Oktabr, 2025-Yil
79
“BOBURNOMA” - TARIXIY MEMUAR ASAR
Shomurotova Gulbahor
Buxoro davlat pedagogika instituti
Tillar fakulteti 2 OʻTA-24 guruh talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17331098
Annotatsiya.
Ushbu maqolada “Boburnoma”- tarixiy memuar asar ekanligi, tarixiy
voqealar, mashhur shaxslar, Boburning turmush tarzi yaqqol yoritib oʻtilgan.
Kalit soʻzlar:
"Boburnoma", tarixiy- memuar asar, tarixiy shaxslar, madaniy, ijtimoiy va
siyosiy voqealar, tarixiy sayohatlar adabiy ahamiyati.
Аннотация.
Исторические мемуары «Бобурнома» в трёх статьях наглядно
освещены события, исторические события, известные люди, образ жизни Бабура.
Ключевые слова:
«Бобурнома», историко-мемуарное произведение, исторические
личности, культурные, общественно-политические события, литературное значение
исторических путешествий.
Annotation.
Historical memoir "Boburnoma" in three articles, events, historical events,
famous people, Babur's lifestyle are clearly covered.
Key words:
“Boburnoma”, historical-memoir work, historical figures, cultural, social and
political events, literary significance of historical travels.
1494-1529- yillarda Markaziy Osiyo, Afgʻoniston va Hindistonda sodir boʻlgan tarixiy-
siyosiy voqealar oʻta aniqlik bilan bayon qilingan Boburnoma - Jahon adabiyoti va
manbashunosligodagi muhim va noyob yodgorlik; oʻzbek adabiyotida dastlabki nasriy memuar -
tarixiy asardir. Bu asar bevosita muallif hayoti va siyosiy faoliyati bilan bogʻliqdir. Boburnoma bu
davrning turmush tarzi, janglari, hukmdorlik yillarida duch kelgan qiyinchiliklari, sayohatlari va
bir soʻz bilan aytganda uning kundaligidir.
“Boburnoma” asari Zahiriddin Muhammad Boburning oʻzining tarixiy hayoti va
dunyoqarashi yaqqol tasvirlangan juda qimmatli bir adabiy asar boʻlib, nafaqat oʻz davrining,
balki butun Markaziy Osiyo va Hindiston tarixining oʻziga xos bebaho yodgorligidir.
“Boburnoma” Boburning hukmdorlik davrlaridagi voqealar jarayoniga koʻra uchga
boʻlinadi:
1. Movorounnahr (1495-1504)
2. Afgʻoniston (1504-1524)
3. Hindiston (1524-1530)
Birinchi qismda: Boburning otasi - Temuriylarning Fargʻona ulusi hokimi Umarshayx
Mirzo (1461-1494) toʻgʻrisida hamda Boburning Fargʻona taxtiga oʻtirishi (1494- yil iyun), ammo
Temuriylarning davlati avj olgan davrda taxt uchun kurash oqibatida oʻz ulusidan mahrum boʻlishi
(15- asr 90- yillari) Samarqand uchun Shayboniyxonga qarshi olib borgan jangu- jadallari (1497-
1501) ning behuda ketishi va nihoyat, toju taxtdan butunlay ajrab, Hisor togʻlari orqali taxminan
250 navkar bilan Afgʻonistonga yuz tutishi (1504) haqidagi voqealar batafsil yoritilgan.
Ikkinchi qismda: Boburning Kobulni zabt etgani, soʻng u yerda mustaqil davlat tuzgani
(1508), Eron shohi Ismoil Safaviyning harbiy yordami bilan Samarqandni yana ishgʻol qilgani
(1511) lekin Shayboniylar (Ubaydulla Sulton, Temur Sulton va Jonibek Sulton) san yengilib
Oktabr, 2025-Yil
80
(1512) Kobulga qaytgani, soʻng Hindistonni zabt etishga hozirlik koʻra boshlagani toʻgʻrisida
bayon etilgan.
Uchinchi qismida: Boburning Dehli sultoni Ibrohim Loʻdiyni magʻlub etib, Hindistonni
bosib olgani (1526) va Boburiylar davlatini barpo qilgani xususida maʼlumotlar keltirilgan.
Boburnoma shunday mahoratli ila yozilganki, unda Fargʻona, Samarqand shaharlari va shu
nomdagi viloyatlar Ohangaron vodiysi, Oʻratepa va uning atrofi, Mascho, Hisor, Chigʻoniyon,
Badaxshon, Kobul viloyati va boshqa joylar geografik jihatdan gʻoyatda qiziqarli tavsif qilingan
boʻlib, muallif oʻzi yurgan yoʻllari, oʻzi boʻlgan shahar va qishloqlarni gʻoyat darajada aniq
tasvirlagan. "Boburnoma"da faqatgina joy nomlari tasvirlanibgina qolmay unda Alisher Navoiy,
Abdurrahman Jomiy, Shayxim Suhayliy, Husayn Ali Tufayliy, Osafiy, Binoiy, Sayfiy Buxoriy,
Ohiy, Muhammad Solih kabi oʻnlab ijodkorlar, Xoʻja Abdullo Marvariy, Qul Muhammad Udiy,
Shayx Noyiy, Yusuf Ali, Mullo Yorak, Shohquli Gijjokiy, Behzod, Shoh Muzaffar kabi koʻplab
sanʼatkorlarni ta'riflab oʻtgan. Shu jumladan, Alisher Navoiy haqida shunday deyilgan:
"Alisher naziri yoʻq kishi edi. Turkiy til bila to sheʼr aytib turlar, - hech kim oncha koʻp va
xoʻp aytqon emas".
Xulosa oʻrnida shuni aytish lozimki, "Boburnoma " 15- asr oʻzbek badiiy asarining yorqin
namunasi sifatida sof badiiy lavhalar, jonli tasvirlar, anʼanaviy lirik chekinishlarga boy. Nasriy
matn ichida keltirilgan xalq maqol matallari, iboralari, ibratli oʻgitlar, sheʼriy parchalar uning
badiiyligini yanada oshiradi, oʻziga xos jozibali asar hisoblanadi. Bu asar insonni teran fikrlashga
daʼvat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Sharipova, M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONI VA BOSHQA JANRLAR
MUNOSABATI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
44
(44).
2.
Sharipova,
M.
(2023).
“ALPOMISH”
DOSTONIDA
IFODA
ETILGAN
MAROSIMLARDA ARXAIK EPOS XUSUSIYATLARI TALQINI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ
ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
44
(44).
3.
Sharipova, M. (2023). MAKTABGACHA TA’LIMDA INNOVATSION FAOLIYATNI
TASHKIL ETISH FUNKSIYALARI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz)
,
44
(44).
4.
Sharipova, M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONIDA NIKOH MAROSIMINING
ARXAIK-BAIIY XUSUSIYATLARI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz)
,
44
(44).
5.
Sharipova, M. (2023). MAKTABGACHA TA’LIMDA INNOVATSION FAOLIYATNI
TASHKIL ETISH FUNKSIYALARI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz)
,
44
(44).
6.
SHARIPOVA, M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONINI O’ZBEK VARIANTLARI
ORASIDAGI MAROSIMLARNING BADIIY TALQINI.
Journal of Research and
Innovation
,
1
(10), 45-52.
7.
Baxshilloyevna, S. M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONIDA SUNNAT TO ‘YI
MAROSIMINING BADIIY TALQINI.
Научный Фокус
,
1
(2), 1091-1095.
Oktabr, 2025-Yil
81
8.
Baxshilloyevna, S. M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONINI O ‘RGANISH
BOSQICHLARI, METODLARI HAMDA KUYLASH ETOSI.
Научный Фокус
,
1
(2),
1096-1100.
9.
Sharipova, M. (2023). MAKTABGACHA TA’LIM TIZIMIDA ETNIK MADANIY
TA’LIM VA UNING TARIXIY ILDIZLARI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ
(buxdu. uz)
,
35
(35).
10.
Sharipova, M. (2023). MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARDA IFODALI
NUTQNING
IJTIMOIY-PEDAGOGIK
FUNKSIYALARI.
ЦЕНТР
НАУЧНЫХ
ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
32
(32).
11.
Sharipova, M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONIDA NIKOH TO’YI URF-ODATLARI
TASVIRI VA TALQINI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
30
(30).
12.
Sharipova, M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONIDA NIKOH TO’YI URF-ODATLARI
TASVIRI VA TALQINI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
30
(30).
13.
Sharipova, M. (2020). O'quvchi yoshlar tarbiyasida o'lmas an'ana va marosimlarning
ahamiyati.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
1
(1).
14.
Sharipova, M. B., & Nozirova, M. J. Q. (2021). O’ZBEK XALQ DOSTONLARINI
O’QITISHDA KOMPYUTER IMKONIYATLARI.
Scientific progress
,
2
(7), 1102-1108.
15.
Sharipova, M. B., & Farmonova, G. S. Q. (2021). NIKOHDAN SO’NG ADO
ETILADIGAN
URF-ODATLAR
TASVIRI
(“ALPOMISH”
DOSTONI
MISOLIDA).
Scientific progress
,
2
(7), 1125-1129.
16.
Sharipova, M. B. (2021). XALQ DOSTONLARIDA SOVCHILIK MAROSIMI BADIIY
IFODASI (“ALPOMISH” DOSTONI MISOLIDA).
Scientific progress
,
2
(7), 1120-1124.
17.
Sharipova, M. B., & Mirzayeva, X. N. (2021). XALQIMIZ MADANIYATINING
HAYOTBAXSH SARCHASHMASI.
Scientific progress
,
2
(7), 1135-1138.
18.
Шарипова, М. Б., & Неьматова, Ш. Н. (2020). Формирование эстетической культуры
воспитанников дошкольных образовательных учреждений.
Вестник магистратуры
,
(3-3 (102)), 113-114.
19.
Sharipova, M. (2020). Qahramonlik eposi-milliy madaniyatimizning nodir xazinasi ("
Alpomish" dostoni misolida).
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
1
(1).
20.
MA’NAVIY, Y. A. R. V., & O’RNI, D. B. Q. E. DOI: 10.53885/edinres. 2021.17. 14.046
Sharipova Maxbuba Baxshilloyevna BuxDU.
Maktabgacha ta’lim
.
21.
Sharipova, M. B., & Shokirova, N. Z. Q. (2021). «ALPOMISH» DOSTONI–BADIIY
BARKAMOL ASAR.
Scientific progress
,
2
(7), 1145-1148.
22.
Sharipova, M. (2020). ХУДОЖЕСТВЕННАЯ ИНТЕРПРЕТАЦИЯ ОБРЯДОВ В
ЭПОСЕ «АЛПОМИШ».
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
1
(1).
23.
Шарипова,
М.
Б.,
&
Хусаинова,
З.
Х.
ВЕСТНИК
НАУКИ
И
ОБРАЗОВАНИЯ.
ВЕСТНИК НАУКИ И ОБРАЗОВАНИЯ Учредители: Олимп
, 106-
108.
24.
Sharipova, M. (2024). EPOS HAMDA MAROSIM MUNOSABATINING QADIMIYLIGI
VA AN’ANAVIYLIGI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
46
(46).
Oktabr, 2025-Yil
82
25.
Sharipova, M. (2024). Historical-Vital Bases of Epos And Ritual Expression (In The
Example of the Epic “Alpomish”).
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz)
,
46
(46).
26.
Sharipova, M. B., & G’afurova, A. A. (2024). METHODOLOGY OF STAGING IN THE
DEVELOPMENT OF CHILDREN'S SPEECH IN THE PRESCHOOL EDUCATION
SYSTEM.
THE ROLE OF SCIENCE AND INNOVATION IN THE MODERN
WORLD
,
3
(1), 21-29.
27.
Sharipova, M. (2023). O ‘ZBEK FOLKLORSHUNOSLIGIDA ALPOMISHSHUNOSLIK
TA’LIMOTI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
44
(44).
