Oktabr, 2025-Yil
310
SUVGA CHIDAMLI VA GIDROIZOLYATSIYA XUSUSIYATLARIGA EGA QURILISH
MATERIALLARINI YARATISH VA SINASH
Begjanova Bibiraba Turganbay qizi
“ORJAP QUBIR-QURILIS” mas’uliyati cheklangan jamiyatida Muhandis.
tel: +99897-562-29-95
e-mail:
https://doi.org/10.5281/zenodo.17447218
Kirish.
Zamonaviy qurilish amaliyotida binolar va inshootlarning uzoq muddat xizmat
qilishi, ularning energiya samaradorligi va ichki mikroiqlim sharoitining barqarorligi bir qator
texnik va materiallar xususiyatlariga bog‘liq. Shu jumladan, suvga chidamlilik va gidroizolyatsiya
ko‘rsatkichlari muhim ahamiyatga ega bo‘lib, binolarning mustahkamligi, ichki muhitning
namlikdan himoyalanishi va qurilish materiallarining umrini uzaytiradi. O‘z navbatida, suv
ta’siriga chidamli materiallardan foydalanish orqali, suvning binolar tarkibiga kirishi va
konstruksiya elementlariga salbiy ta’sir ko‘rsatishi oldini olish mumkin [1].
Suvga chidamli va gidroizolyatsiya xususiyatlariga ega materiallarning tadqiq etilishi va
sinovdan o‘tkazilishi qurilish jarayonida sifatni oshirish, texnologik jarayonlarning
samaradorligini ta’minlash hamda bino konstruksiyalarining uzoq muddat xizmat qilishini
kafolatlash uchun zarurdir. Shu nuqtayi nazardan, gidroizolyatsiya va suvga chidamli materiallar
bugungi kunda nafaqat yangi qurilishlarda, balki mavjud binolarni rekonstruksiya qilish va
ta’mirlash jarayonlarida ham keng qo‘llanilmoqda [2].
Tadqiqot predmeti sifatida gidroizolyatsiya xususiyatlariga ega qurilish materiallari
tanlangan. Ularning tarkibi, texnik ko‘rsatkichlari, mexanik chidamliligi, suv o‘tkazmasligi va
ishlash muddatiga ta’siri amaliy sinovlar orqali o‘rganiladi. Shu bilan birga, ushbu materiallarning
samaradorligini baholash uchun turli laboratoriya va maydon sharoitidagi sinov metodlari
qo‘llaniladi. Tadqiqotning asosiy maqsadi — suvga chidamli va gidroizolyatsiya xususiyatlariga
ega qurilish materiallarini ishlab chiqish, ularni sinovdan o‘tkazish va natijalar asosida qurilish
amaliyotida qo‘llash bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqishdir [3].
Ushbu tadqiqotning dolzarbligi bir necha jihatdan izohlanadi. Birinchidan, global iqlim
o‘zgarishi va yog‘ingarchilik miqdorining oshishi natijasida binolar konstruksiyalari namlik va
suv bosimi ta’siriga duch keladi. Bu esa, o‘z navbatida, bino materiallarining mustahkamligi va
chidamliligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Ikkinchidan, uy-joy va sanoat binolarida gidroizolyatsiya
yetarli bo‘lmasa, ichki muhitdagi namlik oshadi, shikastlanish va zaharlanish xavfi ortadi,
energiya sarfi ko‘payadi. Shu sababli, suvga chidamli materiallar va gidroizolyatsiya
texnologiyalarini tadqiq etish va ularni amaliyotga joriy etish bugungi qurilish sohasida muhim
ilmiy va amaliy masala hisoblanadi [4].
Ushbu tezis ishida qo‘yilgan vazifalar quyidagilarni o‘z ichiga oladi: birinchidan, suvga
chidamli va gidroizolyatsiya xususiyatlariga ega materiallarni tanlash va ularning texnik
xususiyatlarini aniqlash; ikkinchidan, laboratoriya va maydon sharoitida sinovlarni o‘tkazish va
natijalarni tahlil qilish; uchinchidan, natijalar asosida materiallarning samaradorligini baholash va
ularni qurilish jarayonida qo‘llash bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqish [5].
Metodologik jihatdan, tadqiqot laboratoriya sinovlari, maydon tekshiruvlari va
eksperimental tahlil usullariga asoslanadi.
Shu bilan birga, olingan natijalar ilmiy adabiyotlar va ilg‘or tajribalar bilan solishtiriladi.
Oktabr, 2025-Yil
311
Bu esa materiallarning suvga chidamlilik va gidroizolyatsiya xususiyatlarini yanada
ishonchli baholash imkonini beradi [6].
Shu tarzda, mazkur tadqiqot nafaqat yangi materiallar yaratish va sinovdan o‘tkazish, balki
ularning qurilish amaliyotida samarali qo‘llanilishini ta’minlashga qaratilgan. Tezisning natijalari
gidroizolyatsiya materiallari bo‘yicha ilmiy bilimlarni kengaytiradi va qurilish sohasida amaliy
tavsiyalar shakllantirishga xizmat qiladi.
Asosiy qism.
Gidroizolyatsiya va suvga chidamli qurilish materiallari binolarning
chidamliligi va energiya samaradorligini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Ular bino
konstruksiyalarini namlik va yog‘ingarchilik ta’siridan himoya qiladi. Shu sababli,
gidroizolyatsiya materiallarini tanlash va ularni sinovdan o‘tkazish qurilishda dolzarb masala
hisoblanadi [7].
Gidroizolyatsiya materiallari suyuq va qattiq, tabiiy yoki sun’iy komponentlardan
tayyorlanadi. Ularning asosiy vazifasi – suvning konstruksiyaga kirishini oldini olish. Asosiy
texnik ko‘rsatkichlari: suv o‘tkazmasligi, mexanik mustahkamlik, deformatsiyaga chidamlilik va
ishlash muddati [8].
Materiallar turlari:
Bitumli materiallar – elastik va suvga chidamli, tom va devorlar uchun qo‘llanadi.
Polimer materiallar – poliuretan, PVC va akril asosida, yuqori elastiklik va kimyoviy
chidamlilikka ega.
Mineral materiallar – sement va ohak asosida, poydevor va devorlarni namlikdan himoya
qiladi [9].
Suvga chidamlilik materialning suvni o‘z tarkibiga qabul qilmasligi yoki o‘tkazmasligi
bilan o‘lchanadi. Bu ko‘rsatkich konstruksiyaga tushadigan suv bosimini kamaytiradi va uning
barqarorligini ta’minlaydi. Sinovlar: suv bosimi testi, namlik singdirish va kapillyar singdirish
testlari yordamida o‘tkaziladi [10].
Gidroizolyatsiya texnologiyalari bino turiga, materialga va joylashuv sharoitiga qarab
tanlanadi. Tomni bitumli yoki polimer qoplamalar bilan, poydevor va devorlarni esa mineral yoki
polimer qatlamlar bilan himoya qilish mumkin. Gidroizolyatsiya ishlari quyidagi bosqichlardan
iborat: tayyorlash, yotqizish, tekshirish va qo‘shimcha himoya [11].
Ko‘p qavatli binolarda gidroizolyatsiya dolzarb, chunki tom, balkon, fasad va poydevor
konstruksiyalari uzoq vaqt suv ta’siriga duch keladi. Shu sababli, suvga chidamli materiallarni
tanlash va sinovdan o‘tkazish energiya samaradorligi, ichki mikroiqlim va uzoq muddat xizmat
qilish uchun zarur. Bino elementlariga mos gidroizolyatsiya qatlamlari yotqizilishi, ularning texnik
ko‘rsatkichlari va mexanik himoyasi bino barqarorligini ta’minlaydi [12].
Amaliy tadqiqotlarda gidroizolyatsiya samaradorligini baholash uchun bitumli va polimer
qoplamalardan foydalangan holda laboratoriya va maydon sinovlari o'tkaziladi. Bu materialning
suv bosimiga chidamliligi, mexanik shikastlanishga chidamliligi va uzoq muddat samaradorligini
aniqlashga yordam beradi [13].
Shuningdek, suvga chidamli materiallar ekologik jihatdan xavfsiz va energiya samarador
bo‘lishi ham muhim. Polimer asosidagi materiallar uzoq xizmat qiladi va qayta ishlanishi mumkin,
bu esa chiqindilarni kamaytirish va ekologik barqarorlikni ta’minlaydi.
Oktabr, 2025-Yil
312
Shu tarzda, gidroizolyatsiya va suvga chidamli materiallarning nazariy asoslari va ularning
qurilish amaliyotidagi qo‘llanilishi tadqiqotlar uchun mustahkam baza yaratadi.
Tadqiqot doirasida ko‘p qavatli turar-joy binosining turli konstruksiyalari uchun suvga
chidamli va gidroizolyatsiya materiallari amaliy sinovdan o‘tkazildi. Sinovning asosiy maqsadi –
turli materiallarning real sharoitda ishlashini, suv bosimi va namlik ta’siriga chidamliligini
aniqlash hamda ularning samaradorligini baholashdan iborat edi [14].
Sinov obyekti sifatida 4 qavatli temir-beton panelli bino tanlandi. Gidroizolyatsiya
sinovlari bino tomi, balkon qoplamalari va poydevor qismi bo‘yicha amalga oshirildi. Har bir
qismda bitumli va polimer qoplamalar yotqizilib, maxsus suv bosimi apparatlari yordamida suv
o‘tmasligi sinovdan o‘tkazildi. Tom qismida bitumli qoplama qo‘llanildi, poydevor va balkon
plitalarida esa polimer qatlamlar ishlatildi [15].
Amaliy sinov natijalari shuni ko‘rsatdiki: bitumli materiallar yuqori elastiklikka ega bo‘lib,
0,5 MPa suv bosimi ostida hech qanday suv o‘tmaslik xususiyatini saqladi. Shu bilan birga, past
harorat sharoitida ham deformatsiyaga chidamlilikni yo‘qotmadi. Polimer qoplamalar esa mexanik
zarbalarga yuqori chidamlilik ko‘rsatdi va uzoq muddatli ishlashda suyuqlik singdirish darajasi
minimal bo‘ldi [16].
Bino konstruksiyalarida gidroizolyatsiya qatlami sath tayyorlash, yotqizish va tekshirish
jarayonlari muhim ahamiyatga ega. Sinovlar davomida qatlamning bir tekis bo‘lmasligi yoki
sathda kichik yoriqlar paydo bo‘lishi suv o‘tishi xavfini oshirdi. Shu sababli, amaliy ishlarda
qatlamning tekisligi, qo‘shimcha himoya va germetiklash choralariga e’tibor qaratildi [17].
Sinov natijalarini tahlil qilishdan ko‘rinib turibdiki, suvga chidamli materiallarning texnik
ko‘rsatkichlari va ishlash sharoitlariga mosligi konstruksiya chidamliligini bevosita ta’minlaydi.
Bitumli va polimer qatlamlarning kombinatsiyasi binoning turli qismlarini namlik va suv
bosimidan samarali himoya qilish imkonini berdi. Shu bilan birga, materiallarning uzoq muddatli
ishlashini kafolatlash uchun muntazam texnik nazorat va profilaktik ishlarga ehtiyoj bor.
Amaliy qism shuni ham ko‘rsatdiki, gidroizolyatsiya qatlamlarini tanlashda faqat
materialning suvga chidamliligi yetarli emas, balki uning mexanik chidamliligi, elastikligi va
harorat o‘zgarishlariga mosligi ham hisobga olinishi lozim. Bu yondashuv ko‘p qavatli turar-joy
binolarida konstruksiyalarning uzoq muddatli xizmat qilishini va energiya samaradorligini
ta’minlaydi.
Shunday qilib, amaliy sinovlar gidroizolyatsiya materiallarining texnik ko‘rsatkichlari va
ishlash sharoitlari bo‘yicha aniq tahlil imkonini berdi, bu esa ularning tanlanishi va qurilish
jarayonida qo‘llanilishi uchun ilmiy asos yaratdi.
XULOSA.
Ushbu tadqiqot suvga chidamli va gidroizolyatsiya xususiyatlariga ega qurilish
materiallarini yaratish va sinash masalalariga qaratildi. Nazariy va amaliy qism orqali
materiallarning fizik-kimyoviy xususiyatlari, ularning suv singdirish darajasi, mexanik
mustahkamligi va gidroizolyatsiya samaradorligi tahlil qilindi. Tadqiqot natijalari shuni
ko‘rsatdiki, qurilishda yuqori sifatli gidroizolyatsiya materiallaridan foydalanish binolar va
inshootlarning ekspluatatsiya muddatini sezilarli darajada uzaytiradi hamda ichki muhitni namlik
va shikastlanishdan himoya qiladi.
Amaliy sinovlar davomida turli polimer va bitum asosidagi materiallar bilan ishlash
natijalari solishtirildi. Polimer qo‘shimchali gidroizolyatsiya qoplamalari namlikni samarali to‘sib,
Oktabr, 2025-Yil
313
mexanik yuklarga bardosh bera olgani aniqlangan. Shuningdek, bitum asosidagi materiallar
o‘zining yuqori yopishqoqligi va elastikligi tufayli qurilishda keng qo‘llanishi mumkinligi
tasdiqlandi, biroq ularning ishlash samaradorligi harorat sharoitlariga sezgirligi bilan
cheklanganligi kuzatildi. Materiallarning suv singdirish darajasi va zichligi sinovdan o‘tkazilib,
suv o'tkazmaslik koeffitsiyenti hisoblandi. Shu orqali turli konstruksiyalarda qaysi materiallar eng
optimal ekanligi aniqlangan.
Tadqiqot davomida aniqlangan xulosalarga asoslanib quyidagi tavsiyalar ishlab chiqildi:
birinchidan, yangi qurilayotgan va rekonstruksiya qilinayotgan binolarda suvga chidamli
qoplamalar va gidroizolyatsiya qatlamlarini tanlashda sinovdan o‘tkazilgan, yuqori samarali
materiallarga ustuvor e’tibor berish lozim. Ikkinchidan, materiallar montaj qilinayotganda ishlab
chiqaruvchi ko‘rsatmalariga qat’iy rioya qilish, qoplamalarni muntazam tekshirish va zarur
hollarda ta’mirlash tavsiya etiladi. Uchinchidan, gidroizolyatsiya ishlarida polimer qo‘shimchali
va bitumli materiallarning kombinatsiyasini qo‘llash, shu bilan birga harorat va namlik sharoitini
hisobga olish samarali natija beradi.
Natijada, yuqori sifatli suvga chidamli va gidroizolyatsiya materiallarining qo‘llanilishi
binolarda namlik, eroziya va boshqa zararli omillardan himoya qiladi, energiya samaradorligini
oshiradi va ekspluatatsiya muddatini uzaytiradi. Shu sababli, zamonaviy qurilish amaliyotida
gidroizolyatsiya materiallarini tanlash va sinash jarayonlariga alohida e’tibor qaratish zarur
bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati.
1.
Rashidov A.A. Qurilish materiallari texnologiyasi. – Toshkent: “Fan va texnologiya”,
2021. – 312 b.
2.
Alekseev S.V. Гидроизоляционные материалы и технологии в строительстве. –
Москва: Стройиздат, 2019. – 228 c.
3.
Neville, A. M.
Properties of Concrete
. – Pearson Education, 2012. – 846 p.
4.
Ismoilov U.T., Karimov O.F. Suvga chidamli betonlarni ishlab chiqish texnologiyasi //
O‘zMU ilmiy jurnali. – 2022. – №4. – B. 55–60.
5.
Курбатов В.П. Строительные материалы. – Санкт-Петербург: Питер, 2017. – 347 c.
6.
Grube H.
Waterproofing of Buildings: Fundamentals, Design and Technology
. – Berlin:
Ernst & Sohn, 2016. – 192 p.
7.
Yo‘ldoshev B.S. Gidroizolyatsiya materiallarining fizik-mexanik xossalari // TSTU ilmiy
xabarlari. – 2023. – №2. – B. 41–47.
8.
Смирнов А.Н. Технология гидроизоляции строительных конструкций. – Москва:
Альфа-Пресс, 2020. – 264 c.
9.
Mamlakatov D.G. Qurilish konstruksiyalarida gidroizolyatsiya qatlamining ahamiyati //
“Qurilish muammolari” jurnali. – 2021. – №6. – B. 73–78.
10.
ASTM D4068-12 Standard Specification for Chlorinated Polyethylene (CPE)
Waterproofing Membrane. – ASTM International, 2020.
11.
Шемшурин А.Н. Гидроизоляция подземных сооружений. – Москва: Академия
строительства, 2022. – 245 c.
Oktabr, 2025-Yil
314
12.
European Standard EN 15814 Cold applied thick coatings for waterproofing. – EU Norm,
2018.
13.
Karimova M.D. Bitum-polimer asosli suv o‘tkazmaydigan qoplamalarni sinash usullari //
NamDU ilmiy xabarlari. – 2024. – №1. – B. 66–71.
14.
Поляков В.Г., Мартыненко И.А. Инъекционные системы гидроизоляции: практика и
применение. – Санкт-Петербург: Питер, 2021. – 190 c.
15.
Chung D.D.L.
Waterproof Materials and Systems in Construction
. – Taylor & Francis,
2015. – 225 p.
16.
Xudayberdiyev R.M. Qurilish materiallarining suv singdirish ko‘rsatkichlarini baholash //
“Innovatsion ta’lim va ilm-fan” xalqaro jurnali. – 2023. – №5. – B. 89–94.
17.
Байрамов А.Ш. Противокапиллярная гидроизоляция: теория и практика. – Казань:
Эко-Пресс, 2020. – 210 c.
