Oktabr, 2025-Yil
107
XIZMAT TUSHUNCHASIGA BO‘LGAN TURLI XIL YONDOSHUVLAR TAHLILI
Sharipova Bibijon Baxtiyorovna
Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch davlat universiteti mustaqil izlanuvchisi.
Telefon: +998-91-432-08-04
https://doi.org/10.5281/zenodo.17342676
Zamonaviy mahalliy va xorijiy iqtisodiy adabiyotlarda "xizmatlar"ni aniqlashning uchta
asosiy yondashuvi mavjud. Birinchi yondashuvni soha deb atash mumkin, unga muvofiq xizmat
ko‘rsatish sohasi tegishli mutaxassislik sohalarini o‘z ichiga oladi.
Ikkinchi yondashuvga ko‘ra, "xizmat" tushunchasi muqobil usul bilan shakllantiriladi,
ya’ni mol — mulkka xos bo‘lgan narsalarga qarama-qarshi xususiyatlar va belgilar
umumlashtiriladi.
Ushbu yondashuv oddiy, ammo u ziddiyatli natijalar beradi, chunki turli xil belgilarning
ko‘plab kombinasiya vujudga kelishi mumkin.
XX asr 80-yillariga kelib uchinchi yondashuv keng tarqalib, unga ko‘ra "xizmat" ta’rifi eng
umumiy xususiyatlarining aralashmasiga asoslangan va o‘ziga xos xususiyatlarni aks ettiruvchi
eng aniq xususiyatlar muayyan xizmat turlariga tayinlangan. Ushbu yondashuv hozirgi vaqtda o‘z
ahamiyatini saqlab qolmoqda, garchi ilmiy va texnologik taraqqiyotdan kelib chiqqan ko‘plab
xizmatlar aralash xususiyatlarga ega.
Ikkinchi va uchinchi yondashuvlar nazariy va amaliyotda eng ko‘p qo‘llaniladi, bu ularni
diqqat bilan ko‘rib chiqish zarurligini belgilaydi.
Keyingi o‘n yilliklar jahon iqtisodiyotida xizmat ko‘rsatish sohasining rolining oshishi
bilan tavsiflanadi. Xorazm viloyatida ishlab chiqarish va tijorat tizimi sifatida xizmat ko‘rsatish
sohasi ham faol rivojlanmoqda, bu yerda iqtisodiyotda band bo‘lganlarning 42,8 % dan ortig‘i
ishlaydi. Bugungi kunga kelib, Xorazm viloyati iqtisodiyotidagi tub o‘zgarishlar va muammolar
xizmat ko‘rsatish sohasining muhim rolini yetarlicha baholamaslik muammosini yanada
kuchaytirdi. Bu yangi iqtisodiy barqaror jamiyatni shakllantirish va rivojlantirish jarayonida
xizmat ko‘rsatish sohasining rolini aniqlash zaruratini tug‘dirdi.
Rivojlangan mamlakatlarda xizmat ko‘rsatish sohasi iqtisodiy faoliyat tarkibida o‘z ulushi
bo‘yicha sezilarli darajada ustunlik qiladi. “Xizmat” tushunchasiga alohida e’tibor qaratadigan
bo‘lsak, u o‘nlab talqinlarga ega. Ushbu konsepsiyani ta’riflash bo‘yicha mavjud
yondashuvlarning eng katta sharhi R. Maleri ishlarda keltirilgan bo‘lib, unga ko‘ra, xizmatlarni
sotish maqsadida ishlab chiqarilgan nomoddiy aktivlar sifatida izohlaydi. Nomoddiy aktivlar (yoki
nomoddiy qiymat) - bu jismoniy obyekt bo‘lmagan, lekin qiymatga ega bo‘lgan qiymat - pul
qiymati [1].
Bizningcha, xizmatni boshqa mahsulot kabi ma’lum mehnat evaziga olingan maxsus
iste’mol qiymati deb tushunish lozim bo‘lib, xizmatning iste’mol qiymatining o‘ziga xos
xususiyati shundaki, mehnat xizmatlarni narsa sifatida emas, balki faoliyat sifatida ko‘rinishidir.
Yuridik adabiyotlarda xizmat deganda shaxsning (odamlar guruhining) foydali mehnat faoliyati
tushuniladi, uning natijalari jamiyatning har qanday ehtiyojlarini qondiradigan foydali samarada
namoyon bo‘ladi [2].
Xizmatning tabiatini tushunish uchun uni moddiy boylik (tovar) bilan asosiy odatda
texnik-tashkiliy va iqtisodiy xususiyatlarga solishtirish katta ahamiyatga ega.
Oktabr, 2025-Yil
108
1-jadval
Xizmatning farqli xususiyatlari [7].
Jadvaldan ko‘rinib turganidek, odatda xizmatning muhim xususiyati uning
nomuvofiqligidadir. Nomuvofiqligi sababli xizmat faoliyati nomoddiy tarzda foydali ta’sir qiladi.
Foydali ta’sir to‘g‘ridan-to‘g‘ri odamlarning ehtiyojlariga mos keladigan xizmatni
qondirish darajasida namoyon bo‘ladi va ularning subyektiv hislari, his-tuyg‘ulari, hissiy
tajribalari orqali qabul qilinadi.
Foydali ta’sirning nomuvofiqligi va xizmat ko‘rsatuvchi ishlab chiqaruvchining ish
jarayonidan ajralmasligi iste’molchini tanlashni murakkablashtiradi, chunki oldindan iste’molchi
xizmatning foydali ta’sirining iste’mol xususiyatlarini bilmaydi. Bunday "sof" odatiy
xizmatlarning iste’molchisi ularni boshqa iste’molchilarning fikri asosida, shuningdek, reklama
imidji, moddiy atributlar, tovar belgisi, buklet va boshqalar yordamida bilvosita baholashi
mumkin.
Nomoddiylik, nomuvofiqlik xususiyati odatda xizmatlarning eng muhim xususiyati
hisoblanadi. Bu xususiyat ko‘plab mualliflar uchun xizmatni aniqlash uchun asos bo‘lib xizmat
qildi.
2-jadval
Xizmat tushunchasiga bo‘lgan turli xil yondoshuvlar tahlili [7].
Mualliflar
Ta’rif
K.R.Makkonell,
S.L.Bryu
xizmat ostida moddiy bo‘lmagan (ko‘rinmas) hol uchun, iste’molchi, firma
yoki hukumat tomonidan bu jarayonga qimmatbaho narsalarni taqdim etishga
tayyor ekanligi [3]
F.Kotler
Xizmat - bir tomon ikkinchi tomonga foyda evaziga ko‘rsatishi mumkin
bo‘lgan va his qilish mumkin bo‘lmagan jarayon va faoliyat
[4]
S. Haller
Xizmat - iste’molchining talabini qondirish maqsadida, ishlab chiqaruvchining
har qanday faoliyatga tayyorligi, shu jumladan barcha zarur bo‘lgan moddiy,
xuquqiy va boshqa resurslarni birlashtirish jarayoni
[5]
Meffert va Brun
Xizmat - mijozlarga yoki boshqa obyektlarga (masalan, avtomobilni
ta’mirlash) ta’sir qilish uchun xizmat ko‘rsatish jarayoni va turli xil asosiy
omillarning kombinasiyasi doirasida (sug‘urta xizmatlari sifatida) yoki haqiqiy
harakatlar (Sartaroshlik xizmatlari sifatida) bilan bog‘liq bo‘lgan mustaqil
bozor faoliyati.
Oddiy moddiy boyliklar(tovarlar)
Oddiy xizmatlar
His qilish
His qilmaslik
Narsalarni to‘planishi natijasida tovarga
aylanishi, moddiylashuv
To‘planishi mumkin bo‘lmagan jarayon,
faoliyat
Ishlab chiqarish va taqsimlash, iste’moldan
ajralgan holda amalga oshirilishi
Ishlab chiqarish va iste’mol bir vaqtda amalga
oshirilishi
Iste’molchi ishlab chiqarish jarayonida
ishtirok etmasligi
Iste’molchi ishlab chiqarish va xizmat
ko‘rsatish jarayonida ishtirok etishi
Mulkni iste’molchiga o‘tkazilishi
Mulkning egasida qolishi
Oktabr, 2025-Yil
109
K.Lovlok
U iste’molchilarga xizmatlar ko‘rsatilishi va taqdim etilishi usuli ularning
nomuvofiqligi sababli tavsiflanishi qiyinligini ta’kidlaydi [6]
va xizmatlarni
aniqlash uchun ikkita yondashuv taklif etadi:
*xizmat-bu jismoniy obyektlar (tovarlar) ishlatiladigan bir tomon tomonidan
taqdim etilgan harakat yoki jarayon, lekin harakatlarning bajarilishi nomoddiy
va odatda hyech narsaga egalik qilishga olib kelmaydi;
* xizmat-bu xizmatni yoki uning mol-mulkini oluvchiga qaratilgan moddiy
yoki nomoddiy harakatlar natijasida ma’lum bir joyda va ma’lum bir vaqtda
iste’molchilarga qiymat yaratadigan va muayyan afzalliklarni ta’minlaydigan
iqtisodiy faoliyat turi.
Rivojlangan mamlakatlar iqtisodiyotida xizmat ko‘rsatish sohasining ahamiyati yuqori
darajada bo‘lib, dunyoning samarali aholisining yarmidan ko‘pini ish bilan ta’minlaydi.
Jumladan, Germaniyada xizmat ko‘rsatish sohasi ishchi kuchining 41%, Italiyada - 38%,
Niderlandiyada - 50% dan kam, AQShda - 73% bandligini ta’minlaydi. Mamlakatning rivojlanish
darajasi va uning mavjud salohiyati xizmat ko‘rsatish sohasining rivojlanish darajasini to‘g‘ri aks
ettiradi. Xizmat ko‘rsatish sohasining tuzilishi va rivojlanish xususiyatlarini o‘rganish ko‘plab
ilmiy tadqiqotlarning dolzarb yo‘nalishi hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Аванесова Г.А. Сервисная деятельность: историческая и современная практика,
предпринимательство, менеджмент [Текст] / Г.А. Аванесова. – М.: Аспект Пресс, 2005.
– 318 с.
2.
Курбанова И.Т. Управление инновационным развитием предприятия сферы услуг
[Электронный ресурс] / И.Т. Курбанова, И.К. Шахбанова. – Режим доступа:
http://uecs.ru/uecs-37-372012/item/998-2012-01-31-06-05-56.
3.
Макконелл К.Р., Брю С.Л. Экономикс. Принципы, проблемы, политика. Т. II. - М.:
Республика, 1992. С. 398.
4.
Котлер Ф. Основы маркетинга. - М.: Прогресс, 1991. С. 638.
5.
Haller S. Dienstleistungsmanagement. Grundlagen - Konzcptc - Instrumente. - Wiesbaden,
2004. S. 9.
6.
Лавлок К. Маркетинг услуг: персонал, технология, стратегия. - М.: Изд. дом
«Вильямс», 2005. С. 34.
7.
Muallif ishlanmalari
