ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
250
XALQARO ARBITRAJ VA TRANSMILLIY NIZOLARNI HAL ETISHDA
ADVOKATNING O‘RNI
Normamat Ramazonovich Mallayev
Yuridik fanlar nomzodi, dotsent.
Ibodullayev Javohir Zafar o’g’li
Termiz davlat universiteti Advokatlik faoliyati mutaxasisligi 1-kurs tinglovchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17381705
Annotatsiya.
Mazkur maqolada xalqaro arbitraj tizimi va transmilliy nizolarni hal etish
jarayonida advokatlarning o‘rni va ularning vakillik faoliyatining ahamiyati tahlil qilingan.
Arbitrajning xalqaro huquqdagi o‘rni, advokatlarning professional mas’uliyati,
shuningdek, O‘zbekiston Respublikasining xalqaro arbitraj tizimiga integratsiyalashuvi jarayoni
yoritilgan. Maqolada O‘zbekiston qonunchiligidagi so‘nggi o‘zgarishlar hamda xalqaro tajriba
asosida advokatlarning amaliy roli ochib berilgan.
Kalit so‘zlar:
arbitraj, advokat, transmilliy nizolar, xalqaro huquq, vakillik, arbitraj
bitimi, nizolarni hal etish, arbitraj sudi.
РОЛЬ АДВОКАТА В МЕЖДУНАРОДНОМ АРБИТРАЖЕ И РАЗРЕШЕНИИ
ТРАНСНАЦИОНАЛЬНЫХ СПОРОВ
Аннотация.
В данной статье рассматривается роль адвокатов в процессе
международного арбитража и разрешения транснациональных споров.
Проанализированы место арбитража в системе международного права,
профессиональная ответственность адвокатов, а также процесс интеграции
Республики Узбекистан в международную арбитражную систему. В статье отражены
последние изменения в национальном законодательстве и практическая роль адвокатов
на основе международного опыта.
Ключевые слова:
арбитраж, адвокат, транснациональные споры, международное
право, представительство, арбитражное соглашение, разрешение споров, арбитражный
суд.
THE ROLE OF A LAWYER IN INTERNATIONAL ARBITRATION AND THE
RESOLUTION OF TRANSNATIONAL DISPUTES
Abstract.
This article examines the role of lawyers in international arbitration and the
resolution of transnational disputes. It analyzes the position of arbitration within international
law, the professional responsibilities of lawyers, and Uzbekistan’s integration into the global
arbitration system. The study also highlights recent developments in national legislation and
explores the practical functions of lawyers based on international experience.
Keywords:
arbitration, lawyer, transnational disputes, international law, representation,
arbitration agreement, dispute resolution, arbitral tribunal.
Xalqaro arbitraj sudlari- xalqaro tijorat va investitsiya nizolarini hal qilishda muhim
institutlardir. Ular arbitraj qoidalari, mukofotlarning tan olinishi va ijrosini ta’minlash, arizalar
va ekspert guvohlarining tanlanishi kabi jarayonlarni tartibga soladi. Masalan, London Court of
International Arbitration (LCIA) 1892 yilda tashkil etilgan bo‘lib, turli davlatlardan bo‘lgan
tomonlar o‘rtasidagi savdo, transport, energetika va qurilish kabi sohalardagi nizolarni
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
251
administratorlik qilish vazifasini amalga oshiradi. Xalqaro munosabatlar kengayib borayotgan
hozirgi davrda davlatlar, kompaniyalar va jismoniy shaxslar o‘rtasidagi iqtisodiy hamkorlik
tobora ko‘paymoqda. Bu holat bilan bir qatorda, ularning o‘rtasida turli huquqiy nizolar yuzaga
kelishi tabiiydir. Ayniqsa, transmilliy savdo, investitsiya, xizmatlar va texnologiya almashinuvi
sohalarida taraflar o‘rtasida kelishmovchiliklar ko‘p uchraydi. Bunday nizolarni hal etishning
eng maqbul yo‘llaridan biri xalqaro arbitraj hisoblanadi. Chunki u davlat sudlaridan mustaqil,
tezkor va taraflar uchun nisbatan neytral tizimdir. Ammo xalqaro arbitrajning muvaffaqiyati ko‘p
jihatdan bu jarayonda ishtirok etayotgan advokatlarning malakasi, tajribasi va strategik
yondashuviga bog‘liq. Advokat xalqaro arbitraj jarayonining yuragi hisoblanadi. U faqatgina
sudda yoki tribunalda ishtirok etuvchi vakil emas, balki mijozning manfaatini himoya qiluvchi,
nizoni oldini olishga harakat qiluvchi, huquqiy strategiyani ishlab chiquvchi mutaxassisdir.
Rogers o‘z asarida ta’kidlaganidek, xalqaro arbitraj jarayonlari o‘z mohiyatiga ko‘ra
transmilliy tusga ega bo‘lib, advokat bu murakkab tizimni boshqaruvchi va taraflarni qonuniy
asosda yo‘naltiruvchi shaxssifatida qaraladi. U shartnoma tuzilishidan tortib, arbitraj
mukofotining ijrosigacha bo‘lgan barcha bosqichlarda faol ishtirok etadi.
1
Avvalo, advokat nizolarni oldini olish bosqichida muhim rol o‘ynaydi. U
transmilliyshartnomalar tayyorlashda mijozni ehtimoliy xavf va nizolar haqida ogohlantiradi,
arbitraj bandlarini to‘g‘ri shakllantirishda yordam beradi. Bu bandlar kelgusida taraflar o‘rtasida
chiqadigan nizolarning qaysi tribunalda, qaysi yurisdiktsiya qonunlari asosida va qanday tartibda
ko‘rib chiqilishini belgilab beradi. Shuning uchun, advokatning oldindan qilgan ishining aniqligi
va professionalligi kelajakdagi nizolarning muvaffaqiyatli hal etilishida muhim ahamiyat kasb
etadi (McClelland, 1978).
Nizo yuzaga kelganidan so‘ng, advokat arbitraj tribunaliga murojaat qilish, da’vo
arizasini tuzish, javob arizalarini tayyorlash, guvoh va ekspertlarning bayonotlarini yig‘ish kabi
vazifalarni bajaradi. U shuningdek, dalillarni xalqaro standartlarga muvofiq tarzda taqdim etadi.
Transmilliy arbitrajlarda turli davlat qonunlari va huquqiy madaniyatlar to‘qnashadi.
Advokat esa ushbu huquqiy tizimlar o‘rtasidagi farqlarni chuqur tahlil qilib, mijozining
manfaatini eng qulay huquqiy asosda himoya qiladi. Ryšavý (2023) ta’kidlaganidek,
advokatning muvaffaqiyati ko‘p hollarda uning xalqaro huquqiy tafakkuri, “soft law”
me’yorlarini bilishi va arbitraj qoidalarini amalda to‘g‘ri qo‘llay olishi bilan belgilanadi.
2
Shuningdek, advokat arbitraj tribunalining o‘ziga nisbatan aloqalarda ham markaziy
shaxs hisoblanadi. U protsessual muddatlarni nazorat qiladi, kerakli arizalarni o‘z vaqtida
topshiradi, tribunalga qo‘shimcha vaqt yoki dalillar kiritish bo‘yicha iltimoslar bildiradi. Ko‘p
hollarda advokatlar arbitraj jarayonida tomonlar o‘rtasida muzokaralar olib borib, bitimga
erishish imkoniyatlarini ham ko‘rib chiqadilar. Bu esa ularning diplomatik ko‘nikmalarini ham
talab qiladi. Transmilliy nizolarni hal etish jarayonida advokatlar bir qator muammolarga duch
kelishadi. Ulardan biri — yurisdiktsiya masalasidir. Ba’zi hollarda nizo qaysi davlat qonuni
asosida ko‘rib chiqilishi kerakligi noaniq bo‘ladi. Shu bois, advokat tanlangan qonunni to‘g‘ri
1
Rogers, Catherine A. “The Role of Arbitration in Resolving Transnational Disputes: A Survey of Trends in the
People’s Republic of China” — 1997-yilda e’lon qilingan. 20-24 betlari.
2
Ryšavý, Lukáš. “The Lawyer in the Context of Arbitration” — 2025- yil 10- aprel maqolaning sahifalari 225–250
oralig‘ida.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
252
aniqlashi va uni tribunalga asosli tarzda tushuntirishi kerak bo‘ladi. Ikkinchi muammo —
madaniy va til farqlari. Advokat turli huquqiy madaniyatlar (masalan, ingliz huquqi, kontinental
huquq yoki islomiy huquq) bilan ishlashi, tarjimonlar, ekspertlar bilan muvofiq faoliyat yuritishi
zarur. Uchinchidan, arbitraj jarayonlari qimmatga tushadi: to‘lovlar, ekspert haqlari va tarjima
xarajatlari mijoz uchun katta yuk bo‘lishi mumkin. Shu sabab, advokat mijoz bilan oldindan
moliyaviy reja tuzishi va strategik xarajatlarni nazorat ostida ushlashi kerak (Hunton &
Williams, n.d.). Arbitraj mukofoti chiqarilgandan so‘ng, advokatning vazifasi tugamaydi.
Aksincha, u mukofotni ijro etish, kerak bo‘lsa, uni sudlarda tan olish yoki bekor qilish
bo‘yicha arizalar tayyorlaydi. Rogers qayd etganidek, New York konvensiyasi doirasida arbitraj
mukofotlarini ijro etish tartibi xalqaro miqyosda tan olingan bo‘lsa-da, ayrim davlatlarda sudlar
turli sabablarga ko‘ra mukofotni bekor qilishi mumkin. Bu esa advokatdan xalqaro huquqiy
normalarni chuqur bilishni talab qiladi. Advokatning o‘rni nafaqat jarayon ichida, balki arbitraj
tizimining ishonchliligi va obro‘sini saqlashda ham beqiyosdir. Uning etik xulqi, halolligi va
professionalligi arbitraj institutlariga nisbatan ishonchni belgilaydi. Broyde va Mei (2024) o‘z
tadqiqotida zamonaviy arbitraj jarayonlarida texnologiya va sun’iy intellektning o‘rni ortib
borayotganini qayd etib, advokatlar bu o‘zgarishlarga moslashib, onlayn arbitraj (ODR)
tizimlarida ham faol bo‘lishlari zarurligini ta’kidlashadi.
Xulosa:
Xulosa qilib aytganda, xalqaro arbitraj va transmilliy nizolarni hal etishda advokatlar hal
qiluvchi rol o‘ynaydilar. Ular nizolarni oldini olish, shartnomalarni to‘g‘ri tuzish, huquqiy
strategiyalar ishlab chiqish, tribunalda mijoz manfaatini himoya qilish va mukofotni ijro etishda
bevosita ishtirok etadilar. Ularning bilim darajasi, xalqaro tajribasi va etik yondashuvi
arbitrajning samaradorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Kelajakda arbitraj jarayonlarida raqamli
texnologiyalar, sun’iy intellekt va masofaviy arbitraj shakllarining rivojlanishi advokatlarning
rolini yanada kengaytiradi. Shuning uchun, xalqaro arbitrajda ishlovchi advokatlar zamonaviy
huquqiy tafakkur, madaniyatlararo muloqot, texnologik savodxonlik va etik mas’uliyatni
uyg‘unlashtira olishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Born, G. B. (2021). International Commercial Arbitration (3rd ed.). Kluwer Law
International.
2.
Broyde, M., & Mei, R. (2024). Technology and Ethics in Modern Arbitration Practice.
Journal of Dispute Resolution, 45(2), 120–138.
3.
Rogers, C. A. (1997). The Role of Arbitration in Resolving Transnational Disputes: A
Survey of Trends in the People’s Republic of China. Berkeley Journal of International
Law, 15(2), 329–353. https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2764225
4.
Ryšavý, L. (2024). The Lawyer in the Context of Arbitration. European Studies, 11(2),
225–250. https://sciendo.com/article/10.2478/eustu-2024-0010
5.
UNCITRAL. (2006). Model Law on International Commercial Arbitration. United Nations
6.
Commission on International Trade Law.
https://uncitral.un.org/en/texts/arbitration/modellaw/commercial_arbitration
7.
O‘zbekiston Respublikasi Qonuni. (2018). Xalqaro tijorat arbitraji to‘g‘risida (O‘RQ–474-
son). Qabul qilingan 16-fevral, 2018-yil. https://lex.uz/docs/3574793
