OCHIQ KON ISHLARIDA QAZUVCHI-YUKLOVCHI MASHINALAR RATSIONAL TURINI TADQIQ QILISH VA ASOSLASH

Diyorbek  Jumaqulov; Adiz  Qurolov

doi:10.71337/inlibrary.uz.science-research.137221

Authors

Diyorbek Jumaqulov
Adiz Qurolov

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.science-research.137221

Keywords:

ochiq kon qazuvchi-yuklovchi mashinalar ratsional tanlov unumdorlik energiya samaradorligi.

Abstract

Mazkur tezisda ochiq kon ishlarida qo‘llaniladigan qazuvchi-yuklovchi mashinalarning ratsional turini tanlash masalasi ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, kon sharoitlariga mos ravishda yuqori samaradorlikka ega elektr-gibrid ekskavatorlarning qo‘llanishi maqsadga muvofiq ekanligi asoslab berildi. Bundan tashqari, mashinalarning texnik parametrlarini taqqoslash asosida qazuvchi-yuklovchi mashinalarning yuqori moslashuvchanligi orqali foydali qazilma qazib olish hajmi samaradorligini oshirish imkoniyatlari ko‘rsatildi. Tadqiqot natijalari ochiq kon ishlarida qazuvchi-yuklovchi mashinalarni tanlashda ilmiy asoslangan yondashuvni ishlab chiqishga xizmat qiladi va konchilik korxonalarining ishlab chiqarish samaradorligini oshirishga yordam beradi.

Oktabr, 2025-Yil

73

OCHIQ KON ISHLARIDA QAZUVCHI-YUKLOVCHI MASHINALAR RATSIONAL

TURINI TADQIQ QILISH VA ASOSLASH

Jumaqulov Diyorbek Shodi o’g’li

Navoiy Davlat Konchilik va Texnologiyalar Universiteti Konchilik fakulteti, Foydali qazilma

konlarini qazish yo’nalishi 2-bosqich magistranti.

Qurolov Adiz Asraqulovich

Ilmiy rahbar: Texnika fanlari doktori, dotsent

Muassasa: Navoiy Davlat Konchilik va Texnologiyalar Universiteti

Konchilik fakulteti, Foydali qazilma konlarini qazish yo’nalishi.

https://doi.org/10.5281/zenodo.17331021

Annotatsiya.

Mazkur tezisda ochiq kon ishlarida qo‘llaniladigan qazuvchi-yuklovchi

mashinalarning ratsional turini tanlash masalasi ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, kon
sharoitlariga mos ravishda yuqori samaradorlikka ega elektr-gibrid ekskavatorlarning qo‘llanishi
maqsadga muvofiq ekanligi asoslab berildi. Bundan tashqari, mashinalarning texnik
parametrlarini taqqoslash asosida qazuvchi-yuklovchi mashinalarning yuqori moslashuvchanligi
orqali foydali qazilma qazib olish hajmi samaradorligini oshirish imkoniyatlari ko‘rsatildi.

Tadqiqot natijalari ochiq kon ishlarida qazuvchi-yuklovchi mashinalarni tanlashda ilmiy

asoslangan yondashuvni ishlab chiqishga xizmat qiladi va konchilik korxonalarining ishlab
chiqarish samaradorligini oshirishga yordam beradi.

Kalit so‘zlar:

ochiq kon, qazuvchi-yuklovchi mashinalar, ratsional tanlov, unumdorlik,

energiya samaradorligi.

Kirish.

Navoiy viloyatining Qizilqum hududi O’zbekiston Respublikasining eng yirik konchilik

markazi bo’lib, ko’plab oltin, fosfotit va qurilish materiallari konlari mavjud. Bunday turdagi
foydali qazilmalarni qazib olishda ochiq kon ishlarida qazuvchi yuklovchi mashinalar muhim rol
o’ynaydi.

Asosiy qism.

Ochiq konchilik ishlarida qazuvchi-yuklovchi mashinalarning foydali qazilmani qazib

olish jarayoniga ta’siri va ahamiyati sezilarli darajada, xususan, qazuvchi-yuklovchi mashinalar
konchilik korxonalarida ikki asosiy vazifani bajaradi: tog’ jinslarini qazib olish va ularni transport
vositalariga yuklash. Ularning ishlash samaradorligi butun texnologik siklning tezligi va ishlab
chiqarish hajmiga bevosita ta’sir ko’rsatadi.

Qizilqum hududi sharoitida tog’ jinslari asosan yarim qattiq va qattiq jinslar bo’lganligi,

iqlim sharoiti yozda issiq, qishda sovuq bo’lganligi sababli ishlatiladigan texnikalar bunday
sharoitlarda ishlashga chidamli va xavfsiz bo’lishi kerak.

Bunda biz taklif etadigan qazuvchi-yuklovchi mashinalarning ochiq kon ishlarida qo’llash

uchun kam miqdorda energiya sarfidan foydalanish orqali yuqori samaradorlikka erishish va
yuqori moslashuvchanlik orqali foydali qazilma miqdorini qazib olishda yo’qotilish, sifatsizlanish
kabi holatlarni kamaytirilishiga erishiladi.

Bunday hollarda elektr yoki zamonaviy gibrid texnologiyalarga asoslangan qazuvchi

yuklovchi mashinalarni qo’llashdan iborat.

Oktabr, 2025-Yil

74

Bunda biz quyidagi ananaviy EKG tipidagi ekskavatorlarni yangi turdagi gibrid

ekskavatorlari bilan parametrlarini solishtirib quyida ko’rib chiqamiz:

1-rasm. Ochiq konchilik ishlarida qo’llaniladigan ekskavator turlari

Volvo EC500 H

EKG-5A

1-jadval.

Parametrlari

Volvo EC500 Hybrid

EKG-5A

Turi

Gibrid ekskavator

Elektrik ekskavator

Kovsh sig’imi

1.15-3.31 m

3

5.2 m

3

Quvvati

318 kVtli gibrid motor

250 kVtli elektr motor

Ishchi og’irligi

52 tonna

196 tonna

Maks. Qazish radiusi

11.3 m

14.5 m

Maks. Kovshlash balandligi

7 m

10.3 m

Energiya turi

Dizel + gibrid energiya

To’liq elektr

Atrof-muhitga ta’siri

Zaharli gazlari bor, ammo

gibrid rejimda kamayadi

Zaharli gazlarni chiqarmaydi

Bu qazuvchi yuklovchi mashinalarni bir biriga solishtirish orqali quyidagi xulosaga

kelishimiz mumkin: Volvo EC500 Hybrid ekskavatori o’rtacha kattalikdagi konlarga, ochiq kon
ishlariga mos keladi. Yoqilg’i tejash imkoniyatiga ega, odatiy bunday parametrdagi
ekskavatorlarga nisbatan 17% -20% gacha yoqilg’i tejaydi va yuqori moslashuvchanlik
xususiyatiga ega. EKG-5A esa yirik va o’rtacha kattalikdagi ochiq konchilik ishlarida qo’llaniladi,
lekin katta infratuzilma va logistikani talab qiladi.

Xulosa

Ochiq kon ishlarida qazuvchi-yuklovchi mashinalarning ratsional turini tanlash kon-

geologik sharoitlari, ishlab chiqarish hajmi va iqtisodiy ko‘rsatkichlardan kelib chiqib amalga
oshirilishi zarur. To‘g‘ri tanlangan texnika ishlab chiqarish samaradorligini oshiradi, xarajatlarni
kamaytiradi hamda atrof-muhitga salbiy ta’sirni minimum darajaga tushiradi.

Shunday qilib, ochiq konchilik ishlarida qazuvchi-yuklovchi mashinalar ratsional turini

tadqiq qilish va asoslash konchilik sanoati rivojida muhim ilmiy va amaliy vazifalardan biri
hisoblanadi.