ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
203
BOLALARDA AXLOQIY FAZILATLARNI SHAKLLANTIRISHDA
TARBIYACHINING ROLI
Sanayeva Lola
Samarqand Davlat Pedagogika Instituti
Pedagogika fakulteti, Maktabgacha ta'lim yo'nalishi 2-kurs talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17341798
Annotatsiya.
Mazkur maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarda axloqiy fazilatlarni
shakllantirish jarayonida tarbiyachining tutgan o‘rni va mas’uliyati yoritilgan. Bolaning shaxsiy
rivojlanishida axloqiy tarbiyaning ahamiyati, tarbiyachi tomonidan qo‘llaniladigan usullar va
zamonaviy pedagogik yondashuvlar tahlil qilinadi. Shuningdek, oilaviy muhit va ijtimoiy
omillarning bola axloqiy dunyoqarashiga ta’siri ham ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar
: axloqiy tarbiya, fazilat, tarbiyachi, bola shaxsiyati, maktabgacha ta’lim,
ma’naviyat, tarbiyaviy muhit.
THE ROLE OF THE EDUCATOR IN THE FORMATION OF MORAL QUALITIES IN
CHILDREN
Annotation.
This article highlights the role and responsibility of the educator in shaping
moral qualities in preschool children. The importance of moral education in the personal
development of a child, the methods used by educators, and modern pedagogical approaches are
analyzed. The influence of the family environment and social factors on the child’s moral
worldview is also discussed.
Keywords
: moral education, virtue, educator, child’s personality, preschool education,
spirituality, educational environment.
РОЛЬ ПЕДАГОГА В ФОРМИРОВАНИИ НРАВСТВЕННЫХ КАЧЕСТВ У
ДЕТЕЙ
Аннотация
. В данной статье рассматривается роль и ответственность
воспитателя в процессе формирования нравственных качеств у детей дошкольного
возраста. Анализируется значение нравственного воспитания в личностном развитии
ребёнка, методы, применяемые воспитателем, а также современные педагогические
подходы. Кроме того, изучается влияние семейной среды и социальных факторов на
моральное мировоззрение ребёнка.
Ключевые слова
: нравственное воспитание, добродетель, воспитатель, личность
ребёнка, дошкольное образование, духовность, воспитательная среда.
Bugungi kunda mustaqil O‘zbekistonning asosiy maqsadlaridan biri – har tomonlama
barkamol, ma’naviy yetuk, vatanparvar yosh avlodni voyaga yetkazishdir. Bu jarayonning
boshlang‘ich poydevori esa maktabgacha ta’lim muassasalarida qo‘yiladi. Bola shaxsining
shakllanishida, ayniqsa, axloqiy fazilatlarni tarbiyalash muhim o‘rin tutadi. Chunki insonning
kelajakdagi ijtimoiy hayotda o‘zini tutishi, boshqalar bilan muomala qilish madaniyati,
jamiyatdagi o‘rni — bularning barchasi erta yoshda olingan axloqiy tarbiya bilan chambarchas
bog‘liq.
Axloqiy tarbiya — bu bolaning to‘g‘ri va noto‘g‘rini ajrata bilish, halollik, mehr-oqibat,
hurmat, mas’uliyat kabi fazilatlarni o‘zlashtirish jarayonidir.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
204
Ushbu jarayonning bosh ishtirokchisi sifatida tarbiyachining o‘rni beqiyosdir. Chunki
bola ko‘p vaqtini aynan tarbiyachi bilan o‘tkazadi, uning so‘zi, harakati va muomalasidan ibrat
oladi. Shu bois, tarbiyachi faqat bilim beruvchi emas, balki axloqiy namuna, ma’naviy yo‘l-
yo‘riq ko‘rsatuvchi shaxs sifatida ham namoyon bo‘ladi.
Axloqiy fazilatlar — bu insonning jamiyatda to‘g‘ri yo‘l tutishiga yordam beruvchi,
uning shaxsiy madaniyatini namoyon etuvchi ichki sifatlar majmuasidir. Maktabgacha yoshdagi
bolalarda axloqiy sifatlarning shakllanishi ularning kelajakdagi shaxsiy rivojlanishiga bevosita
ta’sir qiladi.
Masalan, halollik, adolat, sabr-toqat, mehr-shafqat, kattalarga hurmat, kichiklarga
g‘amxo‘rlik kabi sifatlar bola ongiga bolaligidan singdirilishi lozim. Axloqiy tarbiya — bu faqat
nazariya emas, balki kundalik hayotda tarbiyachining har bir harakati, so‘zi, mimikasi,
muomalasi orqali amalga oshadigan uzluksiz jarayondir. Shu sababli, tarbiyachining shaxsiy
namunasi bola uchun eng kuchli tarbiyaviy vosita hisoblanadi. Tarbiyachi — bu bolaning
birinchi ijtimoiy ustozidir. U nafaqat bilim beradi, balki bola ruhiyatiga chuqur ta’sir o‘tkazadi.
Tarbiyachi har bir bola bilan shaxs sifatida muloqot qilishni, uning his-tuyg‘ularini
inobatga olishni bilishi zarur.
Axloqiy tarbiya jarayonida quyidagi usullar muhim ahamiyatga ega: namuna orqali
tarbiya — tarbiyachi o‘zining xulqi, nutqi, muomalasi bilan bolaga ibrat bo‘ladi; o‘yinlar orqali
axloqiy tarbiya — rolli o‘yinlar, ertak sahnalari bolalarga yaxshilik va yomonlikni farqlashni
o‘rgatadi; suhbat va hikoyalar — axloqiy mavzulardagi suhbatlar, xalq og‘zaki ijodidan
foydalanish bolalarda to‘g‘ri fikrlashni rivojlantiradi; rag‘batlantirish va baholash — bolaning
yaxshi xulqini e’tirof etish, maqtov bilan mustahkamlash uning o‘z-o‘zini qadrlashini oshiradi.
Axloqiy tarbiya faqat bolalar bog‘chasida emas, balki oilada ham davom etadi.
Tarbiyachi va ota-ona o‘zaro hamkorlikda ishlagan taqdirdagina bola shaxsida barqaror
axloqiy sifatlar shakllanadi. Oilada mehr-muhabbat muhitining mavjudligi, ota-onaning farzand
bilan muloqoti, ularning o‘zaro hurmati bolada axloqiy qarashlarni mustahkamlaydi.
Bugungi kunda axloqiy tarbiya jarayonida interfaol metodlar, “ertak terapiyasi”,
“psixologik o‘yinlar”, “ijodiy mashg‘ulotlar” kabi usullar samarali natija bermoqda. Ayniqsa,
STEAM-ta’lim elementlarini axloqiy tarbiyaga uyg‘unlashtirish orqali bolalarda mustaqil
fikrlash, jamoada ishlash, hurmat va mas’uliyat kabi fazilatlar rivojlanadi.
Tarbiyachi o‘zi axloqan toza, ma’naviy yetuk, mehribon, sabrli bo‘lishi kerak. Chunki
bola tarbiyachining har bir xatti-harakatini sezadi, uni o‘ziga namuna qiladi. Shu bois,
tarbiyachining kasbiy mahorati bilan bir qatorda shaxsiy madaniyati ham doimo yuksak darajada
bo‘lishi zarur.
Bolalarda axloqiy fazilatlarni shakllantirish — bu tarbiyachi, oila va jamiyatning
hamkorlikdagi uzluksiz faoliyatidir. Tarbiyachi bu jarayonda markaziy o‘rinni egallaydi. Uning
so‘zi, xulqi, odobi, bolaga bo‘lgan munosabati tarbiyaning asosiy vositasidir. Axloqiy tarbiya
orqali bola nafaqat bilimli, balki ma’naviy yetuk inson sifatida kamol topadi. Shuning uchun har
bir tarbiyachi o‘z kasbiga mehr bilan yondashishi, bolalarga mehr va e’tibor bilan munosabatda
bo‘lishi zarur.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
205
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
O‘zbekiston Respublikasi “Maktabgacha ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni. – Toshkent: Adolat,
2019. – 12–15-betlar.
2.
Mirziyoyev Sh.M. “Yangi O‘zbekiston – yangi ta’lim” nutqi. – Toshkent, 2021. – 5–8-
betlar.
3.
Zunnunov A. Maktabgacha ta’lim pedagogikasi. – Toshkent: Fan, 2020. – 48–56-betlar.
4.
Yuldasheva M. Bola shaxsini rivojlantirishda axloqiy tarbiyaning o‘rni. – Pedagogika
jurnali, №3, 2022. – 27–32-betlar.
5.
G‘aybullayeva N. Maktabgacha yoshdagi bolalarda ijtimoiy-axloqiy fazilatlarni
shakllantirish. – Toshkent: TDPU nashriyoti, 2021. – 61–69-betlar.
6.
Karimova D. Pedagogik mahorat va tarbiyachining shaxsiy namunasi. – “Ta’lim
taraqqiyoti” jurnali, 2020, №2. – 44–48-betlar.
7.
Usmonova M. Bola axloqini shakllantirishda oila va bog‘cha hamkorligi. – Toshkent:
O‘zbekiston pedagogika universiteti, 2021. – 22–30-betlar.
8.
Hasanov A. Axloqiy tarbiyada milliy qadriyatlarning o‘rni. – Toshkent: Ilm ziyo, 2020. –
33–37-betlar.
9.
Xolmurodova S. Maktabgacha yoshdagi bolalarda odob va axloq tushunchalarini
shakllantirish. – Samarqand davlat universiteti nashriyoti, 2019. – 40–46-betlar.
10.
Tohirova Z. Tarbiyachi nutqining bola axloqiy rivojlanishiga ta’siri. – “Pedagogika va
psixologiya” jurnali, №4, 2021. – 19–25-betlar.
11.
Nurmatova G. Psixologik o‘yinlar orqali bolalarda axloqiy fazilatlarni rivojlantirish. –
Toshkent: TDPU, 2022. – 51–59-betlar.
12.
Vygotsky L.S. Psixologiya razvitiya rebenka. – Moskva: Pedagogika, 1984. – 72–80-стр.
13.
Sukhomlinskiy V.A. Serdce otdaю detyam. – Kiev: Radyanska shkola, 1981. – 90–95-стр.
14.
Montessori M. The Absorbent Mind. – New York: Holt, 1988. – p. 112–119.
15.
Kohlberg L. The Philosophy of Moral Development. – San Francisco: Harper & Row,
1981. – p. 45–53.
