2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 10
139
«YUSUP-ZILIYXA» DÁSTANI TILINIŃ LEKSIKA-SEMANTIKALIQ
ÓZGESHELIKLERI
Sherniyazova Dilnaz
Qaraqlapqstan Respublikasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.17394774
Annotatsiya.
Bul maqalada «Yusup-Ziliyxa» dástanı tiliniń leksika-semantikalıq
ózgeshelikleri haqqında sóz etilgen.
Gilt sózler:
til bilimi ,leksika, semantika,
sinonim, omonim, antonimler.
LEXICAL-SEMANTIC DIFFERENCES OF THE LANGUAGE OF THE EPIC "YUSUP-
ZILIYKHA"
Abstract.
This article discusses the lexical-semantic differences of the language of the epic
"Yusup-Ziliykha".
Keywords:
linguistics, lexis, semantics, synonyms, homonyms, antonyms.
ЛЕКСИКО-СЕМАНТИЧЕСКИЕ РАЗЛИЧИЯ ЯЗЫКА ЭПОСА «ЮСУП-ЗИЛИХХА»
Аннотация.
В статье рассматриваются лексико-семантические различия языка
эпоса «Юсуп-Зилихха».
Ключевые слова:
лингвистика, лексика, семантика, синонимы, омонимы, антонимы.
«Yusip-Ziliyxa» dástanınıń leksikalıq quramı oǵada quramalı. Hárqanday kórkem
shıǵarmanıń leksika-semantikalıq hám stilistikalıq ózgesheliklerin, onda qollanılǵan sózlerdiń
mánilerin, sinonim, omonim, antonimlerin, turaqlı sóz dizbeklerin hám olardıń mánilik túrlerin
analizlew arqalı anıqlawǵa boladı.
Hárbir xalıqtıń ruwxıy dúnyası, mádeniyatınıń rawajlanıwı, sana seziminiń ósiwi, obyektiv
dúnyanı tanıwı nátiyjesinde tildegi sózlerdiń mánileri de rawajlanıp baradı. Sózdiń tiykarǵı tuwra
mánisine qosımsha onıń awıspalı mánileri payda bolıp, bir sózdin birneshe mánileri qáliplesedi,
sózler mánilik jaqtan bayıydı. Bul jaǵday tildiń rawajlanıp, jetilisip, bayıp barıwınıń tiykarǵı
belgileriniń biri bolıp tabıladı. Bunday qubılıs «Yusip-Ziliyxa» dástanında da kózge taslanadı.
Tildiń sózlik quramında seslik dúzilisi jaǵınan hár qıylı, biraq mánileri óz ara jaqın sózler
ushırasadı. Bunday formalar hár túrli bolıp kelip, jaqın mánilerdi bildiretuǵın sózlerdi sinonim
sózler dep ataymız. Sinonim grekshe «synonimom – qayta ataw» degendi bildiredi.
1
Mısalı: úlken,
náhán, taynapır; shıraylı, kórkem hám t.b. sinonimler barlıq tillerde de ushırasadı. Bul tildiń
baylıǵın támiyinleytuǵın, adamnıń oyın basqalarǵa tolıq hám túsinikli etip jetkeriwge sebepshi
bolatuǵın tildegi semantikalıq qubılısbolıp sanaladı. Sinonim sózler mánileri boyınsha bir-birine
qansha jaqın bolǵanı menen olardıń hár biriniń basqalarǵa qaraǵanda ózine tán ózgeshelikleri
boladı. Sinonim sózlerdiń birin ekinshisi ornına mudamı almastırıp qollana beriwge bolmaydı.
Sebebi sinonimlik qatardı payda etetuǵın sózlerdiń hámmesiniń mánileri birdey emes, al bir qıylı
uqsas sinonimlik qatardaǵı sózler mánilik úylesimine qaray orınlı orında qollanılsa maqsetke
muwapıq boladı. Ayırım sinonim sózler biriniń ornına jumsalsa, ayırımları birin-biri
almastırılmaydı. Mısalı: sulıw, shıraylı, kórkem, gózzal sózleri bir sinonimlik qatardı payda etkeni
menen qalay bolsa solay biriniń ornına ekinshisin qollana beriwge bolmaydı: kórkem ádebiyat
dewge boladı, biraq sulıw ádebiyat dep aytılmaydı; sulıw jay dep aytıladı, biraq gózzal jay dep
1
Dáwletov A. Til bilimi tiykarları. – Nókis «Qaraqalpaqstan», 2013, 118-b
2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 10
140
aytılmaydı. Sinonimlik qatardı quraytuǵın sózlerdiń mánileri bir-birine jaqın bolıwı menen birge
ol sózlerdiń qaysılarınıń qanday sólzler menen dizbeklesip pútkilley uqsas, ózgesheligi jaǵınan
bir-birinen hesh parıqlanbaytuǵın dárejede birdey boladı.
Sinonim sózler tuwralı M.Qalenderov «Қарақалпақ тилиндеги синонимлердиң
грамматикалық структуралық ҳәм лексика-семантикалық ѳзгешеликлери» degen miynetinde:
«Házirgi zaman qaraqalpaq ádebiy tili leksikasındaǵı sinonimler tilimizde oǵada úlken orındı
iyeleydi, sonıń ushın da qaraqalpaq tili sinonimlik qatarlarǵa bay. Olar kúndelikli pikir alısıw
processinde mánini eń názik ottenkalarına shekem bir-birimizge jetkeriw ushın xızmet etedi hám
bular sóyleytuǵın sózdi, aytılatuǵın pikirdi hár tárepleme ózgertip, tildi hár qıylı baǵdarǵa buradı.
Sonlıqtan da tildegi leksikalıq sinonimler tildiń baylıǵın kórsetetuǵın kórsetkish dewge boladı.
Tildegi sinonimler adamlardıń oylanıwınıń rawajlanıwı arqalı dúnyadaǵı zatlardıń,
qubılıslardıń hár túrli qásiyetlerin hár tárepleme izertlep biliwdiń nátiyjesinde kelip shıqqan.
Sonlıqtan óndiristiń rawajlanıwı, xalıq mádeniyatınıń gúlleniwi, texnika menen ilimniń ósiwi
tildiń iyesi bolıp esaplanatuǵın xalıqtıń basqa eller menen qarım-qatnasınıń kúsheyiwine baylanıslı
sinonimler de san jaǵınan kóbeyip, bayıp otıradı. Házirgi qaraqalpaq ádebiy tilindegi leksikalıq
sinonimler sanı jaǵınan da, sinonimlik qatar jaǵınan da júdá bay. Bir túsinikti bildiriw ushın
kóplegen leksikalıq sinonimler qollanıladı. Olar óz ara bir-birinen mánilik jaǵınan da, stillik
jaǵınan da ayrıqshalanadı. Ádebiy tildiń leksikalıq sinonimleri júdá bay bolıp keliwiniń baslı
sebebi bulardıń bildiretuǵın túsiniginiń tolıp atırǵan tarawları menen tıǵız baylanıslı. Sebebi
sinonimler belgili bir túsinikti hár tárepleme kórsetip otıradı.» - dep óz pikirin bilidiredi.
2
Al, O.Embergenov bolsa «Qaraqalpaq tili leksikalıq sinonimlerge oǵada bay milliy
tillerdiń qatarınan orın aladı. Sinonimlik keń múmkinshiliklerden ondaǵı názik máni
ózgesheliklerinen orınlı paydalanıw arqalı pikirimizdi anıq, dál hám ıqshamlı etip qurıwımız
múmkin» degen pikirlerdi keltirip ótedi.
3
Biz bul bildirilgen pikirlerge tolıq qosılamaz.
Qaraqalpaq tilinde sinonim sózler qaraqalpaq xalıq awızeki dóretpeleriniń biri bolǵan
dástanlardıń tilinde de jiyi ushırasadı.
Ashıqlıq dástanlarınıń biri bolǵan «Yusip-Ziliyxa» dástanında da sinonim sózler jiyi
ushırasıp, tildiń súwretlew quralı sıpatında keń qallanılǵan. Mısalı:
Zulımlıq
húkimi bul isler,
Jamanlıq
ráwa bolmasın. (295-bet).
Yaqıp derler, sizdi
haqqa
tapsırdım,
Kesh qalmańlar pesin namaz waqtınan,
Hámmeńizdi bir
allaǵa
tapsızdım,
Tezirek kelip diydarımdı kórgeysiz. (296-bet).
Málik tamasha etip
kórdi, qarasa
, óziniń túsinde kórgen balası. (301-bet).
Ziliyxa
biyaram, biytaqat
bolıp, bul ǵázzeldi ayttı. (304-bet).
Onıń qáddi jamalı kúydirdi Ziliyxanı,
2
Қалендеров М. Қарақалпақ тилиндеги синонимлердиң грамматикалық структуралық ҳәм лексика-
семантикалық ѳзгешеликлери. Нѳкис, Қарақалпақстан, 1989-ж., 87-88-б.
3
Ембергенов О
.
Қарақалпақ қаҳарманлық дәстанларындағы лексикалық синонимлердиң стилистикалық
хызметлери // ӨзРИАҚБ «Хабаршы» журналы, 1996. №2. 83-87.
2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 10
141
Shan-sháwketli, abıraylı
,
dáwletli
mehman keldi. (307-bet).
Ayshı ishretten
dáme etip pal ishmege yar keler,
Zawıq penen sapa
etip oynaǵa yar keler. (311-bet).
Ráhim áyleń
ǵárip
biysharalarǵa
,
Ash-jalańash júrgen
áptadalarǵa
.
(318-bet).
Ziliyxa náúmid bolıp, óz sarayına barıp, ata-babalarınan qalǵan bultlarǵa sájda qılıp:
«Meniń múshkilimdi ańsat et, maǵan
mádet
ber,
quwat
ber» - dep múajat etti. (319-bet).
Perzenttiń daǵına kúygen jaman aq,
Qırıq jıllar maǵan
ahıw-zar, azap.
(323-bet).
Men onıń jalǵan aytqanın kórmedim, bir nárse tapsa
sayıllarǵa, diywanalarǵa
berer edi.
(324-bet).
Táwbe ettik,
keshir
,
mehriban inim,
Kópdur gúna bizde, búgin
ápiw et
.
(326-bet).
Jamanlıq
ornına oyla wapanı,
Jawızlıq
áyledik, búgin ápiw et. (326-bet).
Dástan tiliniń leksika-semantikalıq baylıǵı sózdiń kóp mániligi menen birge sinonim
sózlerdiń kóp qollanılıwı múmkinshiliginde kórinedi. Dástanda qollanılǵan sinonimler pikirdi bir
sóz benen qaytalay bermey, onıń sinonimlik sıńarların orınlı paydalanıw arqalı hár bir sózdi
kórkemlep, obrazlı etip nıshanǵa dál tiyetuǵın astarlı hám tıyanaqlı túrde bayanlaw ushın
jumsalǵan.
Paydalanilǵan ádebiyatlar:
1.
Dáwletov A., Dáwletov M., Qudaybergenov M. Házirgi qaraqalpaq ádebiy tili. Morfemika.
Morfonologiya. Sóz jasalıw. Morfologiya. Nókis. Bilim, 2010.
2.
Dáwletov A., Dáwletov M., Qudaybergenov M. Házirgi qaraqalpaq ádebiy tili. Morfemika.
Morfonologiya. Sóz jasalıw. Morfologiya. Nókis. Bilim, 2010.
3.
Dáwletov A., Dáwletov M., Qudaybergenov M. Házirgi qaraqalpaq ádebiy tili. Sintaksis.
Nókis, Bilim, 2009.
4.
Patullaeva G. Qaraqalpaq tilinde tartım mánisiniń bildiriw usılları. Tashkent – 2015.
5.
Paxratdinov Q., Ótemisov A. Қарақалпақ тилиндеги шығысы парсыша сѳзлер. Нѳкис,
Қарақалпақстан, 2017.
