Oktabr, 2025-Yil
200
FOLKLORLIQ SHIǴRAMALARDIŃ ULIWMA TIL BILIMINDE ÚYRENILIWI
Sherniyazova Dilnaz
Qaraqalpaqstan Respublikasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.17395718
Annotatsiya.
Bul maqalada folklorlıq shıǵramalardıń ulıwma til biliminde úyreniliwi
haqqında sóz etilgen.
Gilt sózler:
Lingvofolkloristika, til bilimi, ilimpaz, ádebiy til.
THE ORGANIZATION OF FOLKLORE WORKS IN GENERAL LINGUISTICS
Abstract.
This article discusses the organization of folklore works in general linguistics.
Keywords:
Linguistics, linguistics, scientific, literary language.
ОРГАНИЗАЦИЯ ФОЛЬКЛОРНЫХ ПРОИЗВЕДЕНИЙ В ОБЩЕМ ЯЗЫКОЗНАНИИ
Аннотация.
В статье рассматривается организация фольклорных произведений в
общем языкознании.
Ключевые слова:
Языкознание, лингвистика, научный, литературный язык.
Lingvofolkloristikalıq izertlewler áyyemgi Greciyada b.e.sh. V ásirlerde payda boldı. Bul
dáwirde grek ilimpazları Gomerdiń «İliada» hám «Odisseya» dástanlarınıń tilin izertlew menen
shuǵıllanǵan. Sebebi bul dástanlardıń tili grek xalqınıń sóylew tilinen alıslap qarapayım xalıqqa
túsiniksiz bola baslaǵan. Dáslepki grek ilimpazları bul dástanlardaǵı xalıq túsiniwi qıyın sózlerge
túsinik sózlerin jazǵan. Áyyemgi İndiyadaǵı Panini grammatikasında da hind xalqınıń diniy Veda
jazba estelikleriniń tili-sanskrit tili menen xalıqtıń awızeki sóylew tili prakrit tili arasındaǵı
ayırmashılıqlar kórsetilip sanskrit tilindegi sózlerge túsinik- kommentariyalar berilgenin kóremiz.
Orta ásirlerdegi arab tilshileri Islam dinindegi muqaddes kitap esaplanatuǵın «Quran»ǵa túsinikler
beriw menen shuǵıllanǵan. Sebebi qurannıń súreleri hám ayatların hár bir izertlewshi ózinshe
túsindirgen, sonnan súrelerdiń kóp mánililigi kelip shıǵadı. Ásirese, islam dúńyasındaǵı ekinshi kitap
«Hádis»lerde súrelerdiń ańlatatuǵın mánileri arab til biliminde tilshiler arasında kóp ilimiy tartıslarǵa
sebepshi bolıp olar ózleriniń pikirlerin dálillew ushın awızeki xalıq dóretpelerinen alınǵan ańız-
áńgimelerdi, aforizmlerdi súrelerdiń mánilerin túsindiriw ushın paydalanǵan.
Awızeki xalıq dóretpeleriniń tilin izertlew máselesine kórnekli nemis ilimpazı Yakob Grimm
(1785-1865) belgili dárejede dıqqat awdarıp nemis folklorınıń úlgilerin jıynadı. Ol dúńya
ádebiyatında «Tuwısqan Grimm ertekleri» degen at penen keńnen málim. Ol óziniń tuwısqan inisi
Vilgelm menen birge nemis tiliniń sózligin baspaǵa tayarladı. Yakob Grimm xalıqtıń awızeki sóylew
tilin, folklorlıq shıǵarmalardıń tilin izertlewdiń zárúrliligin kórsetip bılay dep jazadı: «..Ádette grek
hám latın jazba esteliklerinde jumsalǵan sózler hám grammatikalıq formalardı ideallastırıp olarǵa
háwesimiz keledi. Negizinde nemis xalqınıń awızeki sóylew tili hám dialektleri materialların
tereńirek izertlew arqalı bul sóz hám grammatikalıq formalardı onnan tabıw múmkin.»
Orıs til bilimindegi dáslepki lingvofolkloristikalıq pikir júrgiziwler A.X.Vostokovtıń (1781-
1864) miynetlerinen baslandı. Ol jaslayınan sóz ónerine qızıqsınadı. Orıs xalıq qosıqları, naqıl-
maqalların jıynadı. «Naqıl- maqallar jıynaǵın», «Orıslardıń qosıq qurılısı boyınsha tájiriybeler»
miynetlerin járiyaladı. Sankt-Peterburgta İmperatordıń kitapxanasında jumıs islewi oǵan eski slavyan
qol jazbaların tereń úyreniw múmkinshiligin beredi. «Rumyancev muzeyindegi slavyan hám orıs qol
jazbaların bayanlaw» (1841), «Shirkew-slavyan tiliniń sózligi» (1861) miynetlerin járiyaladı.
Oktabr, 2025-Yil
201
F.İ.Buslaev «Watandarlıq tildi oqıtıw tuwralı» (1844) miynetinde xalıq qosıqlarınıń poetikası, onıń til
ózgesheliklerin izertlegen. A.A.Potebnya «Oylaw hám til» miynetinde ózi islep shıqqan keste
tiykarında poeziya hám proza, kórkem-óner hám ilim teoriyasın quradı. Ol «poeziya hám proza,
kórkem-óner hám ilim til arqalı júzege asadı»,-degen V.Gumboldttıń ideyaların dawam etti. Potebnya
«Til, sóz arqalı jasaytuǵın mifler, ápsanalardı úyreniw júdá áhmiyetli sebebi olar adamlardı bir
jámiyetke birlestiredi»,-dep jazadı. A.A.Potebnya óziniń «O nekotorıx simvolax v slavyanskoy
narodnoy poeziy» dep atalatuǵın magistrlik disertatsiyasınan baslap sońǵı miynetlerine shekem
folklorlıq dóretpelerdiń til ózgesheliklerin anıqlaw ushın slavyan xalıqlarınıń folklorınan kóplep
mısallar keltirgen. İlimpazdıń xalıq qosıqlarınıń tábiyatına, metrika menen tildiń baylanısı
máselelerine arnalǵan pikirleri óziniń ilimiy áhmiyetin elege shekem joǵaltqan joq. A.X.Vostokovtıń
shákirti Vena universitetiniń professorı Frants Mikloshich (1813-1891) serb-xorvat, bolgar, rus hám
ukrain xalıqlarınıń epikalıq qosıqlarında, dástanlarında ushırasatuǵın tildiń kórkemlew quralların
izertledi.
Til biliminde estetikalıq mekteptiń tiykarın salıwshı Karl Fossler (1871-1949) tildiń
emocional-ekspressivlik xızmetin izertlewdiń oǵada áhmiyetliligin kórsetip ulıwma xalıqlıq til menen
kórkem sóz sheberleri tiliniń qarım-qatnasın izertlew, tildiń rawajlanıwın mádeniyat tariyxı menen
tıǵız baylanıslı úyreniwdiń zárúrliligin «Tilde ruwx hám mádeniyat máselesi» (1915), «Franciyadaǵı
til hám mádeniyat» miynetlerinde kórsetedi. Til biliminde Praga lingvistikalıq dógeregi wákilleri
(V.Matezius, V.Gavranek, V.Skalichka, N.S.Trubeckoy h.t.b.) til sisteması elementlerin funkcional
differensiaciya jasaw, kórkem shıǵarmalardıń tilin úyreniw, til mádeniyatı máselelerin izertlewge
úlken dıqqat awdaradı.
Orıs folklorınıń tilin izertlewdiń házirgi etabı XX ásirdiń 40-jıllarınan baslanadı. Rus
folklorınıń tilin izertlewshilerdiń biri İ.A.Ossoveckiy óziniń «Ob izucheniy yazıka russkogo folklora»
degen maqalasında xalıq qosıqları menen bılinaları (batırlıq haqqında qosıqlar) materialları
tiykarında folklorlıq dóretpelerdiń tili menen ádebiy tildiń hám rus ádebiy tiliniń tariyxınıń baylanısın
analizleydi. Ol bılay dep jazadı: «Yazık folklora tesno svyazan s literaturnım yazıkom, potomu chto
oba oni imeyut svoey bazoy obshenarodnıy yazık i okazıvayut drug na druga sil`neyshee vliyanie.
Polnotsennoe izuchenie istorii literaturnogo yazıka nevozmojno bez izucheniya yazıka folklora».
P.G.Bogatırov óziniń «Nekotorıe ocherednıe voprosı sravnitel`nogo izucheniya eposa slavyan» degen
miynetinde folklorlıq dóretpelerdiń tiliniń ádebiy tilden ayırmashılıǵı onı belgili bir dialektte
sóylewshi atqarıwshılardıń bolıwı menen xarakterlenetuǵının kórsetedi. Ol óziniń «Yazık folklora»
degen maqalasında folklorlıq dóretpeniń til ózgesheliklerine toqtap, dialekt hár qanday folklorlıq
dóretpeniń tiliniń tiykarı degen pikirdi bildiredi. A.P.Evgeńeva «Ocherki po yazıku russkoy ustnoy
poeziy v zapisax XVII-XX vv.» degen doktorlıq dissertaciyasında folklorlıq dóretpelerdiń tilin
dialektke baylanıslı izertlewge úlken áhmiyet bergen. Onıń pikirinshe, «… yazık ustnoy poeziy- eto
jivoy yazık dlya tvortsov i nositeley ee, a ne prishedshiy izvne ili «spustivshiysya sverxu» i
mexanicheskiy usvoennıy ili usvoyaemıy. Dialektnıe chertı v nem ne vneshnyaya pozdneyshaya
obolochka.» Avtor folklordıń tili menen dialekttiń ara qatnası máselesin folklorlıq shıǵarmalardıń
tariyxıy dáwirler dawamında xalıqlılıǵı hám aktuallılıǵı máselesi menen baylanıstırıp qaraydı. Sebebi
folklordı dóretiwshiler de, atqarıwshılar da xalıq bolıp olar belgili bir dialektte sóyleydi. Sonıń ushın
da folklorlıq shıǵarmalardıń tili dialektlik til bolıp esaplanadı dep kórsetedi.
Oktabr, 2025-Yil
202
Folklorlıq dóretpelerdiń tilin izertlewshiler arasında:«folklorlıq dóretpelerde ushırasatuǵın
dialektizmlerdiń payda bolıwı, qollanılıw tiykarı nede» degen soraw ústinde tartıslı pikirler
ushırasadı.
Paydalanılǵan ádebiyatlar:
1.
Abdinazimov Sh., Pirniyazova A., Shınnazarova S. Házirgi qaraqalpaq ádebiy tili fonetika,
leksikologiya. T. – 2018.
2.
Abdiev A. «Alpamıs» dástanı tilniń túsindirme sózligi. Nókis, «Bilim» 2012.
3.
Dáwletov A. Til bilimi tiykarları. – Nókis «Qaraqalpaqstan», 2013.
4.
Dáwletov A., Dáwletov M., Qudaybergenov M. Házirgi qaraqalpaq ádebiy tili. Morfemika.
Morfonologiya. Sóz jasalıw. Morfologiya. Nókis. Bilim, 2010.
5.
Dáwletov A., Dáwletov M., Qudaybergenov M. Házirgi qaraqalpaq ádebiy tili. Morfemika.
Morfonologiya. Sóz jasalıw. Morfologiya. Nókis. Bilim, 2010.
