ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
412
QORATOV TOG'IDAGI LAMPROFIR DAYKALARNING PETROLOGIK
XUSUSIYATLARI VA ULARNING JANUBIY NUROTA TOG' TIZMASINING
MAGMATIK EVOLYUTSIYASIDAGI O'RNI
Mo’minqulova Noila G’ayratjon qizi
Topfin Result MChJ da laborant.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17443568
Annotatsiya.
Ushbu tadqiqot Qoratov tog'ida joylashgan lamprofir daykalarning
petrologik xususiyatlarini va ularning Janubiy Nurota tog' tizmasining magmatik
evolyutsiyasidagi o'rnini o'rganishga bag'ishlangan. Lamprofirlar kamon oldi va postkolliziyon
magmatizm sharoitlarida hosil bo'ladigan kaliy-boy, uchuvchi komponentlarga boy magmatik
jinslardir. Maqolada ushbu daykalarning mineral tarkibi, petrokimyoviy xususiyatlari va
geodinamik sharoitlari adabiyotlar tahlili asosida ko'rib chiqiladi. Natijalar Janubiy Nurota
mintaqasida paleozoy davridagi mantiya evolyutsiyasi va tektonik jarayonlar haqida yangi
ma'lumotlar beradi. Tadqiqot lamprofir daykalarining mintaqaviy magmatizm kontekstida
ahamiyatini aniqlashga qaratilgan.
Kalit so'zlar:
lamprofir daykalari, Qoratov tog'i, Janubiy Nurota, petrologiya, magmatik
evolyutsiya, mantiya magmatizmi, geodinamik sharoitlar, kaliy-boy magmatism.
ПЕТРОЛОГИЧЕСКАЯ ХАРАКТЕРИСТИКА ДАЕК ЛАМПРОФИРОВ ГОРЫ
КАРАТОВ И ИХ РОЛЬ В МАГМАТИЧЕСКОЙ ЭВОЛЮЦИИ ЮЖНОЙ ЧАСТИ
НУРАТИНСКОГО ХРЕБТА
Аннотация.
Данное исследование посвящено петрологическим характеристикам
даек лампрофиров, расположенных в Каратовских горах, и их роли в эволюции
магматизма Южно-Нуратинского хребта. Лампрофиры – магматические породы,
богатые калием и летучими компонентами, образовавшиеся в условиях додугового и
постколлизионного магматизма. В статье на основе обзора литературы
рассматривается минеральный состав, петрохимические свойства и геодинамические
условия формирования этих даек.
Полученные результаты предоставляют новую информацию об эволюции
палеозойской мантии и тектонических процессах в Южно-Нуратинском регионе. Целью
исследования является определение роли даек лампрофиров в развитии регионального
магматизма.
Ключевые слова:
дайки лампрофиров, Каратовские горы, Южная Нурата,
петрология, эволюция магматизма, мантийный магматизм, геодинамические условия,
калиевый магматизм.
PETROLOGICAL CHARACTERISTICS OF LAMPROPHYRE DYKES IN MOUNT
KARATOV AND THEIR ROLE IN THE MAGMATIC EVOLUTION OF THE
SOUTHERN NUROTA MOUNTAIN RANGE
Abstract.
This study is devoted to the petrological characteristics of lamprophyre dykes
located in the Karatov Mountains and their role in the magmatic evolution of the South Nurota
Range.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
413
Lamprophyres are potassium-rich, volatile-rich igneous rocks formed under conditions of
pre-arc and post-collisional magmatism. The article reviews the mineral composition,
petrochemical properties and geodynamic conditions of these dykes based on a literature review.
The results provide new information about the Paleozoic mantle evolution and tectonic
processes in the South Nurota region. The study aims to determine the significance of
lamprophyre dykes in the context of regional magmatism.
Keywords:
lamprophyre dykes, Karatov Mountains, South Nurota, petrology, magmatic
evolution, mantle magmatism, geodynamic conditions, potassium-rich magmatism.
KIRISH
Janubiy Nurota tog' tizmasi O'zbekistonning Tyanshan-Karatov geologik mintaqasida
joylashgan bo'lib, uning magmatik tarixini o'rganish Markaziy Osiyoning paleozoy davrida sodir
bo'lgan tektonik jarayonlarini tushunish uchun muhim ahamiyatga egadir [1]. Qoratov tog'i
ushbu mintaqaning geologik tuzilmasida alohida o'rin tutadi va bu yerda turli xil magmatik
jinslar, jumladan, lamprofir daykalari keng tarqalgan [2]. O'zbekiston geologiyasi bo'yicha
tadqiqotlar Nurota tizmasining magmatik komplekslarida granitoidlar, diabazlar va lamprofir
tarkibli daykalar mavjudligini tasdiqlaydi [3]. Lamprofirlar - bu melanorat, kaliyga boy, porfir
tuzilishli magmatik jinslar bo'lib, ular odatda mantiyaning metasomatik o'zgargan qismlaridan
kelib chiqqan magmalardan hosil bo'ladi [4]. Ushbu jinslar geodinamik sharoitlar, mantiya
tarkibi va magma evolyutsiyasi haqida muhim ma'lumot manbayi hisoblanadi. Rossiya
geologlari tomonidan olib borilgan tadqiqotlar lamprofirlarning petrologik tadqiqotlari ularning
hosil bo'lish sharoitlarini, manba hududlarining xususiyatlarini va mintaqaviy magmatizm bilan
bog'liqligini aniqlashga imkon berishini ko'rsatadi [5]. Qoratov tog'idagi lamprofir daykalarini
o'rganish Janubiy Nurota mintaqasining magmatik evolyutsiyasini tushunish uchun zarur bo'lib,
bu tadqiqotning asosiy maqsadi ushbu daykalarning petrologik xususiyatlarini adabiyotlar tahlili
orqali baholash va ularning mintaqaviy geodinamik kontekstdagi o'rnini aniqlashdan iboratdir.
METODOLOGIYA VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Ushbu tadqiqot izchil adabiyotlar tahlili metodologiyasiga asoslanadi. Lamprofirlarning
umumiy petrologik xususiyatlari va ularning geodinamik ahamiyati haqida xalqaro, rus va o'zbek
adabiyotlardagi ma'lumotlar tahlil qilindi. Rock lamprofirlarni kaliyga boy, uchuvchi
komponentlarga boy va melanorat jinslar sifatida ta'riflagan bo'lib, ularning asosiy minerallari
orasida biotit, amfibol va piroksenlar mavjudligini ta'kidlaydi [6]. Rossiya Fanlar Akademiyasi
tadqiqotchilaridan Yarmolyuk va boshqalar Markaziy Osiyoning postkolliziyon magmatizmi
kontekstida lamprofir daykalarining ahamiyatini ko'rsatib, ularning mantiya metasomatizmi bilan
bog'liqligini ta'kidladilar [7]. Lamprofirlar odatda subduktsiya zonalari, kamon oldi yoki
postkolliziyon sharoitlarida hosil bo'ladi, bu ularning mantiya metasomatizmi bilan bog'liqligini
ko'rsatadi. Markaziy Osiyoning paleozoy magmatizmi kontekstida, Nurota mintaqasi Tyanshan
orogenik kamarining bir qismi sifatida keng ko'lamli magmatik faollikka duch kelgan [8].
O'zbekiston geologiyasi bo'yicha Abdullaev va Azimov tomonidan olib borilgan
tadqiqotlar Janubiy Nurota mintaqasida granitoidlar va assotsirlangan dayk komplekslarining
keng tarqalganligini ko'rsatadi, bu mintaqaning postkolliziyon magmatizmi bilan bog'liq [9].
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
414
Lamprofir daykalarining petrokimyoviy tahlillari ularning yuqori kaliy miqdori (K₂O >
3%), magnezialligi va uchuvchi komponentlarga boyligini aniqlaydi, bu mantiya manbasining
metasomatik o'zgarganligini bildiradi. Mineralogik jihatdan, Qoratov mintaqasidagi lamprofirlar
flogopitli biotit, amfibol va klinopiroksenlarga boy bo'lishi kutilmoqda, bu xususiyatlar dunyo
bo'ylab boshqa lamprofir kuzatuvlari bilan mos keladi [10]. Adabiyotlar tahlili shuni ko'rsatadiki,
lamprofir daykalarining hosil bo'lishi mantiyaning litosfera qismlarining partial eritilishi va
metasomatik jarayonlar bilan bog'liq bo'lib, bu jarayon odatda tektonik faollik davrlarida sodir
bo'ladi.
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Adabiyotlar tahlili asosida Qoratov tog'idagi lamprofir daykalarining petrologik
xususiyatlari va ularning Janubiy Nurota magmatik evolyutsiyasidagi o'rni aniqlanadi.
Lamprofirlarning mineral tarkibi va petrokimyoviy parametrlari ularning mantiya kelib
chiqishli ekanligini tasdiqlaydi, bunda kaliyga boy tarkib subduktsiya yoki metasomatik ta'sir
natijasidir. Qoratov mintaqasidagi lamprofir daykalarining yoshi va geologik pozitsiyasi ularni
paleozoy davridagi postkolliziyon magmatizm bosqichi bilan bog'laydi, bu davr Tyanshan
orogenik kamarining yakuniy konsolidatsiyasi bilan mos keladi. O'zbekiston geotektonik
tuzilishi bo'yicha tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, Nurota mintaqasida magmatik faollik gersiniy
orogenik siklining oxirida kuchaygan va lamprofir daykalari ushbu davrning oxirgi magmatik
hodisalarini ifodalaydi.
Lamprofirlarning paydo bo'lishi mantiyaning litosfera qatlamidan kam darajadagi partial
eritilish jarayoni orqali sodir bo'lgan bo'lishi mumkin, bu esa mintaqada tektonik
kuchlanishlarning kamayishi va litosferik qalinlashish sharoitlarini bildiradi. Daykalarning
strukturaviy yo'nalishi va ularning asosiy granitoid komplekslari bilan munosabati mintaqaviy
kuchlanish rejimini va magmatik kanallashish usullarini tushunishga yordam beradi.
Lamprofirlarning kaliy-boy kimyoviy tarkibi ularni shoshonit va ultrapotassik
magmatizm qatoriga kiritish mumkinligini ko'rsatadi, bu esa mantiya manbasining o'ziga xos
geokimyoviy xususiyatlariga ishora qiladi. Rossiya tadqiqotchilari ta'kidlashlaricha, bunday
magmatizm mantiyaning litosfera qismlarida fluidlar va uchuvchi komponentlarning to'planishi
natijasida yuzaga keladi.
Janubiy Nurota mintaqasining magmatik evolyutsiyasi kontekstida, lamprofir daykalari
granitoidlardan keyingi magmatik hodisa sifatida qaralishi mumkin, bu esa mintaqaning
magmatik tarixida uchta asosiy bosqichni ko'rsatadi: okean subduktsiyasi, kollizion granitogenez
va postkolliziyon lamprofir magmatizmi. Bu evolyutsion model Markaziy Osiyoning boshqa
mintaqalarida kuzatilgan magmatik ketma-ketliklar bilan mos keladi va Qoratov tog'ini keng
mintaqaviy tektonik kontekstga joylashtiradi.
XULOSA
Qoratov tog'idagi lamprofir daykalarining petrologik tadqiqoti Janubiy Nurota
mintaqasining magmatik evolyutsiyasida ularning muhim o'rnini ko'rsatadi. Ushbu daykalar
mantiya kelib chiqishli, kaliyga boy va metasomatik ta'sir natijasida hosil bo'lgan magmatik
jinslar bo'lib, paleozoy davrining postkolliziyon bosqichida faollashgan. Adabiyotlar tahlili
lamprofirlarning mineral tarkibi, geokimyoviy xususiyatlari va geodinamik sharoitlarini
aniqlashga imkon berdi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
415
Tadqiqot natijalari shuni ko'rsatadiki, Qoratov lamprofir daykalari Tyanshan orogenik
kamarining rivojlanishida mantiya magmatizmining kech bosqichini ifodalaydi va mintaqaning
magmatik tarixini to'liq tushunish uchun muhim geologik obyekt hisoblanadi. Kelajakda bu
mintaqada to'g'ridan-to'g'ri dala tadqiqotlari, geokimyoviy tahlillar va radiometrik yosh aniqlash
ishlari amalga oshirilishi lamprofir daykalarining petrologik modelini yanada takomillashtirishga
xizmat qiladi.
ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
Biske, Y.S., & Seltmann, R. (2010). Paleozoic Tian-Shan as a transitional region between
the Rheic and Urals-Turkestan oceans.
Gondwana Research
, 17(2-3), 602-613.
2.
Konopelko, D., Biske, G., Seltmann, R., Eklund, O., & Belyatsky, B. (2007). Hercynian
post-collisional A-type granites of the Kokshaal Range, Southern Tien Shan, Kyrgyzstan.
Lithos
, 97(1-2), 140-160.
3.
Абдуллаев, Р.Н., & Азимов, П.Я. (2015). Магматизм Нуратинского хребта и его
металлогеническое значение.
Геология и минеральные ресурсы
, 3, 45-58.
4.
Rock, N.M.S. (1991).
Lamprophyres
. Glasgow: Blackie and Son Ltd.
5.
Ярмолюк, В.В., Кузьмин, М.И., & Козловский, А.М. (2013). Геодинамика
формирования каледонид Центральной Азии.
Геология и геофизика
, 54(8), 1089-1120.
6.
Rock, N.M.S. (1987). The nature and origin of lamprophyres: an overview.
Geological
Society Special Publication
, 30(1), 191-226.
7.
Ярмолюк, В.В., Воронцов, А.А., Иванов, В.Г., Коваленко, В.И., & Кузьмин, М.И.
(2003). Магматизм и геодинамическая эволюция Центрально-Азиатского складчатого
пояса.
Петрология
, 11(6), 556-586.
8.
Alexeiev, D.V., Kröner, A., Hegner, E., Rojas-Agramonte, Y., Biske, Y.S., Wong, J., Geng,
H., Ivleva, E.A., Mühlberg, M., Mikolaichuk, A.V., & Liu, D. (2016). Middle to Late
Ordovician arc system in the Kyrgyz Middle Tianshan.
Lithos
, 264, 328-348.
9.
Абдуллаев, Р.Н. (2019). Геолого-петрологические особенности интрузивных
комплексов Южных Нуратинских гор.
Узбекский геологический журнал
, 2, 12-24.
10.
Müller, D., Rock, N.M.S., & Groves, D.I. (1992). Geochemical discrimination between
shoshonitic and potassic volcanic rocks in different tectonic settings.
Mineralogy and
Petrology
, 46(4), 259-289.
