2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 10
226
ENERGIYA TEJAMKOR MONOLIT KONSTRUKSIYALAR UCHUN ISSIQLIK
IZOLYATSIYALANGAN BETONLAR
Begjanova Bibiraba Turganbay qizi
“ORJAP QUBIR-QURILIS” mas’uliyati cheklangan jamiyatida Muhandis.
tel: +99897 562 29 95
e-mail:
https://doi.org/10.5281/zenodo.17450019
Kirish.
Energiya tejamkor qurilish materiallari va texnologiyalarini qo‘llash bugungi
kunda global miqyosda dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Qurilish sohasida energiya
tejamkorligini ta’minlash, qurilish materiallari ishlab chiqarish jarayonida tabiiy resurslar sarfini
kamaytirish va issiqlik yo‘qotishlarni minimallashtirish iqtisodiy hamda ekologik samaradorlikni
oshiradi. Ayniqsa, sovuq iqlimli hududlarda foydalaniladigan binolarda issiqlik energiyasini tejash
ko‘rsatkichlari qurilish sifatini baholashda muhim mezon hisoblanadi.
Monolit konstruksiyalar zamonaviy qurilishda keng qo‘llaniladigan, yuqori
mustahkamlikka ega bo‘lgan inshootlarni yaratishda qo‘llaniladigan konstruktiv yechimlardan
biridir. Biroq an’anaviy beton konstruksiyalarning issiqlik o‘tkazuvchanligi yuqori bo‘lganligi
sababli ular orqali issiqlik yo‘qotishlar ko‘p bo‘ladi. Shu sababli, issiqlik izolyatsiyalangan beton
turlari ishlab chiqildi va amaliyotga joriy etila boshlandi.
Issiqlik izolyatsiyalangan betonlar (penobeton, gazobeton, polistirolbeton va boshqalar)
o‘zining yengilligi, past issiqlik o‘tkazuvchanlik koeffitsiyenti va energiya tejamkor xususiyatlari
bilan qurilish sohasida katta samaradorlik bermoqda. Ushbu materiallar yordamida qurilgan
monolit konstruksiyalar binolarda issiqlik yo‘qotishlarni 25–40% gacha kamaytirishga imkon
beradi [1].
Asosiy qism
. Quyida energiya tejamkor monolit konstruksiyalar uchun issiqlik
izolyatsiyalangan betonlarning afzalliklari, tarkibiy xususiyatlari va qo‘llash sohalari tahlil
qilinadi.
Energiya tejamkor monolit konstruksiyalarning dolzarbligi So‘nggi yillarda qurilish
industriyasida energiya tejamkorlik asosiy ustuvor yo‘nalishlardan biriga aylandi. Xalqaro
energiya agentligi ma’lumotlariga ko‘ra, dunyo bo‘yicha ishlab chiqariladigan energiyaning 35–40
foizi binolarni isitish va sovitishga sarflanadi [2]. Bu ko‘rsatkich Markaziy Osiyo mintaqasida,
xususan, O‘zbekiston sharoitida 45 foizgacha yetishi aniqlangan [3]. Shu sababli binolarda
energiya samaradorligini oshirish qurilish siyosatining muhim vazifalaridan biri sifatida
belgilangan.
Monolit konstruksiyalar yuqori mustahkamlikka ega bo‘lib, zilzilabardosh hududlarda
keng qo‘llaniladi. Biroq ularning issiqlik o‘tkazuvchanligi yuqori bo‘lgani uchun, qo‘shimcha
issiqlik izolyatsiyasi talab etiladi. An’anaviy monolit devorlarning issiqlik o‘tkazuvchanlik
koeffitsiyenti 1,74–2,04 W/m·K ni tashkil etadi, bu esa energiya samaradorligi bo‘yicha me’yoriy
talablarga mos kelmaydi [4]. Shu sababdan monolit konstruksiyalarni yangi avlod issiqlik
izolyatsiyalangan beton turlari bilan modernizatsiya qilish zarur.
Energiya tejamkor betonlar tarkibida yengil to‘ldiruvchi materiallardan (keramzit, perlit,
vermikulit, penoplast granulalari) foydalaniladi. Bu esa betonning issiqlik o‘tkazuvchanlik
koeffitsiyentini 0,12–0,45 W/m·K gacha kamaytirishga imkon beradi [5]. Natijada issiqlik
yo‘qotishlar sezilarli darajada kamayadi va binoning ekspluatatsion xarajatlari pasayadi.
2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 10
227
Bugungi kunda energiya tejovchi beton konstruksiyalarni qo‘llash quyidagi omillar bilan
izohlanadi:
energiya resurslari narxining oshishi;
qurilish sohasida ekologik xavfsizlik talablarining kuchayishi;
barqaror qurilish (sustainable construction) tamoyillarini joriy etish zaruriyati;
issiqlik yo‘qotishlarni kamaytirish orqali yashash sharoitlarini yaxshilash.
Issiqlik izolyatsiyalangan betonlarning tarkibi va xossalari Issiqlik izolyatsiyalangan
betonlar tarkibi, zichligi va issiqlik o‘tkazuvchanligi bo‘yicha yengil betonlar guruhiga kiradi.
Ularning asosiy maqsadi konstruksiyaning yuk ko‘tarish qobiliyatini saqlagan holda
issiqlik izolyatsiya xususiyatini oshirishdan iborat. Ushbu turdagi betonlarning tarkibida maxsus
yengil to‘ldiruvchilar yoki gaz hosil qiluvchi qo‘shimchalar qo‘llaniladi. Ushbu tezis doirasida uch
turdagi energiya tejamkor betonlar tahlil qilinadi: penobeton, polistirolbeton va keramzitbeton [6].
Penobeton sement, qum va suv aralashmasiga ko‘pik hosil qiluvchi reagentlar qo‘shilishi
natijasida olinadi. Uning tarkibida hosil bo‘ladigan yopiq g‘ovakchalar tufayli massasi yengil
bo‘ladi va issiqlik o‘tkazuvchanligi past bo‘ladi (0,12–0,14 W/m·K). Shu sababli penobeton uy-
joy qurilishida devor va poydevorlarni issiqlik izolyatsiyalashda keng qo‘llaniladi [7].
Polistirolbeton tarkibida esa maydalangan polistirol granulalari to‘ldiruvchi sifatida
ishlatiladi. Bu material yuqori issiqlik izolyatsiyasi ko‘rsatkichlariga ega bo‘lib, zichligi 150–600
kg/m³ ni tashkil etadi. Polistirolbeton issiqlik o‘tkazuvchanlik bo‘yicha penobetondan yuqori
natijalar beradi (0,09–0,11 W/m·K), shu bilan birga suv shimuvchanligi past va sovuqqa
chidamlilik darajasi yuqori.
Keramzitbeton esa keramzit granulalari asosida ishlab chiqariladi. Ushbu turdagi beton
konstruktiv-issiqlik izolyatsion material hisoblanib, zichligi 800–1400 kg/m³ oralig‘ida bo‘ladi.
Keramzitbetonning afzalligi shundaki, u nafaqat issiqlik izolyatsiyasi beradi, balki yuqori bosim
ko‘tarish qobiliyatiga ega bo‘lgani uchun ko‘p qavatli binolar qurilishida ham qo‘llanilishi
mumkin.
Quyidagi jadvalda ushbu beton turlarining asosiy texnik ko‘rsatkichlari taqqoslanadi:
Beton turi
Zichlik(kg/
m³)
Issiqlik
o'tkazuvch
anlik(W/m
·K)
Mustahk
amlik
(MPa)
Qo‘llanish sohasi
Energiya
samaradorligi
Penobeton
400–800
0.12-0.14
1.5–3.5
Tosh devorlar, poydevor
izolyatsiyasi, to‘ldiruvchi
qatlamlar
Yuqori
Polistirolbeton
150–600
0.09–0.11
2.0–4.5
Tom va devor panellari,
monolit devorlar
Juda yuqori
Keramzitbeton
800–1400
0.25–0.45
7.5–12.5
Ko‘p qavatli binolar
uchun yuk ko‘taruvchi
devorlar
O‘rtacha
Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, issiqlik izolyatsiya xususiyatlari bo‘yicha eng yaxshi natijani
polistirolbeton beradi, biroq mustahkamlik nuqtayi nazaridan keramzitbeton afzal. Penobeton esa
iqtisodiy jihatdan arzonligi va yengilligini hisobga olganda, past qavatli uy-joy qurilishida keng
qo‘llaniladi.
2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 10
228
Issiqlik izolyatsiyalangan betonlardan foydalanishning iqtisodiy va texnik samaradorligi
Issiqlik izolyatsiyalangan betonlardan foydalanish qurilishning umumiy narxini
kamaytirish, binolarning energiya samaradorligini oshirish va ekspluatatsiya xarajatlarini
qisqartirishga yordam beradi. Hisob-kitoblarga ko‘ra, energiya tejovchi betonlardan foydalanilgan
binolarda yillik issiqlik energiyasi sarfi 25–40% gacha kamayadi. Bu esa isitish tizimiga bo‘lgan
talabni pasaytiradi va qurilishning uzoq muddatda iqtisodiy samaradorligini oshiradi [8].
Issiqlik yo‘qotishlarni kamaytirishda issiqlik izolyatsiyalangan betonlarning texnik
samaradorligi ham muhim ahamiyat kasb etadi. Quyidagi jadvalda issiqlik yo‘qotish bo‘yicha
tahlil natijalari keltirilgan:
Binolarda issiqlik yo‘qotish manbalari.
Issiqlik yo‘qotish
yo‘nalishi
Ul
ushi (%)
Tashqi
devorlar
orqali
35
–40
Tom qismi orqali
20
–25
Deraza va eshiklar
orqali
15
–20
Pol orqali
10
–15
Shamollatish tizimi
orqali
10
–15
Issiqlik izolyatsiyalangan betonlardan foydalanilganda binoning tashqi devorlari orqali
issiqlik yo‘qotishlar 18–20% gacha kamayadi. Natijada energiya samaradorligi oshadi va binoning
issiqlik inertsiyasi kuchayadi [9].
XULOSA.
Energiya
tejamkor
monolit
konstruksiyalarni
qurishda
issiqlik
izolyatsiyalangan
betonlardan
foydalanish
zamonaviy
qurilish
sanoatining
ustuvor
yo‘nalishlaridan biridir. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, penobeton, polistirolbeton va keramzitbeton
kabi yengil konstruktiv-issiqlik izolyatsion betonlar an’anaviy og‘ir betonlarga nisbatan issiqlik
o‘tkazuvchanlik ko‘rsatkichlari bo‘yicha ustunlikka ega. Ularning issiqlik o‘tkazuvchanlik
koeffitsiyenti 0,09–0,45 W/m·K oralig‘ida bo‘lib, bu binolarda issiqlik yo‘qotishlarni 25–40 %
gacha kamaytirishga imkon beradi. Shu bilan birga, mazkur beton turlari yengil vaznga ega bo‘lib,
seysmik hududlar uchun mosligi, yuqori issiqlik tejamkorligi va ekspluatatsion samaradorligi
bilan ajralib turadi. Demak, issiqlik izolyatsiyalangan betonlardan foydalanish qurilishning
umumiy narxini kamaytiradi, energiya sarfini qisqartiradi hamda ekologik barqaror qurilish
tamoyillariga mos keladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati.
1.
Norov, Nusiratjon, and Tursinbek Genjebayev. "ANALYSIS OF ENERGY EFFICIENCY
OF ROOF STRUCTURES OF EXISTING HIGH-RISE RESIDENTIAL BUILDINGS (IN
THE CASE OF THE CITY OF NUKUS)."
Modern Science and Research
3.1 (2024): 207-
https://doi.org/10.5281/zenodo.10498543
2.
International Energy Agency (IEA) – Global Energy Review 2023. – Paris, 2023.
2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 10
229
3.
Jo‘rayev M., Usmonov A. Issiqlik izolyatsion materiallar va ularning xossalari. – Toshkent:
Fan, 2022.
4.
Genjebaev T. THE ENERGY EFFICIENCY OF BUILDINGS IN THE CITY OF NUKUS
//Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 437-440.
https://doi.org/10.5281/zenodo.8437517
5.
Шишкин А. В. Легкие бетоны и область их применения. – Москва: Стройиздат, 2020.
6.
Nurmetov J. Energiya samarador qurilish yechimlari // Ilm va taraqqiyot jurnali. – 2023. –
№4. – Б. 55–60.
7.
ACI Committee 213. Guide for Structural Lightweight Aggregate Concrete (ACI 213R). –
American Concrete Institute, 2014.
8.
EN 206: Concrete – Specification, Performance, Production and Conformity. – European
Standard, 2016.
9.
Norov N., Genjebaeva T. OF BUILDINGS OF MEDICAL INSTITUTIONS ENERGY
EFFICIENCY OPPORTUNITIES //Modern Science and Research. –2024. – Т. 3. – №. 1. –
С. 550-556.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10535788
