BOLALAR VA O'SMIRLAR NOG'OLOM OVQATLANISHINI DOLZARB MUAMMOLARI VA ULARNING YECHIMLARI

Oktabr, 2025-Yil

64

BOLALAR VA O'SMIRLAR NOG'OLOM OVQATLANISHINI DOLZARB

MUAMMOLARI VA ULARNING YECHIMLARI

M.Ashurova

Farg'ona jamoat salomatligi tibbiyot instituti Ovqatlanish, bolalar va o'smirlar gigiyenasi kafedrasi

U.Maxamatov

Farg'ona jamoat salomatligi tibbiyot instituti Ovqatlanish, bolalar va o'smirlar gigiyenasi kafedrasi

R.Xaitov

Farg'ona jamoat salomatligi tibbiyot instituti Ovqatlanish, bolalar va o'smirlar gigiyenasi kafedrasi

KSaydullayeva

Farg'ona jamoat salomatligi tibbiyot instituti Ovqatlanish, bolalar va o'smirlar gigiyenasi kafedrasi

X.Xojimatov

Farg'ona jamoat salomatligi tibbiyot instituti Ovqatlanish, bolalar va o'smirlar gigiyenasi

kafedrasi

https://doi.org/10.5281/zenodo.17311114

Annotatsiya.

Mazkur ishda bolalar va o‘smirlar orasida nosog‘lom ovqatlanishning keng

tarqalishi, uning asosiy sabablari va sog‘liq uchun oqibatlari ilmiy jihatdan tahlil qilingan.
Tadqiqotda shahar va qishloq hududlarida yashovchi yoshlar o‘rtasida oziqlanish madaniyati,
iqtisodiy omillar va ijtimoiy muhitning ta’siri ko‘rib chiqilgan. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, fast-
food, shirin gazli ichimliklar, yog‘li va qayta ishlangan mahsulotlarni ko‘p iste’mol qilish
oqibatida semirish, qandli diabet, yurak-qon tomir kasalliklari va metabolik buzilishlar erta
yoshda paydo bo‘lmoqda. Shuningdek, vitamin va mineral yetishmovchiligi bolaning aqliy
hamda jismoniy rivojlanishiga salbiy ta’sir etayotgani aniqlangan. Muammoni bartaraf etish
uchun sog‘lom ovqatlanish madaniyatini targ‘ib qilish, maktab menyularini sog‘lomlashtirish,
ota-onalarni ma’lumot bilan ta’minlash hamda davlat miqyosida oziq-ovqat siyosatini
takomillashtirish zarurligi ta’kidlangan. Ishning ilmiy yangiligi shundaki, unda bolalar
ovqatlanishidagi nosog‘lom odatlarning kompleks sabablari tizimli ravishda tahlil qilingan va
ularni bartaraf etishning aniq yo‘nalishlari ko‘rsatilgan.

Kalit so‘zlar:

Bolalar Ovqatlanishi, O‘Smirlar Salomatligi, Nosog‘Lom Ovqatlanish,

Semizlik, Sog‘Lom Turmush Tarzi, Fast-Food, Vitamin Yetishmovchiligi.

Kirish

Bugungi kunda bolalar va o‘smirlar orasida nosog‘lom ovqatlanish muammosi butun

dunyo miqyosida dolzarb masalaga aylanib bormoqda. Tez tayyorlanadigan taomlar, shirin gazli
ichimliklar, chips va shunga o‘xshash yuqori kaloriyali, ammo foydasiz mahsulotlarni iste’mol
qilishning ortishi ularning sog‘lig‘iga jiddiy zarar yetkazmoqda. Bunday ovqatlanish odatlari
semirish, qandli diabet, yurak-qon tomir kasalliklari, oshqozon-ichak tizimi buzilishlari va
immunitetning pasayishiga olib keladi. Shuningdek, nosog‘lom ovqatlanish bolaning jismoniy
rivojlanishi, o‘qishga bo‘lgan e’tibori va ruhiy holatiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Afsuski,
zamonaviy turmush tarzi, reklamalarning kuchli ta’siri va ota-onalarning bu boradagi yetarli
bilimga ega emasligi bolalar va o‘smirlar orasida to‘g‘ri ovqatlanish madaniyatining
shakllanishiga to‘sqinlik qilmoqda.

Asosiy qism

Oktabr, 2025-Yil

65

Zamonaviy davrda bolalar va o‘smirlar orasida nosog‘lom ovqatlanish global sog‘liqni

saqlash muammosiga aylangan. Bu holatning asosiy sabablari orasida tez tayyorlanadigan oziq-
ovqatlarga qiziqish, reklamalarning ta’siri, ota-onalarning oziqlanish madaniyati bo‘yicha yetarli
bilimga ega emasligi va jismoniy faollikning kamayishi kiradi. O‘quv yuklamasining ortishi,
shahar sharoitidagi faoliyatsiz turmush tarzi ham bolalarda ovqatlanish buzilishiga sabab bo‘ladi.
Natijada, ortiqcha vazn, semizlik, qandli diabet, gipertoniya, yurak-qon tomir kasalliklari kabi
surunkali kasalliklar erta yoshda paydo bo‘lmoqda. Bundan tashqari, vitamin va mikroelement
yetishmovchiligi immunitetning pasayishiga, o‘qish qobiliyatining yomonlashishiga va jismoniy
rivojlanishning sustlashishiga olib keladi. Ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, noto‘g‘ri
ovqatlanish bolaning nafaqat jismoniy, balki psixologik salomatligiga ham salbiy ta’sir qiladi.
Shu bois, nosog‘lom ovqatlanishning sabablari va oqibatlarini chuqur o‘rganish profilaktika
choralari ishlab chiqishda muhim o‘rin tutadi.

So‘nggi yillarda o‘tkazilgan epidemiologik tadqiqotlar bolalar va o‘smirlar orasida

noto‘g‘ri ovqatlanish holatlari yildan-yilga ortib borayotganini ko‘rsatmoqda. Jahon sog‘liqni
saqlash tashkiloti ma’lumotlariga ko‘ra, har uchinchi o‘smirda ortiqcha vazn yoki ovqatlanish
bilan bog‘liq metabolik buzilish kuzatiladi. O‘zbekiston sharoitida esa so‘nggi yillarda tez
tayyorlanadigan taomlar, shirin ichimliklar va yog‘li mahsulotlar iste’moli oshgani aniqlangan.
Maktab kantinlarida sog‘lom ovqatlanish me’yorlari ko‘p hollarda buzilgan, sabzavot va mevalar
ulushi esa yetarli emas. Oziq-ovqat xavfsizligi, sifat nazorati va iqtisodiy imkoniyatlar bilan
bog‘liq muammolar ham bolalarning ratsioniga ta’sir etadi. Bu jarayonlar natijasida bolalarda
dislipidemiya, insulin rezistentligi va immun tizim buzilishlari tez-tez uchray boshlagan. Ilmiy
tahlillar shuni ko‘rsatadiki, nosog‘lom ovqatlanish bilan bog‘liq kasalliklar nafaqat sog‘liqni,
balki ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishga ham zarar yetkazadi. Shu sababli, statistik monitoring va
ilmiy tahlil asosida sog‘lom ovqatlanish siyosatini ishlab chiqish dolzarb vazifadir.

Nosog‘lom ovqatlanishning oldini olish uchun kompleks yondashuv zarur. Avvalo,

maktab va oilada sog‘lom ovqatlanish madaniyatini shakllantirish muhim. Ta’lim muassasalarida
ovqatlanish bo‘yicha maxsus darslar, sog‘lom menyular va muntazam nazorat tizimi yo‘lga
qo‘yilishi lozim. Ota-onalar o‘rtasida tushuntirish ishlari olib borish, farzandlarining ovqatlanish
odatlariga e’tibor berish ham katta ahamiyatga ega. Davlat darajasida esa bolalar ovqatlanishiga
oid milliy dasturlar, sog‘lom mahsulotlar ishlab chiqarishni qo‘llab-quvvatlash va reklama
siyosatini tartibga solish zarur. Shuningdek, jismoniy faollikni oshirish, sport mashg‘ulotlarini
ko‘paytirish, maktab oshxonalarida gigiyenik talablarni kuchaytirish ham muhim omillardir.
Sog‘lom ovqatlanish bo‘yicha ma’lumot kampaniyalari, ijtimoiy tarmoqlarda targ‘ibot ishlari va
mutaxassislarning ishtirokida treninglar o‘tkazish orqali aholining oziqlanish savodxonligini
oshirish mumkin. Ilmiy yondashuvga asoslangan ushbu chora-tadbirlar orqali kelajak avlod
sog‘lom, faol va intellektual jihatdan rivojlangan bo‘lib ulg‘ayadi.

Xulosa

Bolalar va o‘smirlar orasida nosog‘lom ovqatlanishning keng tarqalishi bugungi tibbiyot

va ijtimoiy sog‘liqni saqlash tizimi oldida jiddiy muammo sifatida turibdi. Bu holatning ildizida
noto‘g‘ri ovqatlanish odatlari, oziq-ovqat sanoatining tijorat bosimi, ota-onalarning oziqlanish
madaniyatidagi bo‘shliqlar hamda jismoniy faollikning pasayishi yotadi. Natijada ortiqcha vazn,
dislipidemiya, qandli diabet, yurak-qon tomir kasalliklari kabi surunkali kasalliklar erta yoshda

Oktabr, 2025-Yil

66

rivojlanmoqda. Shuningdek, noto‘g‘ri ovqatlanish bolaning psixologik holati, o‘qish qobiliyati
va immun tizimi faoliyatiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu muammoni hal etish uchun
sog‘lom ovqatlanish siyosatini davlat darajasida kuchaytirish, maktab va oilaviy muhitda
sog‘lom ovqatlanish madaniyatini shakllantirish zarur. Bolalar uchun sog‘lom menyular, reklama
nazorati, jismoniy faollik dasturlari va ota-onalarga yo‘naltirilgan tushuntirish ishlari bu
yo‘nalishda samarali yechim bo‘lishi mumkin. Shu tariqa, ilmiy asoslangan profilaktik
yondashuvlar orqali sog‘lom avlodni tarbiyalash, jamiyatning kelajakdagi intellektual va
jismoniy salohiyatini mustahkamlash mumkin.

Foydalanilgan adabiyotlar:

1.

Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (WHO).

Global strategy on diet, physical activity and

health.

Geneva, 2023.

2.

UNICEF.

Child nutrition report: The state of the world’s children 2022.

New York,

2022.

3.

O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi.

Bolalar ovqatlanishiga oid

sanitariya normalari va gigiyenik talablar.

Toshkent, 2024.

4.

Ashurova, M., Maxamatov, U., Xaitov, X., Yakubov, S., & Ibragimov, U. (2025). SOG
‘LOM TURMUSH TARZINI TASHKIL ETISHNI DOLZARB MUAMMOLARI VA
ULARNING YECHIMLARI.

SCIENTIFIC ASPECTS AND TRENDS IN THE FIELD

OF SCIENTIFIC RESEARCH

,

3

(33), 57-61.

5.

Shoirjonovich, M. U., & Abdulkhamidovna, K. M. (2022). Flatulence in Children and
Adolescents and its Prevention.

European Journal of Innovation in Nonformal

Education

,

2

(1), 83-85.

6.

Akhunjonova, H. A., Makhamatov, U. S., Saydullayeva, K. M., Khojimatov, K. O.,
Teshaboyev, U. A., Turgunbayev, F. A., ... & MILK, B. (2022). Its Importance for The
Health of the Child and Mother.

Journal of clinical and preventive medicine

,

2

, 61-64.

7.

Salomov, S., Aliyev, X. M., Rakhmanov, P. P., Ashurova, M. D., & Makhamatov, U. S.
(2022). HISTOSTRUCTURE OF THE GASTRIC MUCOUS MEMBRANE OF RATS
WITH A SINGLE PROTEIN DIET.

EUROPEAN JOURNAL OF MODERN MEDICINE

AND PRACTICE

,

2

(4), 14-16.

8.

Shoirjonovich, M. U., & Abdulkhamidovna, K. M. (2021). Platelet deficiency disease
among children and adolescents and measures to prevent it.

Eurasian Medical Research

Periodical

,

3

, 37-39.

9.

Baxodirovna, X. U., & Shoirjonovich, M. U. (2018). Food Poisoning and Its Prevention
and Disposal Methods.

Мировая наука

, (12 (21)), 85-87.

10.

Maxamatov, U., & Xabibullayeva, M. (2023). Integral Helmintoses in Children and Their
Etiological Factors.

IQRO JURNALI

,

1

(2), 233-236.

11.

Гарифулина, Л. М., Ашурова, М. Д., & Гойибова, Н. С. (2018). Совершенствование
терапии метаболического синдрома у подростков при помощи применения α-
липоевой кислоты.

Наука, техника и образование

, (10 (51)), 69-72.

Oktabr, 2025-Yil

67

12.

Гарифулина, Л. М., Ашурова, М. Д., & Тураева, Д. Х. (2019). Характер питания и
качество жизни детей с экзогенно-конституциональным ожирением.

Достижения

науки и образования

, (10 (51)), 46-49.

13.

Норматова, Ш. А., Ашурова, М. Д., Эрматова, Г. А., Хожиматов, Х. О., Султонов,
Г. Н., & Болтабоев, У. А. (2014). Актуальные проблемы экологии и здоровья
населения в Узбекистане.

Актуальные проблемы гуманитарных и естественных

наук

, (5-2), 208-211.

14.

Гарифулина, Л., Ашурова, М., & Атаева, М. (2012). Некоторые метаболические
показатели у детей с ожирением и артериальной гипертензией.

Журнал вестник

врача

,

1

(2), 54-55.

15.

Ashurova, M., Maxamatov, U., Xaitov, X., Yakubov, S., & Ibragimov, U. (2025). SOG
‘LOM TURMUSH TARZINI TASHKIL ETISHNI DOLZARB MUAMMOLARI VA
ULARNING YECHIMLARI.

SCIENTIFIC ASPECTS AND TRENDS IN THE FIELD

OF SCIENTIFIC RESEARCH

,

3

(33), 57-61.

16.

Raxmatillayevich, K. R. (2024). STUDYING SCHOOL NUTRITION IN THE
FERGANA REGION.

The latest news and research in education

,

1

(3), 11-13.

17.

Норматова, Ш. А., Ашурова, М. Д., Эрматова, Г. А., Хожиматов, Х. О., Султонов,
Г. Н., & Болтабоев, У. А. (2014). Актуальные проблемы экологии и здоровья
населения в Узбекистане.

Актуальные проблемы гуманитарных и естественных

наук

, (5-2), 208-211.

18.

Akhunjonova, H. A., Makhamatov, U. S., Saydullayeva, K. M., Khojimatov, K. O.,
Teshaboyev, U. A., Turgunbayev, F. A., ... & MILK, B. (2022). Its Importance for The
Health of the Child and Mother.

Journal of clinical and preventive medicine

,

2

, 61-64.

19.

Normatova, S. A., Ashurova, M. D., Ermatova, G. A., Khozhimatov, K. O., Sultonov, G.
N., & Boltaboev, U. A. (2014). Current problems of ecology and public health in
Uzbekistan.

Current Problems of Humanities and Natural Sciences

, (5-2), 208-211.

20.

Хожиматов, Х. О. (2014). Туберкулёз как глобальная медико-социальная проблема
(краткий литературный обзор).

Актуальные проблемы гуманитарных и

естественных наук

, (5-2), 211-213.

21.

Ahmadovna, E. G., & Odilovich, H. K. (2016). Influence factors of the environment on
the state of health of the population at the regional level.

European science review

, (3-4),

88-89.

22.

Akhunjonova, H. A., Makhamatov, U. S., Saydullayeva, K. M., Khojimatov, K. O.,
Teshaboyev, U. A., Turgunbayev, F. A., ... & MILK, B. (2022). Its Importance for The
Health of the Child and Mother.

Journal of clinical and preventive medicine

,

2

, 61-64.

23.

Ashurova, M. D., Maxamatov, U. S., Teshaboyev, U. A., & Saydullayeva, K. M. (2023).
Negative Consequences of Poor and Irregular Diet and Recommendations for Healthy
Diet.

Ethiopian International Journal of Multidisciplinary Research

,

10

(11), 509-512.

24.

Режапов, А. А., Пакирдинов, А. Б., Сайдуллаева, К. М., Фозилов, Ф. А.,
Абдурахманов, А. А., Насритдинова, Н. Б., & Абдурашидов, Д. А. (2021).
ПОКАЗАТЕЛИ ПЕРЕКИСНОГО ОКИСЛЕНИЯ ЛИПИДОВ В КРОВИ БОЛЬНЫХ

Oktabr, 2025-Yil

68

АТОПИЧЕСКИМ ДЕРМАТИТОМ НА ФОНЕ ЛАЗЕРНОЙ ТЕРАПИИ.

Экономика

и социум

, (1-2 (80)), 353-359.

25.

Ashurova, M. D., Makhamatov, U. S., Saydullaeva, K. M., Valiyev, A. L., & Isroilov, F.
I. (2023). Determining the health of children and adolescents. In

BIO Web of

Conferences

(Vol. 65, p. 05029). EDP Sciences.

26.

Ashurova, M. D. (2023). THE PLACE AND ROLE OF HEALTHY AND HIGH-
QUALITY

NUTRITION

IN

STUDENTS'MASTERY

OF

EDUCATIONAL

ACTIVITIES.

Ethiopian International Journal of Multidisciplinary Research

,

10

(11),

506-508.