ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
285
BOSHLANGʻICH SINFLARIDA FE’L SOʻZ TURKUMINING NAZARIY ASOSLARI
Alibekova Xosiyat Esanboy qizi
Guliston shahar 18-maktab boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17387591
Anontatsiya.
Mazkur maqolada 1-4 sinf ona tili darslarida fe’l mavzusining o‘rgatilishi,
nazariyasi va e’tiborli juhatlari, asosan bu sinflarda fe’lning qaysi jihatlariga e’tibor qaratilishi
masalalari tahlil etilgan bo‘lib, ona tili darslarida o‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqini
rivojlantirishdagi samarasi va fe’l mavzusini o‘rganish yakunida o‘quvchilar egallashi mumkin
bo‘lgan bilim, ko‘nikma va malakalar darajasi ham berilgan.
Kalit so‘z:
so‘z turkumi, fe’l, ot, sifat, bo‘lishli, bo‘lishsiz, kesim, ega, hol, maktab,
o‘quvchi, o‘qituvchi.
ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ ГЛАГОЛЬНОЙ ФРАЗЫ В НАЧАЛЬНЫХ
КЛАССАХ
Аннотация.
В данной статье анализируются преподавание, теория и важные
аспекты глагола как субъекта на уроках родного языка в 1-4 классах, в основном вопросы
того, каким аспектам глагола уделяется внимание на этих уроках, и эффективность
развития устной и письменной речи учащихся на уроках родного языка, а также уровень
знаний, навыков и квалификаций, которые учащиеся могут приобрести по окончании
изучения глагола как субъекта.
Ключевые слова:
класс слова, глагол, существительное, прилагательное,
причастие, инфинитив, причастие, притяжательный падеж, школа, ученик, учитель.
THEORETICAL FOUNDATIONS OF THE VERB PHRASE IN ELEMENTARY
GRADES
Abstract.
This article analyzes the teaching, theory and important aspects of the verb
subject in native language classes in grades 1-4, mainly the issues of which aspects of the verb
are paid attention to in these classes, and the effectiveness of the development of students' oral
and written speech in native language classes, as well as the level of knowledge, skills and
qualifications that students can acquire at the end of studying the verb subject.
Keywords:
word class, verb, noun, adjective, participle, infinitive, participle, possessive,
case, school, student, teacher.
Mamlakatimizda ta’lim tizimini yangi sifat bosqichiga olib chiqishdagi islohotlar
boshlangʻich ta'limdan boshlab oʻquvchilarning fan asoslari boʻyicha bilim oʻzlashtirishga
ehtiyojini, asosiy milliy va umumbashariy qadriyatlarga asoslangan ma'naviy-axloqiy
fazilatlarni, mеhnat koʻnikmalarini, ijodiy fikrlash va atrof-muhitga ongli munosabatini
shakllantirishga zarur shart-sharoitlarni yaratib, boshlangʻich sinflarda ona tili fanidan
oʻquvchilarning yozma va ogʻzaki nutqini oʻstirish faoliyatini takomillashtirish zaruratini yuzaga
kеltirmoqda.
Xalq ta'limi tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsеpsiyasida“ oʻqitish usullarini
takomillashtirish, ta’lim-tarbiya jarayoniga individuallashtirish tamoyillarini bosqichma-bosqich
tatbiq etish, kichik yoshdan oʻquvchilarda oʻqishga sogʻlom, kuchli va ta'sirchan motivatsiyani
shakllantirish” kabi muhim vazifalar bеlgilangan.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
286
Umumiy oʻrta ta'lim sohasini tubdan islohqilish, xalqaro baholash dasturlari asosida
oʻquvchilarda ona tili va oʻqish savodxonligini rivojlantirishga alohida e'tibor qaratilmoqda.
Bugungi kunda boshlangʻich sinflarda ona tili va oʻqish savodxonligi ta'limining sifati va
samaradorligiga alohida e'tibor bеrilmoqda.
Oʻquvchilarning ogʻzaki va yozma nutqini rivojlantirish oʻquvchilarning yosh
xususiyatlarini hisobga olgan holda maqsadga yoʻnaltirilgan tadqiqotlarga alohida oʻrin
ajratilmoqda. Boshlangʼich sinflarda ona tili va oʻqish savodxonligi fanlarida oʻquvchilarning
ogʻzaki va yozma nutqini oʻstirishtiziminitashkil etish oʼqitish jarayonining ijobiy natijalarga
erishish imkonini beradi. Shubois bugungi kunda boshlangʼich sinf ona tili va oʻqish
savodxonligi fanlarida oʻquvchilarning ogʻzaki va yozma nutqini oʻstirish.
Ona tili ta’limi darslari jarayonida oʻquvchilar nutqini oʻstirish masalasi oʻtgan asrning
30-50-yillarida A.Sa’diy, S.Dolimovlar tomonidan; 60-yillardankeyin pedagogika fanlari
nomzodi Y.Abdullaev, pedagogika fanlari doktoriQ.Abdullaeva, professor K.Qosimova,
B.Turdiev, A.Gʻulomov, M.Asqarova,S.Matchonov, SH.Yusupova, T.Ziyodova kabi olimlar
tomonidan tadqiqqilingan.[2] A.Sa’diy adabiyot oʻqitishda qahramonlarga ogʻzaki va
yozmatavsifberish,
S.Dolimov
yozma
bayon,
adabiy
ijodiy
ishlarni
tashkil
etishdaoʻquvchilarnutqiy boyligining ahamiyati boʻyicha metodik tavsiyalarni qaydetganlar.
Q.Abdullaeva “1-sinfda nutq oʻstirish” metodik qoʻllanmasida oʻquvchilarnitoʻgʻri
talaffuzga oʻrgatish, savod oʻrgatish davrida mantiqiy mashqlarni mustaqiltashkil etish, didaktik
materiallardan, koʻrgazmalilikdan foydalanishusullaribayon etilgan.[5] Tilning lugʻat tarkibi
oʻquvchining nutqiy rivojlanishi atrofdagilar bilan muloqotga kirishishida katta imkoniyatlar
yaratadi. Onatili oʻquv predmeti sifatida nafaqat nazariy bilimlarni oʻzlashtirishga, balki
insonuchun umri davomida zarur boʻladigan til birliklarini amaliyqoʻllashkoʻnikmalarini
shakllantirishi lozim. Boshlangʻich sinf oʻquvchilarda fe’l soʻz turkumiga oid bilimlarni
oʻzlashtirishda lisoniy kompetensiyalarni shakllantirishda avvalambor, lisoniy 10
kompetensiyalar haqida toʻxtalib oʻtamiz. Shu bois lingvistikkompetensiyata’rifini keltiramiz.
Lingvistik kompetensiya-til sаthlаri (fоnetika, leksika, grammatika) haqida bilimlar va
tilning ifoda vositalarini (oʻqish texnikasi, oʻzgalar fikrini va matn mazmunini anglash, fikrni
yozma shaklda bayon etish) еgаllashni nazarda tutadi. Soʻnggi paytlarda lingvistik
kompetentsiyani shakllantirishga alohidaahamiyat bеrildi, chunki u toʻgʻri ravishda ijtimoiy faol
shaxsning
muvaffaqiyatli
shakllanishining
kafolati
sifatida
qaralmoqda.
Lingvistik
kompetentsiyani shakllantirishda matn bilan kompleks ishlashni tashkil etish alohida ahamiyatga
ega. [80] Lisoniy kompetensiya - bu tilda soʻzlashuvchilar ega boʻlgan lingvistik bilimlar tizimi.
U til tizimidan muloqotda foydalanish usuli boʻlgan lingvistik koʻrsatkichdan farq qiladi.
Noam Xomskiy bu konseptsiyani oʻzining generative grammatikasini ishlab chiqishda
kiritgan va u yerda u keng tarqalgan va kompetentlik oʻrganilgan yagona til darajasidir.
Xomskiyning fikricha, kоmpеtеnsiyа soʻzlovchilarga oʻz tilida cheksiz sonli jumlalar
tuzish va tushunish, shuningdek, grammatik gaplarni grammatik boʻlmagan gaplardan farqlash
imkonini beradigan ideal til tizimidir. Unga nutq xatolari kabi "Grammatik jihatdan ahamiyatsiz
atamalar" ta'sir qilmaydi. Xomskiyning fikriga koʻra, kompetentsiyani "ishlash" tushunchasiga
kiruvchi tildan foydalanishdan mustaqil ravishda oʻrganish mumkin, masalan, ona tilida
soʻzlashuvchilarning introspektsiyasi vagrammatik mulohazalari orqali.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
287
Koʻpgina boshqa tilshunoslar - funksionalistlar, kognitivlingvistlar, psixolingvistlar,
sotsiolingvistlar va boshqalar bu farqni rad etib,uni empirik ishni ahamiyatsiz qiladigan
tushuncha sifatida tanqidqilib, tildanfoydalanishning koʻplab muhim jihatlarini e'tiborsiz
qoldirdilar. Shuningdek, bu tafovut koʻpincha generativistik nazariya doirasida Uilyam Labov
ta’biri bilanaytganda, “ishlash noqulay” boʻlgan real ma’lumotlarni istisno qilish uchun
qoʻllanishi ta’kidlangan. Lisoniy kompetensiyaga turli tadqiqotchilar tomonidanturli davrlarda
bir nechta ta’riflar berilgan. A. L. Berdichevskiylingvistik lingvistik va madaniy-kommunikativ
kompetensiyalarni shakllantirishni taklifqildi.
Kommunikativ kompetentsiyani oʻzlashtirishning asosiy tarkibiy qismlari lingvistik va
madaniy kompetentsiyalardir. Sotsiolingvistik kompetensiya-soʻzlovchining biror bir nutqiy
vaziyat, kommunikativ maqsad va xoxish-istagidan kelib chiqqan holda kerakli lingvistikshakl,
ifoda vositalarini tanlash imkonini yaratadi. Lingvistik kompetentsiyaba'zanbu atama lingvistik
kompetentsiyaning sinonimi sifatida ishlatiladi, ammobutushuncha kengroqdir. Bu ogʻzaki va
yozma nutqni - uning qonuniyatlarini, qoidalarini, tuzilishini chuqurroq tushunishni nazarda
tutadi. Lingvistik kompetentsiya oʻquvchi shaxsining kognitiv madaniyatini, oʻquvchilarning
mantiqiy tafakkurini, xotirasini, tasavvurini rivojlantirish, oʻz-oʻzini anglash, oʻz-oʻzini hurmat
qilish koʻnikmalarini egallashni ta’minlaydi.[8]
Pragmatik kompetensiya – kommunikativ vaziyatda tushunmovchiliklarpaydo boʻlganda
takroran soʻrash, uzr soʻrash va xokazolar orqali murakkabvaziyatlardan chiqib keta olish,
egallangan bilimlarning amaliy imkoniyatlaridanoʻrinli foydalana olish qobiliyatini nazarda
tutadi.
Kompetensiya – bilim, koʻnikma, malakalarni kundalik hayotda qoʻllay olish qobiliyati
hisoblanadi. Fe’lni oʻrganishda izchillik. 1-sinfda fe’l ustida ishlash. Fe’l ustida ishlashga
tayyorgarlik savodga oʻrgatish davrida boshlanadi. Bu davrda oʻquvchilamingdiqqati fe’lning
leksik ma’nosiga qaratiladi; fe’l uchun tipik hisoblangan leksik ma’nosiga qaratiladi; fe’l uchun
tipik hisoblangan leksik-grammatik ma’noni, ya’ni predmetning harakatini bildirishni
umumlashtirish imkonini beradigan aniq material yigʻiladi. Fe’l ustida ishlash mashqlarini
,,Alifbe“dagi soʻz va mashqlarni oʻqish, rasmga qarab gap tuzish bilan bogʻlab oʻtkaziladi.
Bunda oʻqituvchi oʻquvchilar gap tuzishda mazmunga mos fe’lni topishga, soʻz nimani
bildirishini va qanday soʻroqqa javob boʻlishini aniqlashga yordam beradigan sharoit yaratadi.
Masalan, bolalar kuzda meva va sabzavotlarni, daraxtlami kuzatib yoki rasmlarni koʻrib,
gapni mazmunga mos soʻzlarbilantoʻldiradilar: Kuzda mevalar nima qiladi?... (pishadi),
sabzavotlar nimaqiladi?...(yetiladi), daraxt barglari nima qiladi?... (sargʻayadi). Bolalar nima
qilyaptilar?...(dam olyaptilar), ...(oʻynayaptilar), ... (ishlayaptilar).[4]
Fe’lni oʻrganishda maqsadga qaratilgan ishlar harakatni bildirgan soʻzlar mavzusini
oʻrganishdan boshlanadi (1-sinf, oʻquv yilining 2-yarmi). Fe’l leksik ma’nosi bilan grammatik
ma’nosi (harakat bildirishi) mos keladigan(nima qilyapti?) yugurayapti, arralayapti, sakrayapti,
(nima qildi?) yugurdi, arraladi, sakradi, (nima qiladi?) yuguradi, arralaydi, sakraydi kabi
misollardan foydalanish bilan, oʻquvchilar oʻzlari bajargan harakatlarni aytishni soʻrab,ular
bergan javobini (fe’lni) soʻroqlari bilan xattaxtaga yozib, suhbat oʻtkazishbilan tushuntiriladi.
Oʻquvchilarni soʻroq berish bilan holat bildiradiganuxlayapti, о‘ynayapti, faxrlanadi kabi
fe’llami ham tanlashga oʻrgatib borish muhim ahamiyatga ega.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
288
Bunday mashqlar oʻquvchilarda predmet harakatinikeng ma’noda tushunish
koʻnikmasining shakllana borishiga yordamberadi.[6]
2—3-sinflarda fe’lni oʻrganish. Bubosqichning asosiy vazifasi „Fe’l — soʻz turkumi"
degan tushunchani shakllantirish, boʻlishli va boʻlishsiz fe’llarning ma’nosi va shakliga qarab
farqlash koʻnikmasini hosil qilish, boʻlishsizlik qoʻshimchasi (-ma)ning talaffuzi va imlosini
oʻrgatish hisoblanadi. Fe’lning harakat bildirishi yuzasidan oʻquvchilarda aniq tasavvur hosil
qilish uchun oʻqituvchi ularga shu darsdagi mehnat jarayonini tasvirlashni, ya’ni oʻquvchilaming
oʻzlari bajarayotganish-harakatni aytishni soʻraydi, suhbat oʻtkazadi. Suhbatda „Oʻqituvchi
nimaqildi? Oʻquvchilar nima qildilar? Hozir oʻqituvchi nima qilyapti? Oʻquvchilarni
maqullyaptilar? Endi oʻquvchilar nima qiladilar? Oʻqituvchi nima qiladi?"kabi savollardan ham
foydalanadi. Suhbat jarayonida oʻquvchilar oʻqituvchi rahbarligida fe’llarni soʻrogʻi bilan yozib
boradilar. Masalan, nima qildi? — soʻzladi, tushuntirdi; nima qildilar? — tingladilar, yozdilar;
nima qilyapti?— tushuntirayapti, soʻrayapti, tinglayapti; nima qilyaptilar? – javob berayaptilar,
yozayaptilar, tinglayaptilar; nima qiladi? — tekshiradi, koʻradi; nimaqiladilar?—ishlaydilar,
bajaradilar, yozadilar. Suhbatdagi yoki oʻquvchilar aytgan gaplardan birini gap boʻlagi jihatdan
tahlil qilish asosida xulosa chiqariladi: nima qildi? nima qilyapti? nima qiladi? kabi soʻroqlarga
javob boʻlib, predmet harakatini bildirgan soʻzlar fe’l deyiladi.
Fe’l gapda kesim vazifasida keladi. Mavzu yuzasidan oʻquvchilarda koʻnikma hosil qilish
uchun soʻroq berib fe’lni aniqlash, gap mazmuniga mos fe’lni tanlab qoʻyish, aralash berilgan
soʻzlardan, shuningdek, rasmga qarab gap tuzish kabi mashqlardan foydalaniladi. [7] Dasturga
koʻra 3-sinfda boʻlishli va boʻlishsiz fe’llar oʻrganiladi. Mavzu suhbat asosida tushuntiriladi.
Suhbat uchun „Oʻqish darsida kimlaroʻqidi? Shokir ham oʻqidimi? Kim soʻzladi? Alisher
soʻzladimi? Barnokutubxonagaboradimi? Abdulla-chi?, U qachon bormoqchi? Hozir kim
tushuntirayapti? Hozir Tohir gapiryaptimi?" kabi savollardan ham foydalaniladi. Oʻquvchilar
soʻroq berib fe’llarni topadilar, ma’nosini qiyoslaydilar va oʻqituvchi rahbarligida
tushuntiradilar.
4-sinfda fe’lni o‘rganish, Bu sinfda fe’lni oʻrganishning vazifalari quyidagilar:
1. Fe’lning shaxs-son qoʻshimchalari bilan tuslanishi, zamonqoʻshimchasibilan oʻzgarishi
haqidagi tushunchani berish va dastlabki koʻnikmahosilqilish; fe’ining leksik ma’nolari, boʻlishli
va boʻlishsizligi, gapdagi vazifasihaqidagi bilimni chuqurlashtirish.
2. Nutqda fe’ldan ongli foydalanish malakasini rivojlantirish. Shumaqsaddanutqda
ma’nodosh va zid ma’noli fe’llardan matn bilan bogʻliqholdaoʻzvakoʻchma ma’noda ishlatilgan
fe’llar bilan tanishtirib borishgaqaratilganmashqlardan foydalanish.
3. Zamon qoʻshimchalarining talaffuzi va yozilishi haqidagi koʻnikmani hosilqilish.
4. Qoʻshma fe’llar va ularning doim alohida yozilishi haqidagi tushunchaniberish va
dastlabki koʻnikmani hosil qilish hisoblanadi.
Fe’l zamoni shakliningmohiyati ish-harakat qachon bajarilishini, ya’ni ish-harakatning
nutq soʻzlanib turgan paytda, undan oldin va keyin bajarilishini taqqoslash asosida ochiladi.
Oʻquvchilar oʻzlari bajargan yoki bajarayotgan harakatlarini kuzatadilar, shuningdek,
keyin nima qilishlarini muhokama qiladilar. Xuddi shunga oʻxshash kuzatishni tabiatda
boʻlayotgan oʻzgarishlar yuzasidan ham oʻtkazadilar. Bu mavzu bahorda oʻtiladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
289
Shuning uchun oʻquvchilar kuzatish asosida, Bahor keldi. О‘rik, olcha gulladi. Gullar
ochilyapti. Endi gilospishadi.
Bahordan so‘ng yoz keladi. Yozda bolalar oromgohga bormoqchi “kabi gaplar tuzadilar.
Gapdagi fe’llarga soʻroq berib, ish-harakatning bajarilish payti, ya’ni ish-harakat
bajarilayotganini (nima qilyapti? —oʻqiyapti, ochilyapti), oldin bajarilganini (nima qildi? —
oʻqidi, keldi, gulladi) va keyin bajarilishi (nima qilmoqchi? — yodlamoqchi, bormoqchi)
aniqlanadi.
Aniq kuzatish asosida yigʻilgan bu leksik materiallar oʻqituvchi rahbarligida
umumlashtiriladi va xulosa chiqariladi:
1.Fe’llar zamon bilan oʻzgaradi. Fe’l uch zamonni bildiradi: hozirgi zamon, oʻtgan
zamon, kelasi zamon.
2. Hozirgi zamon fe’llari nima qilyapti? soʻrogʻiga javob boʻladi, hozirning oʻzida, ya’ni
nutq soʻzlanayotgan vaqtda bajarilayotgan harakatni bildiradi.
3. Oʻtgan zamon fe’li nima qildi? soʻrogʻiga javob boʻladi, harakatning oldin, ya’ni nutq
soʻzlanayotgan vaqtdan oldin bajarilganini bildiradi.
4. Kelasi zamon fe’li nima qilmoqchi? soʻrogʻiga javob boʻladi, harakatning keyin, ya’ni
nutq soʻzlanayotgan vaqtdan keyin bajarilishini bildiradi.
Boshlangʻich sinf oʻquvchilari fe’l zamonlarini unga beriladigan savoldan bilib boladilar.
Soʻroqdan uning leksik ma’nosi ham bilinib turadi. Fe’ining zamon shaklini yasash va
bilib olish uchun oʻquvchilarni soʻroqlardan toʻgʻri foydalanishga oʻrgatish muhim ahamiyatga
ega. Bu maqsadga erishish uchun avval jamoaviy ravishda ishlanadi va oʻquvchilar e’tibori
soʻroq bilan fe’l zamonining bogʻlanishini aniqlashga qaratiladi.
Zamon shaklini hosil qilish uchun fe’lning I shaxs birlik shakli asos qilib olinadi
(Boshlangʻich sinflarda fe’lning bosh shakli oʻrganilmaydi). Fe’lga soʻroq berish bilan fe’l
zamoni hosil qilinadi. Bir fe’ldan uch zamonni hosil qilib, ularni taqqoslash mashqi fe’lining
zamon kategoriyasining mohiyatini tushunishga yordamberadi. Shuning uchun ,,Fe’l“ mavzusini
oʻrganish jarayonida fe’lni zamon qoʻshimchasi bilan oʻzgartirish mashqi muntazam oʻtkazib
boriladi.
Oʻquvchilarni fe’l zamonlarini ongli qoʻllashga oʻrgatish maqsadida matnlardan
foydalaniladi. Bunda fe’l zamonini aniqlash va biror fe’l shaklidanfoydalanishni asoslash,
shuningdek, fe’l zamonini oʻzgartirish, fe’llarnimuayyan bir zamonda ishlatib hikoya tuzish
topshiriladi. [7]
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Adilova S.A. Oʻzbеk tili mashgʻulotlarini kompyutеr tеxnologiyalarvositasida tashkil etish:
pеd. fan. nom. ... dis. –Toshkеnt, 2004. – 160b.
2.
Anorqulova Y. Boshlangʻich sinf oʻquvchilari ongida oʻzbektili orqalimilliylikni
shakllantirish: Magist.dissert.- Toshkent: 2021. – 100 b.
3.
Asqarova M. va boshq. Kichik yoshdagi bolalar nutqini oʻstirish.–Toshkеnt: Oʻzbеkiston,
2001. – 97 b.
4.
Ashrapova T., Odilova M., Boshlangʻich sinflarda onatili oʻqitishmetodikasi, - T.:
Oʻqituvchi, 1984.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
290
5.
Kеnjaеva M.A. Ona tili fanini oʻqitishda innovatsion tеxnologiyalarningahamiyati \\Fanlarni
oʻqitishda innovatsion mеtodikalar. Rеspublika masofaviy ilmiy sеminar matеriallari. –
Toshkеnt-Samarqand. 2020. – B. 44
6.
Matchonov S. va bosh. Oʻqish kitobi. 4-sinf uchun darslik. T., 2013. 240b.
7.
Matjonov S., Gʻulomova H., Dolimov Z. 3-4-sinfda oʻqish darslari. Oʻqituvchi kitobi.
Toshkent, 2007. 192 bet
8.
Matjonov S., Gʻulomova H., Dolimov Z. Oʻqish kitobi. 4-sinf uchun.Toshkent, 2007. 272
bet.
