ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
435
AHOLINI IJTIMOIY HIMOYA QILISH IQTISODIY RIVOJLANISH OMILI SIFATIDA
Almardonova Feruza Fazliddinovna
O‘zbekiston Respublikasi Bank-Moliya Akademiyasi magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17443947
Annotatsiya.
Mazkur maqolada aholining ijtimoiy himoyasini kuchaytirishning iqtisodiy
rivojlanishdagi o‘rni va ahamiyati ilmiy jihatdan tahlil qilingan. Ijtimoiy himoya tizimi
davlatning iqtisodiy siyosati tarkibidagi eng muhim yo‘nalishlardan biri bo‘lib, u aholi
farovonligini oshirish, kambag‘allikni kamaytirish va inson kapitalini rivojlantirish orqali
barqaror iqtisodiy o‘sishni ta’minlaydi. Maqolada O‘zbekiston Respublikasida olib borilayotgan
ijtimoiy himoya islohotlari, aholining zaif qatlamlarini qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari hamda
xalqaro tajribalar asosida ishlab chiqilgan zamonaviy yondashuvlar o‘rganilgan. Shuningdek,
ijtimoiy himoya choralari bilan iqtisodiy o‘sish ko‘rsatkichlari o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik
tahlil qilinib, tizimni takomillashtirish bo‘yicha ilmiy-amaliy tavsiyalar berilgan.
Kalit so‘zlar:
ijtimoiy himoya, iqtisodiy rivojlanish, inson kapitali, kambag‘allik, ijtimoiy
siyosat, farovonlik, bandlik, barqaror o‘sish.
SOCIAL PROTECTION OF THE POPULATION AS A FACTOR OF ECONOMIC
DEVELOPMENT
Abstract.
This article scientifically analyzes the role and importance of strengthening
social protection of the population in economic development. The social protection system is one
of the most important areas of the state's economic policy, which ensures sustainable economic
growth by increasing the well-being of the population, reducing poverty and developing human
capital. The article studies the social protection reforms being carried out in the Republic of
Uzbekistan, mechanisms for supporting vulnerable groups of the population, and modern
approaches developed on the basis of international experience. Also, the relationship between
social protection measures and economic growth indicators is analyzed, and scientific and
practical recommendations are given to improve the system.
Keywords:
social protection, economic development, human capital, poverty, social
policy, welfare, employment, sustainable growth.
СОЦИАЛЬНАЯ ЗАЩИТА НАСЕЛЕНИЯ КАК ФАКТОР ЭКОНОМИЧЕСКОГО
РАЗВИТИЯ
Аннотация.
В статье научно анализируются роль и значение усиления социальной
защиты населения в экономическом развитии. Система социальной защиты является
одним из важнейших направлений экономической политики государства, обеспечивающим
устойчивый экономический рост за счёт повышения благосостояния населения,
сокращения бедности и развития человеческого капитала. В статье рассматриваются
реформы социальной защиты, проводимые в Республике Узбекистан, механизмы
поддержки уязвимых слоёв населения и современные подходы, разработанные на основе
международного опыта. Также анализируется взаимосвязь мер социальной защиты с
показателями экономического роста и даются научно-практические рекомендации по
совершенствованию системы.
Ключевые слова:
социальная защита, экономическое развитие, человеческий
капитал, бедность, социальная политика, благосостояние, занятость, устойчивый рост.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
436
Kirish
Har bir mamlakatning iqtisodiy taraqqiyoti, eng avvalo, uning aholisi farovonligiga,
ijtimoiy barqarorlik darajasiga va inson kapitalining rivojlanishiga bog‘liqdir. Shu nuqtai
nazardan, aholining ijtimoiy himoyasi – bu nafaqat ijtimoiy siyosatning tarkibiy qismi, balki
iqtisodiy o‘sishning muhim omili sifatida ham e’tirof etiladi. Ijtimoiy himoya tizimi orqali davlat
aholining kam ta’minlangan, nogiron, keksalar, yetimlar, ishsizlar va boshqa ijtimoiy zaif
qatlamlarini iqtisodiy noaniqlik va bozor risklaridan himoya qiladi.
O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda aholining ijtimoiy himoyasini ta’minlash,
kambag‘allikni qisqartirish hamda inson kapitalini rivojlantirish borasida keng ko‘lamli
islohotlar amalga oshirilmoqda. Xususan, “Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi 2022–
2026”da ijtimoiy himoya sohasida davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlari belgilab berilgan
bo‘lib, bunda “hech kim e’tibordan chetda qolmasin” tamoyili asosiy mezon sifatida ilgari
surilgan.
Prezident Sh.M. Mirziyoyev o‘z nutqlarida ta’kidlaganidek:
“Bizning bosh maqsadimiz — inson qadri, uning farovon hayoti, mehnat qilish va o‘z
salohiyatini ro‘yobga chiqarish imkoniyatini ta’minlashdir.”
Bu fikrlar ijtimoiy himoya tizimining nafaqat ijtimoiy barqarorlik, balki iqtisodiy
rivojlanish uchun ham zarurligini ko‘rsatadi. Chunki iqtisodiy o‘sishning barqaror bo‘lishi
jamiyatdagi ijtimoiy adolat, daromadlarning teng taqsimlanishi va aholining turmush darajasi
bilan chambarchas bog‘liqdir.
Bugungi kunda ijtimoiy himoya nafaqat davlatning majburiyati, balki iqtisodiy
barqarorlikni mustahkamlovchi tizimli mexanizm sifatida ham qaralmoqda. Jahon tajribasi shuni
ko‘rsatadiki, kuchli ijtimoiy himoya tizimiga ega davlatlar — Skandinaviya mamlakatlari,
Germaniya, Kanada va Janubiy Koreya — iqtisodiy o‘sishning yuqori darajalariga erishgan.
Demak, O‘zbekiston uchun ham ijtimoiy himoya siyosatini takomillashtirish, uni raqamli
texnologiyalar asosida boshqarish, maqsadli manzillilikni kuchaytirish va inson kapitaliga
sarmoya kiritish — uzoq muddatli iqtisodiy o‘sishni ta’minlovchi asosiy omillardan biri
hisoblanadi.
Shu bois ushbu maqolada aholining ijtimoiy himoyasini iqtisodiy rivojlanish omili
sifatida o‘rganish, uning nazariy asoslari, amaliy natijalari va istiqboldagi yo‘nalishlarini tahlil
qilish maqsad qilingan.
Adabiyotlar sharhi
Aholini ijtimoiy himoya qilish masalasi jahon iqtisodiyoti va ijtimoiy siyosatining eng
muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, bu borada ko‘plab xorijiy va mahalliy olimlar ilmiy
tadqiqotlar olib borgan. Ijtimoiy himoya tizimining iqtisodiy rivojlanishdagi o‘rni, uning
samaradorlik mexanizmlari hamda ijtimoiy adolatni ta’minlashdagi roli turli konseptual
yondashuvlar asosida o‘rganilgan.
Mashhur iqtisodchi A. Sen o‘zining “Development as Freedom” (1999) asarida inson
rivojlanishining asosiy mezoni sifatida ijtimoiy himoya, ta’lim va sog‘liqni saqlash tizimlarining
mavjudligini ko‘rsatadi. Unga ko‘ra, iqtisodiy o‘sish o‘z-o‘zidan ijtimoiy farovonlikni ta’minlay
olmaydi; buning uchun aholining asosiy ehtiyojlarini qondiruvchi ijtimoiy infratuzilma zarur.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
437
J. Rawls (1971) “A Theory of Justice” asarida ijtimoiy adolatning nazariy asoslarini
ishlab chiqib, iqtisodiy tizimda resurslarning teng taqsimlanishi va zaif qatlamlarning qo‘llab-
quvvatlanishi jamiyat barqarorligining garovi ekanini ta’kidlagan. Shuningdek, P. Townsend
(1979) va R. Titmuss (1974) o‘z tadqiqotlarida ijtimoiy siyosatni iqtisodiy o‘sishning tarkibiy
qismi sifatida baholagan.
Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (OECD, 2022) ma’lumotlariga ko‘ra, ijtimoiy
himoya dasturlariga kiritilgan sarmoyalar har bir mamlakatda 1 foizlik qo‘shimcha YaIM
o‘sishini ta’minlashi mumkin. Xalqaro Mehnat Tashkiloti (ILO, 2023) esa ijtimoiy sug‘urta,
bandlik dasturlari va pensiya tizimining kengaytirilishini “barqaror iqtisodiy rivojlanishning
tayanchi” sifatida e’tirof etadi.
Mustaqillik yillarida O‘zbekiston iqtisodchilari ham ijtimoiy himoya tizimini
rivojlantirishga oid qator ilmiy izlanishlar olib borganlar. Jumladan:
A. Abduvaxobov (2021) – ijtimoiy himoya tizimini isloh qilishda manzillilik va
raqamlashtirish muhimligini ta’kidlab, “Ijtimoiy himoya yagona reyestri” tizimining
samaradorligini tahlil qilgan.
B. Qodirov (2020) – ijtimoiy himoya va iqtisodiy o‘sish o‘rtasidagi bog‘liqlikni iqtisodiy
modellashtirish asosida isbotlab, ijtimoiy xarajatlar mehnat unumdorligi va bandlik darajasiga
bevosita ta’sir ko‘rsatishini asoslab bergan.
Z. Umarova (2022) – “Aholining ijtimoiy himoyasini kuchaytirishning gender jihatlari”
mavzusida olib borgan tadqiqotida ayollar va yoshlar uchun mo‘ljallangan ijtimoiy dasturlarning
iqtisodiy samaradorligini baholagan.
I. Rahmonov (2023) – ijtimoiy himoya tizimini davlat moliyaviy siyosatining tarkibiy
qismi sifatida tahlil qilib, byudjet xarajatlarini optimallashtirish orqali ijtimoiy barqarorlikni
ta’minlashni taklif qilgan.
O‘zbekiston Respublikasida ijtimoiy himoya sohasini tartibga soluvchi qator huquqiy
hujjatlar mavjud. Jumladan:
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi (2023-yil yangi tahriri) – 43-moddada “Har bir
fuqaro ijtimoiy ta’minot huquqiga ega” deb belgilangan.
PF–60-sonli Farmon (2022-yil 28-yanvar) – “Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi
2022–2026-yillar uchun” hujjatida kambag‘allikni qisqartirish va ijtimoiy himoyani kuchaytirish
ustuvor yo‘nalish sifatida qayd etilgan.
PQ–377-son Qaror (2022-yil 15-sentabr) – “Ijtimoiy himoya tizimini raqamlashtirish
chora-tadbirlari to‘g‘risida”.
Vazirlar Mahkamasining 2023-yil 9-iyundagi 265-son qarori – “Ijtimoiy himoya yagona
reyestri”ni joriy etish tartibini belgilaydi.
Mazkur hujjatlar asosida mamlakatda ijtimoiy himoya tizimi markazlashtirilgan, shaffof
va maqsadli mexanizm sifatida shakllanmoqda.
Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, ijtimoiy himoya tizimi nafaqat inson farovonligini
oshiradi, balki iqtisodiy o‘sish, bandlik va iste’mol bozorining kengayishiga ham ijobiy ta’sir
ko‘rsatadi. Jahon amaliyotida samarali ijtimoiy siyosatni yuritgan mamlakatlarda YaIMning 20–
25 foizi ijtimoiy sohalarga yo‘naltiriladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
438
O‘zbekiston uchun esa bu yo‘nalishda raqamlashtirish, manzillilikni kuchaytirish va
ijtimoiy xizmatlar tizimini diversifikatsiya qilish dolzarb hisoblanadi.
Metodologiya
Aholini ijtimoiy himoya qilish iqtisodiy rivojlanish omili sifatida o‘rganish murakkab,
ko‘p qirrali va tizimli ilmiy jarayon hisoblanadi. Ushbu yo‘nalishning o‘ziga xosligi shundaki, u
nafaqat iqtisodiy, balki sotsiologik, huquqiy, siyosiy va boshqaruv fanlari bilan uzviy bog‘liqdir.
Shu boisdan tadqiqotning metodologiyasi ilmiy izchillik, tizimlilik, empirik tahlil va komparativ
(taqqoslama) yondashuv tamoyillariga asoslanadi.
Ijtimoiy himoya tizimi iqtisodiy o‘sish bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, u daromadlarning
qayta taqsimlanishi, bandlikni oshirish, inson kapitalini rivojlantirish va ijtimoiy adolatni
ta’minlash kabi omillarni o‘z ichiga oladi. Shu sababli, tadqiqotda kompleks yondashuv
qo‘llanildi. Ya’ni, ijtimoiy himoya tizimi faqat bir sohaga taalluqli emas, balki bir vaqtning
o‘zida iqtisodiyot, mehnat bozori, soliq siyosati, byudjet xarajatlari va aholining turmush
darajasiga ta’sir ko‘rsatuvchi ko‘p qatlamli jarayon sifatida o‘rganildi.
Tahlil davomida makroiqtisodiy ko‘rsatkichlar — yalpi ichki mahsulot (YaIM), bandlik
darajasi, inflyatsiya, davlat byudjetidagi ijtimoiy xarajatlar ulushi — bilan bir qatorda
mikroiqtisodiy omillar, ya’ni uy xo‘jaliklari daromadlari, iste’mol xarajatlari, ijtimoiy to‘lovlar
va nafaqalar hajmi ham o‘zaro bog‘liqlikda tahlil qilindi. Bunday yondashuv ijtimoiy himoya
siyosatining iqtisodiy rivojlanishdagi o‘rnini aniq ko‘rsatib berishga xizmat qildi.
Tadqiqotning yondashuvlari inson kapitali nazariyasiga tayanadi. Chunki aholining
ijtimoiy himoyasi — bu faqat yordam berish tizimi emas, balki inson salohiyatini oshirish,
mehnat resurslarini rivojlantirish va jamiyatda teng imkoniyatlar yaratish vositasidir. Demak,
ijtimoiy himoya tizimi iqtisodiy barqarorlikni ta’minlovchi muhim infratuzilma sifatida ko‘riladi.
Tadqiqotda tizimli tahlil usuli asosiy o‘rinda turadi. Bu usul yordamida ijtimoiy himoya
tizimi iqtisodiyotning yagona elementi sifatida qaralib, uning iqtisodiy barqarorlik va
rivojlanishdagi o‘rni aniqlanadi. Tizimli yondashuv orqali ijtimoiy himoya, byudjet siyosati,
bandlik va inson kapitali o‘rtasidagi uzviy bog‘liqliklar o‘rganildi.
Shuningdek, komparativ (taqqoslama) tahlil usuli qo‘llanilib, O‘zbekiston tajribasi
rivojlangan mamlakatlar — Germaniya, Janubiy Koreya va Skandinaviya davlatlari ijtimoiy
siyosat modellari bilan solishtirildi. Ushbu taqqoslash orqali O‘zbekistondagi ijtimoiy himoya
tizimining kuchli va zaif tomonlari aniqlanib, xalqaro standartlarga moslashtirish imkoniyatlari
baholandi.
Statistik va empirik tahlil usuli yordamida so‘nggi yillarda O‘zbekiston Respublikasi
Iqtisodiyot va moliya vazirligi, Bandlik va kambag‘allikni qisqartirish vazirligi, Jahon banki
hamda Xalqaro mehnat tashkiloti (ILO) tomonidan e’lon qilingan ma’lumotlar tahlil qilindi. Bu
ma’lumotlar asosida ijtimoiy himoya dasturlarining iqtisodiy samaradorligi, ularning bandlik va
iste’mol darajasiga ta’siri aniqlashtirildi.
Tadqiqotda, shuningdek, maqsadli (targeted) yondashuv ham qo‘llanilgan bo‘lib, ijtimoiy
yordamning manzilliligi, ya’ni yordamning aynan ehtiyojmand qatlamlarga yo‘naltirilganlik
darajasi baholandi. Bu orqali ijtimoiy dasturlarning natijadorligi va adolatlilik darajasi tahlil
qilindi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
439
Induktiv va deduktiv usullar esa nazariy tamoyillarni amaliy holatlar bilan bog‘lashda,
empirik kuzatishlardan umumiy xulosalar chiqarishda qo‘llanildi. Induktiv yondashuv orqali
statistik ma’lumotlardan umumiy nazariy qarashlarga kelinib, deduktiv yondashuv orqali esa
mavjud nazariy modellarning O‘zbekiston sharoitida amaliy tasdig‘i o‘rganildi.
Bu metodologik asoslar tadqiqotning ilmiy ishonchliligini ta’minlab, ijtimoiy himoya
tizimining iqtisodiy rivojlanishdagi o‘rni, uning samaradorlik darajasi va takomillashtirish
yo‘nalishlarini kompleks tahlil qilish imkonini berdi.
Tahlil va natijalar
Aholini ijtimoiy himoya qilish iqtisodiy rivojlanishning ajralmas tarkibiy qismi bo‘lib,
uning samarali tashkil etilishi mamlakatda ijtimoiy barqarorlikni mustahkamlash, inson
kapitalini rivojlantirish va iqtisodiy o‘sishni tezlashtirishda hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi.
Bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasida ijtimoiy himoya tizimi tubdan yangilanib,
uning maqsadli, shaffof va raqamli boshqaruvga asoslangan shakli shakllantirilmoqda.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, ijtimoiy himoya tizimi davlatning iqtisodiy strategiyasida
muhim o‘rin tutadi. Chunki ijtimoiy himoya choralari aholining ijtimoiy zaif qatlamlarini
qo‘llab-quvvatlash orqali ularning iqtisodiy faolligini oshiradi. Bu esa mehnat bozori
barqarorligini ta’minlaydi, ichki iste’mol talabini kengaytiradi hamda iqtisodiy o‘sish sur’atlarini
mustahkamlaydi.
Masalan, Jahon bankining (2024) ma’lumotlariga ko‘ra, ijtimoiy yordam dasturlariga
sarflanadigan har bir 1 so‘m mablag‘ iqtisodiyotda o‘rtacha 1,3–1,5 so‘mlik qo‘shimcha yalpi
mahsulot yaratadi. Bu holat ijtimoiy himoya nafaqat xarajat, balki iqtisodiy sarmoya ekanligini
isbotlaydi.
O‘zbekiston so‘nggi yillarda ijtimoiy himoya sohasida tub islohotlarni amalga oshirdi.
“Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi 2022–2026” hamda “Ijtimoiy himoya yagona
reyestri” tizimining joriy etilishi natijasida yordam ko‘rsatish jarayonlari shaffoflashdi,
resurslardan foydalanish samaradorligi oshdi.
Bandlik va kambag‘allikni qisqartirish vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2020–2024-yillar
oralig‘ida kam ta’minlangan oilalarni qo‘llab-quvvatlash uchun ajratilgan mablag‘ hajmi 3
barobarga oshgan. Natijada, mamlakatda kambag‘allik darajasi 2020-yildagi 17 foizdan 2024-
yilda 11,5 foizgacha pasaydi. Bu esa iqtisodiy o‘sishning ijtimoiy yo‘naltirilganligini ko‘rsatadi.
Raqamlashtirish jarayoni ijtimoiy yordam tizimida yangi bosqichni boshlab berdi.
“Ijtimoiy himoya yagona reyestri” orqali 2,3 milliondan ortiq fuqaroga onlayn tarzda manzilli
yordam ko‘rsatilmoqda. Bu tizim xalqaro moliya institutlari tomonidan “eng samarali ijtimoiy
boshqaruv yechimlaridan biri” sifatida e’tirof etilgan.
Ijtimoiy himoya tizimi faqat yordam berish emas, balki iqtisodiy faollikni rag‘batlantirish
vositasi hamdir. Masalan, “Ayollar daftari”, “Yoshlar daftari” va “Temir daftar” kabi dasturlar
orqali 2023-yilda 1,2 million fuqaro kasb-hunar o‘qishlariga, mikrokredit va subsidiyalarga ega
bo‘ldi. Natijada 400 mingdan ortiq yangi ish o‘rinlari yaratildi.
Bu chora-tadbirlar inson kapitalini rivojlantirish, ya’ni fuqarolarning mehnat salohiyatini
oshirish va ularni ishlab chiqarish jarayonlariga qayta jalb etish imkonini berdi. Demak, ijtimoiy
himoya tizimi mehnat unumdorligini oshirish orqali iqtisodiyotning barqaror o‘sishiga xizmat
qilmoqda.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
440
Skandinaviya davlatlarida (Shvetsiya, Norvegiya, Finlyandiya) ijtimoiy himoya siyosati
iqtisodiy barqarorlikni ta’minlovchi bosh omil sifatida qaraladi. Bu mamlakatlarda ijtimoiy
xarajatlar YaIMning 25–30 foizini tashkil etadi. Germaniyada esa “ijtimoiy bozor iqtisodiyoti”
modeli asosida ijtimoiy himoya tizimi bozor mexanizmlari bilan uyg‘unlashtirilgan.
O‘zbekiston uchun bu tajribalar muhim, chunki ular ijtimoiy himoya tizimining faqat
iste’molni emas, balki ishlab chiqarishni ham qo‘llab-quvvatlovchi mexanizmlarga aylanishini
ko‘rsatadi. Shuningdek, Koreya Respublikasining raqamli boshqaruv modeli — ijtimoiy
nafaqalarni elektron platformalar orqali boshqarish tizimi — O‘zbekiston uchun ilg‘or amaliyot
sifatida o‘rganilmoqda.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston ijtimoiy himoya tizimini isloh qilish
orqali iqtisodiy o‘sishning yangi bosqichiga chiqmoqda. Quyidagi natijalar buning isboti bo‘la
oladi:
Ijtimoiy xarajatlarning YaIMdagi ulushi 2019-yildagi 9,7 foizdan 2024-yilda 12,4
foizgacha oshgan.
Aholining real daromadlari so‘nggi besh yilda o‘rtacha 1,8 barobarga ko‘paygan.
Kambag‘allik darajasi 17 foizdan 11,5 foizgacha kamaygan.
“Yagona reyestr” orqali ijtimoiy yordamning manzillilik darajasi 95 foizga yetgan.
Bundan tashqari, ijtimoiy himoya siyosati inson kapitalining sifatini yaxshilashga,
mehnat unumdorligini oshirishga va ichki talabni kuchaytirishga olib kelmoqda.
Shu bilan birga, tizimda hali ham ayrim muammolar mavjud. Jumladan, ayrim
hududlarda raqamli tizimlar yetarlicha joriy etilmagan, ma’lumotlar bazasi to‘liq
integratsiyalashmagan, ijtimoiy to‘lovlarning miqdori yashash minimumiga nisbatan past.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, aholining ijtimoiy himoyasini kuchaytirish nafaqat ijtimoiy
adolatni ta’minlaydi, balki iqtisodiy rivojlanishning barqarorligini mustahkamlaydi. Ijtimoiy
siyosat va iqtisodiy strategiya o‘zaro uyg‘un holda olib borilganda, inson kapitali rivojlanadi,
mehnat bozori kengayadi va jamiyatda farovonlik darajasi oshadi. Demak, ijtimoiy himoya
tizimi iqtisodiyotning “barqaror yuragi” sifatida qaralishi lozim.
Muhokama
Tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, aholining ijtimoiy himoyasi — bu nafaqat ijtimoiy
barqarorlikni ta’minlash vositasi, balki mamlakat iqtisodiy rivojlanishini jadallashtiruvchi
muhim omil hamdir. Ijtimoiy himoya tizimi kuchli bo‘lgan mamlakatlarda aholi daromadlari
barqaror, iste’mol bozori faol va inson kapitali yuqori darajada rivojlangan bo‘ladi. Shu bois,
ijtimoiy siyosatni faqat davlat xarajatlari sifatida emas, balki iqtisodiy o‘sishga sarmoya sifatida
baholash zarur.
Muhokama jarayonida shuni ta’kidlash joizki, iqtisodiy o‘sish ijtimoiy himoyani
moliyalashtirish imkonini yaratsa, samarali ijtimoiy himoya tizimi esa o‘z navbatida iqtisodiy
o‘sishni rag‘batlantiradi. Bu o‘zaro bog‘liqlik “ijtimoiy investitsiya modeli” sifatida talqin
qilinadi. Aholining ijtimoiy himoyasi kuchaysa, fuqarolar o‘z salohiyatini to‘liq namoyon etadi,
iste’mol va ishlab chiqarish faolligi ortadi, bu esa iqtisodiy ko‘rsatkichlarga ijobiy ta’sir
ko‘rsatadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
441
O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2020–2024-yillar
oralig‘ida davlat byudjeti xarajatlarining ijtimoiy sohaga to‘g‘ri keluvchi ulushi 54,2 foizdan
59,8 foizgacha oshgan. Xususan:
Yil
Davlat byudjeti umumiy hajmida
ijtimoiy soha ulushi (%)
Ijtimoiy himoya uchun
ajratilgan mablag‘ (trln so‘m)
2020
54,2
38,1
2021
56,4
42,7
2022
57,8
48,6
2023
59,1
56,3
2024
59,8
63,7
Manba: O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi: “Davlat byudjeti ijrosi to‘g‘risidagi
yillik hisobotlar” (2020–2024-yillar).
O‘zbekiston misolida, ijtimoiy dasturlarning kengaytirilishi mehnat bozoridagi faollikni
oshirib, kambag‘allik darajasining pasayishiga sabab bo‘lgan. Ayniqsa, “Ayollar daftari” va
“Yoshlar daftari” kabi tashabbuslar aholining iqtisodiy hayotga integratsiyasini ta’minlab,
ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashni iqtisodiy faollikka aylantirdi.
Muhokama qilinadigan muhim jihatlardan biri — ijtimoiy himoya tizimini
raqamlashtirishdir. “Ijtimoiy himoya yagona reyestri” joriy etilgach, davlat yordami manzilli va
shaffof bo‘ldi. Avvallari ijtimoiy yordam oluvchilarning aniqlanishi sub’yektiv yondashuvga
asoslangan bo‘lsa, hozirda bu jarayon elektron algoritmlar orqali amalga oshirilmoqda.
Natijada, ijtimoiy to‘lovlarni olishda korrupsion xavf kamaydi, resurslar tejaldi va eng
muhim jihat — yordam aynan ehtiyojmandlarga yetib borishi ta’minlandi. Bu tizimning joriy
etilishi iqtisodiy samaradorlikni oshirib, byudjet xarajatlarini optimallashtirishga zamin yaratdi.
Skandinaviya, Germaniya va Janubiy Koreya tajribasi shuni ko‘rsatadiki, ijtimoiy himoya
tizimi iqtisodiyot bilan uyg‘unlashtirilganda, u “ijtimoiy barqarorlik poydevori”ga aylanadi.
Masalan, Germaniyada ijtimoiy sug‘urta tizimi bandlik siyosati bilan chambarchas
bog‘liq. Koreyada esa “raqamli ijtimoiy siyosat” tamoyili asosida barcha to‘lovlar elektron
tarzda boshqariladi, bu esa ma’muriy xarajatlarni kamaytirgan.
O‘zbekiston uchun bu tajribalarning o‘rganilishi juda muhim, chunki mamlakatda
ijtimoiy himoya tizimi yangi bosqichda shakllanmoqda. Eng muhim yo‘nalishlardan biri —
raqamli boshqaruvni yanada kengaytirish, byudjet mablag‘larini iqtisodiy samaradorlik
tamoyiliga asoslanib taqsimlash va aholining o‘zini o‘zi himoya qilish salohiyatini oshirishdir.
Muhokama davomida aniqlanishicha, O‘zbekiston ijtimoiy siyosatining asosiy yutug‘i —
manzillilik va ochiqlikni ta’minlash bo‘lsa-da, ayrim hududlarda hali ham tizimning to‘liq
raqamlashtirilmagani, ma’lumotlar integratsiyasining sustligi va ijtimoiy to‘lovlarning miqdori
yashash minimumiga to‘liq mos emasligi kuzatilmoqda.
Shuningdek, ijtimoiy yordamning ba’zi turlarida aholining iqtisodiy faolligiga yetarlicha
turtki berilmayapti. Shu bois, ijtimoiy himoya tizimini “mehnat bilan integratsiyalashgan model”
asosida takomillashtirish maqsadga muvofiq. Bu orqali nafaqat yordam, balki doimiy daromad
keltiruvchi imkoniyatlar yaratiladi.
Yuqoridagi jihatlarni umumlashtirib aytganda, ijtimoiy himoya tizimi O‘zbekiston
iqtisodiy rivojlanishining muhim tayanchi sifatida shakllanmoqda.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
442
Tizimning raqamli transformatsiyasi, manzillilik tamoyilining kuchayishi va inson
kapitaliga yo‘naltirilgan yondashuv natijasida ijtimoiy siyosat iqtisodiy siyosat bilan
uyg‘unlashmoqda.
Ijtimoiy himoya tizimi bugungi O‘zbekiston iqtisodiyotida faqat ijtimoiy barqarorlik
kafolati emas, balki innovatsion o‘sish, mehnat unumdorligini oshirish va iqtisodiy
transformatsiyaning muhim mexanizmi sifatida qaralmoqda. Shu bois, mamlakatda amalga
oshirilayotgan ijtimoiy islohotlar nafaqat jamiyatda adolatni mustahkamlaydi, balki iqtisodiy
barqarorlikni ham chuqurlashtiradi.
Xulosa
Yuqoridagi tahlil va muhokamalardan kelib chiqib aytish mumkinki, aholining ijtimoiy
himoyasini ta’minlash nafaqat ijtimoiy barqarorlikni mustahkamlovchi mexanizm, balki
mamlakat iqtisodiy rivojlanishini jadallashtiruvchi strategik omildir. Ijtimoiy himoya tizimi
orqali aholining eng zaif qatlamlari iqtisodiy hayotda faol ishtirok etish imkoniga ega bo‘ladi, bu
esa jamiyatda tenglik, adolat va iqtisodiy faollik muhitini yaratadi.
O‘zbekiston Respublikasida olib borilayotgan islohotlar, xususan, “Yangi O‘zbekiston
taraqqiyot strategiyasi 2022–2026” doirasida ijtimoiy siyosatning ustuvor yo‘nalishlaridan biri
sifatida aholining farovonligini oshirish va kambag‘allikni qisqartirish belgilangan. Shu
maqsadda “Ijtimoiy himoya yagona reyestri” tizimining joriy etilishi, manzillilik tamoyilining
kuchaytirilishi hamda raqamli boshqaruvning kengaytirilishi natijasida ijtimoiy yordam
ko‘rsatish mexanizmlari samaradorligi sezilarli darajada oshdi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, ijtimoiy himoya siyosati iqtisodiy o‘sish
ko‘rsatkichlariga bevosita ta’sir qiladi. Ijtimoiy xarajatlarning oshishi ichki iste’mol talabining
kengayishiga, mehnat unumdorligining ortishiga va bandlik darajasining ko‘tarilishiga olib
keladi.
Natijada, kambag‘allik darajasi kamayadi, ijtimoiy adolat mustahkamlanadi va iqtisodiy
o‘sish barqaror tus oladi.
Biroq, tizimda hali ham yechimini kutayotgan masalalar mavjud. Ayrim hududlarda
ijtimoiy yordam mexanizmlarining to‘liq raqamlashtirilmaganligi, ma’lumotlar bazasining
integratsiyasi sustligi va to‘lovlarning yashash minimumiga nisbatan pastligi kabi muammolar
dolzarbdir. Shu sababli, istiqbolda ijtimoiy himoya tizimini yanada takomillashtirish quyidagi
yo‘nalishlarda olib borilishi lozim:
Ijtimoiy yordamni raqamli boshqaruv asosida avtomatlashtirish va ma’lumotlar bazalarini
yagona platformada birlashtirish;
Ijtimoiy siyosatni mehnat bozori bilan integratsiyalashgan holda olib borish, ya’ni
yordamni faollikka yo‘naltirish (“mehnat orqali ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash” modeli);
Hududiy tengsizlikni kamaytirish maqsadida ijtimoiy dasturlarni differensial yondashuv
asosida ishlab chiqish;
Xususiy sektor, nodavlat tashkilotlar va xalqaro moliya institutlari bilan hamkorlikni
kengaytirish.
Aholining ijtimoiy himoyasini kuchaytirish O‘zbekiston iqtisodiy rivojlanishining asosiy
tayanchlaridan biridir. Kuchli ijtimoiy siyosat — barqaror iqtisodiyot, farovon jamiyat va inson
kapitalining yuqori sifatini ta’minlovchi eng muhim omildir.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
443
Shu bois, ijtimoiy himoya tizimini yanada takomillashtirish, uni innovatsion va raqamli
asosda boshqarish mamlakat taraqqiyotining uzoq muddatli strategik maqsadlariga to‘liq mos
keladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2023.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PF–60-son Farmoni, 2022-yil 28-yanvar.
“Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi 2022–2026-yillar uchun”.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ–377-son qarori, 2022-yil 15-sentabr.
“Ijtimoiy himoya tizimini raqamlashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2023-yil 9-iyundagi 265-son qarori.
“Ijtimoiy himoya yagona reyestrini joriy etish tartibi to‘g‘risida”.
5.
Bandlik va kambag‘allikni qisqartirish vazirligi. “O‘zbekiston Respublikasida ijtimoiy
himoya tizimi islohotlari bo‘yicha hisobot”, Toshkent, 2024.
6.
Jahon banki (World Bank). “Uzbekistan Social Protection Modernization Program”,
Washington D.C., 2023.
7.
Xalqaro Mehnat Tashkiloti (ILO). “Social Protection and Decent Work in Transition
Economies”, Geneva, 2022.
8.
BMT Taraqqiyot dasturi (UNDP). “Inclusive Growth and Human Development in Central
Asia”, New York, 2023.
9.
Sen, A. (1999).
Development as Freedom.
— Oxford University Press.
10.
Rawls, J. (1971).
A Theory of Justice.
— Harvard University Press.
11.
Samuelson, P. A., & Nordhaus, W. D. (2010).
Economics.
— McGraw-Hill Education,
19th Edition.
12.
Abduvaxobov,
A.
(2021).
“Ijtimoiy
himoya
tizimini
takomillashtirishda
raqamlashtirishning o‘rni”. –
Iqtisodiyot va ta’lim
jurnali, №4, Toshkent.
13.
Qodirov, B. (2020). “Ijtimoiy siyosatning iqtisodiy o‘sishga ta’siri: O‘zbekiston
tajribasi”. –
Moliyaviy tahlil va prognozlash
jurnali, №6, Toshkent.
14.
Umarova, Z. (2022). “Aholining ijtimoiy himoyasini kuchaytirishda gender tengligi
masalalari”. –
Ijtimoiy fanlar axborotnomasi
, №3, Toshkent.
