarning shakliy farqlari, ularning yasalish modellari hamda amaliy qo‘llanilishi haqida
ilmiy tahlil va xulosalar keltiriladi.
Asosiy qism:
Arab tili morfologiyasi juda boy va murakkab tizimga ega bo‘lib, unda
so‘zlarning grammatik shakllari ko‘p hollarda ichki o‘zgarishlar orqali hosil qilinadi. Shulardan
biri — ko‘plik kategoriyasidir. Arab tilida ko‘plik (arabcha
jam‘
) grammatik jihatdan son
kategoriyasining bir qismi hisoblanadi va birlik (
mufrad
) shaklidan morfologik usullar orqali
yasaladi. Arab tilida so‘zlar uchta asosiy son shakliga ega: birlik (mufrad), ikkilik (tasniya) va
ko‘plik (jam‘).
Ko‘plik shakllari o‘z ichida to‘g‘ri (jam‘ salim) va noto‘g‘ri (jam‘ taksir) turlariga
bo‘linadi. Bu tasnif arab tilining morfologik tabiatini, ya’ni so‘zning tashqi shakl o‘zgarishiga
yoki ichki tuzilma o‘zgarishiga asoslangan yasalish usulini ko‘rsatadi.
To‘g‘ri ko‘plik — bu birlikdagi so‘zga maxsus grammatik qo‘shimchalar qo‘shish orqali
hosil qilinadigan ko‘plik shakli. “Salim” so‘zi “buzilmagan, o‘zgarmagan” degan ma’noni
bildiradi. Demak, bu turdagi ko‘plikda so‘zning ildizi yoki asosiy shakli o‘zgarmaydi, faqat
affiks (qo‘shimcha) qo‘shiladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
134
Bu shakl erkak jinsdagi otlar va sifatlarga nisbatan ishlatiladi. Yasalish qoidasi
quyidagicha:
Birlik
shakli
+
نو (–ūna) — bosh kelishikda (nominativ holatda).
Birlik shakli +
ني (–īna) — boshqa holatlarda (tushum, jo‘nalish va h.k.).
Misollar:
Muslimun
(bir musulmon) →
Muslimūna / Muslimīna
(musulmonlar)
Mu‘allimun
(o‘qituvchi) →
Mu‘allimūna
(o‘qituvchilar)
Talibun
(talaba) →
Talibūna
(talabalar)
Bu shakllar asosan insonlarni bildiruvchi otlar bilan ishlatiladi. Nojonli (jonsiz) otlar
uchun kam qo‘llaniladi.
Ayol jinsdagi so‘zlarda ko‘plik (Jam‘ Salim Muannas)shakli birlik shakliga تا (–āt)
qo‘shimchasini qo‘shish orqali hosil qilinadi. Bu holda so‘zning ildizi o‘zgarmaydi, faqat suffiks
qo‘shiladi.
Misollar:
Muslima
(musulmon ayol) →
Muslimāt
(musulmon ayollar)
Mu‘allima
(o‘qituvchi ayol) →
Mu‘allimāt
(o‘qituvchi ayollar)
Sayyida
(xonim) →
Sayyidāt
(xonimlar)
Ayol jinsdagi to‘g‘ri ko‘plik shakllari nisbatan barqaror bo‘lib, talaffuz va yozuvda ham
aniq qoida asosida yasaladi.
Noto‘g‘ri ko‘plik (Jam‘ Taksir) arab tilining eng o‘ziga xos morfologik hodisalaridan
biridir. “Taksir” so‘zi “buzish, o‘zgartirish” degan ma’noni bildiradi. Demak, bu turdagi
ko‘plikda so‘zning ildizi yoki ichki tuzilmasi o‘zgaradi, ya’ni fonetik yoki morfologik buzilish
yuz beradi. Jam‘ taksir shakllari arab tilida morfologik namunalar (vaznlar) asosida hosil
qilinadi. Har bir vazn (model) o‘zining tovush tuzilishiga ega. Arab tili grammatikasida bunday
modellar “awzān al-jam‘” deb ataladi. Quyida eng keng tarqalgan jam‘ taksir modellari va
ularning misollari keltiriladi:
Birlik shakli
Ko‘plik shakli
Model (vazn)
Ma’nosi
Kitāb
Kutub
fu‘ul
kitob – kitoblar
Rajul
Rijāl
fi‘āl
erkak – erkaklar
Qalam
Aqlām
af‘āl
qalam – qalamlar
Tifl
Aṭfāl
af‘āl
bola – bolalar
Maktab
Makātib
mafā‘il
maktab – maktablar
Qalb
Qulūb
fu‘ul
yurak – yuraklar
‘Ālim
‘Ulamā’
fu‘alā’
olim – olimlar
Malak
Malā’ika
mafā‘ila
farishta – farishtalar
Ko‘rinib turibdiki, bu shakllarda so‘zning ildizi o‘zgarmaydi, biroq ichki unli tovushlar
almashinadi yoki qo‘shimcha unli fonemalar qo‘shiladi. Shu sababli bu turdagi ko‘plik “ichki
morfologik o‘zgarish” orqali hosil bo‘ladi.
Jam‘ taksir shakllari faqat jonsiz otlar yoki ayrim jonli otlar bilan emas, balki leksik
ma’noga qarab qo‘llanadi. Masalan:
Rijāl
(erkaklar) so‘zi jam‘ salim o‘rniga ishlatiladi, ammo bu so‘z shaklan jam‘ taksir
hisoblanadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
135
Kutub
(kitoblar) — narsa bildiruvchi ot uchun.
Bu shakllar ba’zan ma’noda farqlanadi: masalan,
bayt
— “uy”,
buyūt
— “uylar”, lekin
ayrim hollarda
buyūt
“xonadonlar” degan ijtimoiy ma’noda ham ishlatiladi.
Arab tilida ko‘plik yasashning morfologik usullarini quyidagi shaklda tasniflash mumkin:
Usul turi
Tavsif
Misol
Affiksal
So‘zga grammatik qo‘shimcha
qo‘shish
Muslim → Muslimūn,
Muslima → Muslimāt
Ichki morfologik
(vokalizm)
Unli tovushlarning almashishi
orqali
Kitāb → Kutub,
Qalam → Aqlām
Tuzilma o‘zgarishi
(sintetik)
Ildizning tovush yoki vazn
o‘zgarishi orqali
‘Ālim → ‘Ulamā’
Aralash
(kombinatsiyalashgan)
Qo‘shimcha va ichki o‘zgarish
birgalikda
Malak → Malā’ika
Bu tizim arab tilini boshqa tillardan tubdan farqlaydi, chunki ko‘plik shakli har doim bir
xil qoida asosida emas, balki semantik, morfologik va fonetik omillarning uyg‘unligi bilan
belgilanadi.
To‘g‘ri va noto‘g‘ri ko‘plikning qiyosiy tahlili
Belgilar
To‘g‘ri ko‘plik (Jam‘ Salim)
Noto‘g‘ri ko‘plik (Jam‘ Taksir)
Yasalish usuli
Affiksal qo‘shimcha orqali
Ichki morfologik o‘zgarish orqali
Shakl o‘zgarishi
Asos o‘zgarmaydi
Ildiz o‘zgaradi
Qo‘llanish doirasi
Odatda jonli otlar bilan
Jonli va jonsiz otlar bilan
O‘rganish qiyinligi
Oson, qoida asosida
Murakkab, yodlash talab etiladi
Misollar
Muslimūn, Muslimāt
Kutub, Rijāl, ‘Ulamā’
Arab tilida ko‘plik shakllarini to‘g‘ri ishlatish mantiqiy va grammatik izchillikni
ta’minlaydi. Bu bilimlar arab tili tarjimasi, ta’limi, hamda Qur’on tili tahlilida muhim o‘rin
tutadi.
Ko‘plik shakllarini tahlil qilish nafaqat grammatik, balki semantik va madaniy
tafovutlarni ham ochib beradi.
Arab tilida ko‘plik yasashning morfologik tizimi boy va o‘ziga xosdir. To‘g‘ri ko‘plik
shakllari qat’iy grammatik qoidalar asosida yasalgan bo‘lsa, noto‘g‘ri ko‘plik shakllari o‘zining
murakkab fonetik-morfologik tizimi bilan ajralib turadi. Har ikki tur ham arab tili leksik-
morfologik boyligini ko‘rsatadi va tilning tarixiy rivojlanish jarayonini aks ettiradi.
Xulosa qismi:
Arab tilida ko‘plik yasashning morfologik tizimi o‘zining boyligi,
murakkabligi va tarixiy qatlamlari bilan ajralib turadi. Ushbu maqolada olib borilgan tahlillar
shuni ko‘rsatadiki, arab tili morfologiyasida ko‘plik shakllari faqat tashqi qo‘shimchalar orqali
emas, balki ichki morfologik o‘zgarishlar vositasida ham hosil bo‘ladi. Bu esa arab tilini boshqa
ko‘plab tillardan, jumladan turkiy va hind-yevropa tillaridan tubdan farqlantiradi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
136
Arab tilidagi ko‘plikning asosiy ikki turi — to‘g‘ri (jam‘ salim) va noto‘g‘ri (jam‘ taksir)
shakllar — bir-biridan morfologik tuzilishi, yasalish usuli hamda qo‘llanish doirasi jihatidan farq
qiladi.
To‘g‘ri ko‘plik shakllari qat’iy grammatik model asosida, otning ildizini o‘zgartirmasdan,
faqat maxsus affikslar qo‘shish orqali hosil qilinadi. Bu turdagi shakllar asosan insonni
bildiruvchi so‘zlarda, ya’ni jonli otlarda qo‘llaniladi.
Noto‘g‘ri ko‘plik shakllari esa arab tilining eng qadimiy va murakkab morfologik
qatlamini tashkil etadi. Ular ichki vokal o‘zgarishlar, ildiz tovush almashinuvi yoki vazn
o‘zgarishlari orqali yasaladi. Shu sababli ularni yodlash va amaliy nutqda to‘g‘ri qo‘llash oson
emas.
Ko‘plik yasashning bu ikki turi arab tilida grammatik tizimning izchilligi bilan birga,
semantik farqlanishni ham ta’minlaydi. Har bir ko‘plik shakli nafaqat grammatik, balki ma’noviy
yuklamaga ega bo‘lib, ba’zan umumiylik, jamoaviylik yoki ko‘paytirish ma’nosini ifodalaydi.
Masalan,
kutub
(kitoblar) so‘zi nafaqat “bir nechta kitob”ni, balki “adabiyot, ilmiy
meros” kabi keng ma’nolarni ham bildiradi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, arab tilidagi ko‘plik kategoriyasini o‘rganish:
tildagi morfologik jarayonlarni anglash, leksik ma’no o‘zgarishlarini tushunish va grammatik
birliklar o‘rtasidagi munosabatlarni aniqlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Arab tili o‘qitish jarayonida ko‘plik shakllarining yasalish modellari tizimli tarzda
o‘rgatilsa, talabalar tomonidan grammatik xatolar sezilarli darajada kamayadi. Umuman olganda,
arab tilidagi ko‘plik kategoriyasi bu tildagi morfologik tafakkurning chuqur ifodasi bo‘lib, u
tilning tarixiy taraqqiyotini, grammatik tizimining moslashuvchanligini va leksik boyligini
yaqqol namoyon etadi.
Adabiyotlar ro‘yhati
1.
Wright, W. (1996).
A Grammar of the Arabic Language
(Vol. I–II). – Cambridge:
Cambridge University Press.
2.
Haywood, J. A., & Nahmad, H. M. (1965).
A New Arabic Grammar of the Written
Language
. – London: Lund Humphries.
3.
Kasimova, Sarvinoz. "TRANSLATION OF EXAMPLES OF EASTERN LITERATURE
INTO UZBEKISTAN: ISSUES OF STYLE, CONTENT AND AESTHETIC
CONSISTENCY." International Journal of Artificial Intelligence 1.3 (2025): 116-119.
4.
Korayem, S. M. A., Shamusarov, S. G., Mutalova, G. S., Begmatova, B. M., & Saidova,
N. M. (2024). Calling for the Use of Intermediate Language in Teaching Arabic to Non-
Native Speakers, Its Foundations and Problems. Power System Texnology Journal, ISSN,
1000-3673.
5.
Kasımova, Sarvınoz Sayfullaevna. "Transformación de frases y sus destrucciones."
Salud, Ciencia y Tecnología-Serie de Conferencias 3 (2024): 740.
6.
Касимова, Сарвиноз. "Традиционная арабская грамматика и изучение европейской
ориентации." Востоковедения 4, no. 4 (2019): 68-77.
7.
Qosimova, Sarvinoz Sayfullayevna. "Analysis Of Inflectional Terms In The Study Of
Hamiduddin Dariri." Journal of Positive School Psychology 6.3 (2022).
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
137
8.
Akhmedova, D., Alimova, K., Azimdjanova, D., Nuriddinov, N., Azimbayeva, N., &
Arifdjanov, Z. (2023). Polysemy of Simple Verbs in the Persian Language.
language
,
1
,
3.
9.
ERGASHEVA M., Begmatova B. M. ARAB TILIDAGI PREDLOGLI FE’LLAR VA
PREDLOGLARNING FE’L MA’NOSIGA TA’SIRI //ИКРО журнал. – 2025. – Т. 15. –
№. 02. – С. 867-872.
10.
Begmatova B. TRANSLATION IN AN AUDIOVISUAL CONTEXT: CULTURAL
WORDS AND THEIR ADAPTATION //International Journal of Artificial Intelligence. –
2025. – Т. 1. – №. 3. – С. 125-128.
