Oktabr, 2025-Yil
255
ЎСМИР ЁШДАГИ ФУТБОЛЧИЛАРНИНГ ЖИСМОНИЙ ТАЙЁРГАРЛИГИНИ ВА
МУСОБАҚА ФАОЛИЯТИНИ НАЗОРАТ ҚИЛИШ
Бекназаров Ш.Қ.
ЎзДЖТСУ “Футбол” каф. Ўқитувчи
https://doi.org/10.5281/zenodo.17404131
Футбол ҳозирги кунга келиб, бутун дунёда бўйича биринчи рақамли ўйин ҳисобланади.
Футбол спорт тури кундан кунга ривожланиб бормоқда. Ўйинни услублари такомиллашиб,
футболчини ҳаракат фаолияти қийинлашиб бормоқда.
Тадқиқотнинг мақсади
– ўсмир ёшдаги футболчиларнинг жисмоний тайёргарлигини
ва мусобақа фаолиятини назорат қилишни ўрганиш, такомиллаштиришда услубий
кўрсатмаларни бериш.
Спортчиларни тайёрлаш тизимини келгусида такомиллаштириш муаммосини хал этиш
сермахсул тарзда кечмокда.
У асосий тактик харакатларни ўрганиш ва уларни («очиш», «ёпиш», вазиятни тиклаш,
тўп узатиш) такомиллаштиришдан иборат бўлиб, ўйинлар, махсус ва ўйин машқлари ёрдамида
амалга оширилади.
Амалиётда қуйидаги ўйин машклари қўлланилади:
1.
«Тўп айланади». Ўйинчилар муайян жойлашади ва бир бирига тўпни шу тарзда
узатадики, бунда айлана ёки квадрат ўртасида жойлашганлар ўйинбошилар тўпни эгаллаб
олмасликлари ёки унга тегиб кетмасликлари керак. Агар тўп доира чегарасидан чиқиб кетса,
ёки ўйинбоши тўпга тегиб кетса ёхуд уни тортиб олса, у тўп узатишни муваффақиятсиз
бажарган ўйинчи ўрнига туради.
2.
Тўп квадратда. Ўйинда икки жуфт ўйинчи ва битта бетараф ўйинчи ўзаро
беллашади. Бунда ўйин давомида бетараф ўйинчи тўпни эгаллаган ўйинчилар жуфтлигига
қўшилади.
3.
Худди юқорида келтирилган ўйин каби, фақат бу ҳолда 3 ўйинчи 3 ўйинчига
қарши; 4 ўйинчи 4 ўйинчига қарши ўйин олиб боради.
4.
Бир дарвозага ҳужум қилишда 3-6 та ўйинчи қатнашади. Ҳужум ўйинчилар тўпни
олдириб қўйгунгача ёки дарвоза эгаллагунча давом этади; тўп йўқотилгач ёки дарвоза
эгаллангач, хужумчи майдон марказидан туриб яна хужумга ўтади.
5.
Юқорида келтирилгандаги каби, фақат 1-5 та ўйинчилар томонидан дарвозани
рақибдан қилиш тарзида бажарилади.
6.
Баскетбол, гандбол, хоккей ўйинларини қўллаш («очиш» ва «ёпиш»)
Тактик кобилиятларни такомилаштириш мақсадида футболчилар қуйидагиларни машқ
қиладилар:
- тўп узатишлар – диагонал, кўндаланг, бўйлама, ёйсимон.
- тўп узатишлар – узун, ўртача, қисқа.
- тўп узатиш – ер бўйлаб, ҳаво узра.
- тўп узатиш – шерикка, минтақага.
- тўп суриш ва «очилиш»да четлаб ўтиш – тезликка, чалғитиш ҳаракатлари ёрдамида.
- тўп билан ва тўпсиз харакатланиш.
Футболчилар тактик тайёргарлигининг асосий вазифалари қуйидагилардан иборат:
Oktabr, 2025-Yil
256
а) мусобақаларда кучларни тақсимлашни такомиллаштириш;
б) тўпни эгаллаш техникасини уйғун тарзда қўллашни такомиллаштириш;
в) ўйинда барча жамоа чизиқларининг ўзаро ҳамкорлигини такомиллаштириш;
г) беллашувларда ўйин тактикаси тизимларини мақсадга мувофиқ ҳолда
алмаштиришни такомиллаштириш.
Лёкин, бундай савиядаги ўйинни ҳар бир футбол жамоасида ҳам кузатавермаймиз.
Шунинг учун футболчиларнинг ўқув-машғулот жараёнларида жисмоний, техник-тактик
сифатларни тўғри тақсимланиши, машқ тўғри ташкил этилиши, жисмоний юкламаларнинг
тўғри танлай билиши, футболчиларни мусобақа фаолиятига тайёрлашда мураббийлар
назоратида бўлиши даркордир.
ХУЛОСА
1. Маълум бўлдики кузатилган футболчиларда махсус жисмоний тайёргарлик даражаси
меъёрий талабларга жавоб бермаган. Бу эса футболчиларни тайёрлаш тизимида бир қанча
камчиликлар борлигидан далолат беради. Тайёрлов босқичларида махсус жисмоний
сифатларни ривожлантиришда режали ва мақсадли йўналган ишлар кетма-кетлиги тўғри йўлга
қўйилмаган. Бу ҳолларга сабаб қилиб, кўпгина мураббийларни ёш футболчиларда махсус
жисмоний сифатларни ривожлантиришга қаратилган аниқ дастурларни йўқлигида деб ҳам
хисобласа бўлади.
2. Мураббийлар ўртасида ўтказилган сўровномалар шуни кўрсатадики, мураббийлар 16
ёшдаги футболчиларни тайёрлашда турли йўналишга ва махсуслашган машқларни йиллик
цикл босқичларида қай тарзда қўллашга нисбатан аниқ жавоб беришда қийналишган.
3. Махсус жисмоний сифатларни ёш футболчиларда ривожлантириш ва
мукаммаллаштиришга қаратилган регламентлашган машғулот дастурларини йўқлиги, ўқув-
машғулот жараёнини керакли бўлган даражада олиб боришга йўл қўймаяпти.
Адабиётлар рўйхати:
1.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг “2011-2013 йилларда Республикада
футболни ривожлантириш моддий-техник базани мустахкамлашда қўшимча чора-
тадбирлар тўғрисида”ги Қарори 2011й.
2.
Футбол. Дарслик. Р.А. Акрамовнинг умумий таҳрири остида. Т.: ЎзДЖТИ, 2006 й.
3.
Нуримов Р.И. Ёш футболчиларни техник-тактик тайёрлаш. Ўқув қўлланма.-Т.: 2005.
4.
Нуримов. Р.И. Турли тоифадаги футболчилар мусобақа фаолияти тузилишнинг
ташхисли таҳлили.// Фан спортга №1. 2004.
