2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 10
196
XALÍQ QOSÍQLARÍNDA «GÚL» KONCEPTI
Ermaǵanbetova Gúlparshın Maratovna
https://orcid.org/0009-0007-6324-2276
https://doi.org/10.5281/zenodo.17449546
Annotaciya.
Bul maqalada qaraqalpaq xalıq qosıqlarında «gúl» koncepti
lingvokulturologiyalıq jaqtan analizlendi. Xalıq qosıqların arnawlı túrde izertlegen ilimpazlardıń
miynetlerine toqtalıp ótildi. «Gúl» sóziniń konceptuallıq maydanındaǵı birliklerdiń semaların
ashıp beriwde xalıqtıń mádeniy belgileri tiykar etip alındı.
Gilt sózler:
«Gúl» koncepti, qaraqalpaq xalıq qosıqları, sfera, kontrastlı máni.
КОНЦЕПТ «ЦВЕТОК» В НАРОДНЫХ СТИХАХ
Аннотация.
В данной статье концепт «цветок» в каракалпакских народных стихах
анализируется с лингвокультурологической точки зрения. Рассмотрены труды
исследователей, специально изучавших народные стихи. При раскрытии семантики
единиц, входящих в концептуальное поле слова «цветок», за основу взяты культурные
особенности народа.
Ключевые слова:
концепт «цветок», каракалпакские народные стихи, сфера,
контрастное значение.
THE CONCEPT OF “FLOWER” IN FOLK POEMS
Annotation.
This article analyzes the concept of “flower” in Karakalpak folk poems from
a linguoculturological perspective. The works of researchers who have specifically studied folk
poetry are discussed. In revealing the semantics of the units within the conceptual field of the
word “flower”, the cultural features of the people are taken as the basis.
Key words:
“Flower” concept, Karakalpak folk poems, sphere, contrasting meaning.
Qosıq insannıń júreginde jatırǵan arzıw-ármanlar. Qosıq adamzattıń ruwxına sińip,
gózzallıqtı payda etiwshi insan qálbiniń sezgirlik múmkinshilikleri. Qosıq tábiyattaǵı eń sulıw
qubılıslardıń kórkem obrazları, iskusstvonıń biyik shıńı [1:3]. Sonlıqtan da, ol qaraqalpaq
folklorında óz aldına úlken bir janr esaplanıp, «... adam balasınıń tuwılıwınan baslap, ómiriniń
aqırına shekem, onıń turmısı hám sezimleri menen bekkem baylanısıp keledi». Xalıq qosıqları
degende, dóretiwshisi bir waqıtta bolsa da umıtılıp ketken muhabbatqa, miynetke baylanıslı
qosıqlardı, geypara tariyxıy waqıyaǵa baylanıslı qosıqlardı, aqıl-násiyat, terme qosıqların, besik
jırın, balalar qosıqların, háwjarlardı, bet asharlardı, joqlawlardı túsinemiz [2:75].
Ádenbay Tájimuratov qaraqalpaq xalıq qosıqların jıynap, baspaǵa tayarlap «Qaraqalpaq
xalıq qosıqları» [3], Qaraqalpaq folklorı 20 tomlıǵınıń V tomında «Qaraqalpaq xalıq qosıqları hám
salt jırları» [4] degen atamada bastırıp shıǵardı. Q.Maqsetovtıń «Qaraqalpaq xalqınıń kórkem
awızeki dóretpeleri» miynetinde xalıq qosıqları bir janr sıpatında qaraldı hám birneshe túrlerge
ajıratıldı.
Xalıq qosıqları Saymanova Aynuranıń «Qaraqalpaq xalıq qosıqlarınıń lingvomádeniy
analizi» PhD dissertaciyasında [5] arnawlı túrde izertlendi. Jumısta xalıq qosıqlarındaǵı
lingvomádeniy birlikler (simvol, mifologema, etalon hám t.b.), konceptual analiz (er adam, hayal,
bala, reń, san, toy, ólim), milliy-mádeniy specifikası (frazeologizmler, teńewler, metaforalar)
úyrenilgen.
2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 10
197
Sonday-aq, dissertaciyanıń «Metaforalar» bóliminde
gúl
sózine ayrıqsha toqtalıp ótiledi
hám gózzal, jaǵımlı, súyikli sıyaqlı sózlerdiń mánisinde qollanılatuǵınlıǵı jáne gender metafora
boyınsha hayal jınısındaǵı adamǵa baylanıslı jumsalatuǵınlıǵı aytılǵan. Xalıq qosıqlarında
gúl
sózi kóp qatlamlı mánige iye hám derlik onıń barlıq túrlerinde ónimli jumsalǵan. Mısalı ushın,
«Yar-yar» qosıǵında «gúl» koncepti maydanındaǵı birneshe sózler qollanılǵan:
1)
Tórde turǵan ǵalınıń,
Bir
gúliseń
yar-yar.
Atań menen eneńniń,
Búlbúliseń yar-yar («Yar-yar» qosıǵı, 124-bet);
2)
Qız degeniń biyhazar,
Úy ishinde bir
gúlzar
(«Yar-yar» qosıǵı, 124-bet).
Bul jerdegi
ǵalı
sózine túsindirme sózlikte bılay anıqlama berilgen:«Tósek etip tósew yaki
diywalǵa qaǵıw ushın naǵıslap, júnnen hám t.b. materialdan toqılǵan bir jaǵı túkli buyım, gilem»
[6:54]. Demek, qosıqta uzatılıp atırǵan qızdı
ǵalınıń gúli
dep aytıw arqalı onı shańaraqtıń kórki
sıpatında kórsetip tur. Negizinde
gúl
hám
búlbúl
sózleri kontrastlı mánilerde, qız hám jigittiń
simvolları sıpatında qollanıladı. Al bul mısalda bolsa,
gúl
hám
búlbúl
sózleri qızdıń táriyipin
beriwde jumsalıp tur. Ekinshi mısalda bolsa,
gúlzar
sózi qızdıń gózzallıǵı, jaqsı pazıyletleri
mánisin bildirip tur.
«Gúl» koncepti sferasındaǵı birlikler kórkem shıǵarmalarda metaforalıq mánide awısıp,
oy-pikirdi obrazlı hám emocional tárizde sáwlelendiredi. Máselen:
Kewli qalǵan dilbarım,
Kim beripti xan sharap,
Kózleri
gúl-gúl janıp
,
Etti baǵrımnı kabap («Báyittiń úshinshi túri» qosıǵı, 138-bet).
Bunda
gúl-gúl janıp
degende, insannıń kózleriniń gúldiń gózzallıǵı kibi quwanıshqa bólep,
janıp, tásirli túrde qarap turǵan halatı súwretlenbekte. Yaǵnıy, bul arqalı insan qálbindegi ishki
sezimleri kózler arqalı júzege shıǵıwı aytılmaqta.
Túrli xalıqlar sanasında hayal-qızlardıń gózzallıǵı túrlishe. Qıtay hám koreys xalqı hayal
júzin erikke, shashın májnúntal shaqasına, júziniń kórinisin (oval forması) asqabaq tuqımına
uqsatadı, al olar basqa tiller ushın jat esaplanadı [7:16]. Qaraqalpaq xalqınıń milliy sanasında
bolsa qızlardıń júzi, kóbinese, gúlge uqsatıladı. Máselen, Qáddiń ziyba ármish,
gúl
júziń rana
(«Sálem xat qosıǵı» 64-bet). Kórseń gúl yuzleri janǵan («Gúlziyba qız gúl yańlıdı» 300-bet).
Qálem qaslı, gúl yuzleri quńqarı («Sánem degen kishi qarındasınıń aytqanı», 207-bet).
Yuziń gúlge megzer, boylarıń shınar («Pal bolsın» 301-bet) [8:33-39].
Xalıq qosıqlarında
gúl
sózi arqalı gózzallıq hám insannıń baxıtlı turmısınan tısqarı
uwayım-qayǵısı da sáwlelendiriledi. Mısalı:
Sarısı sarısı gúldiń sarısı
,
Shıraǵımnıń egip ketken tarısı,
Shıraǵımdı ayırıp aytıp neteyin,
Qaytıp kelgey armiyanıń bárisi («Sálem» qosıǵı, 141-bet).
2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 10
198
Bul qatarlar urıs dáwirinde jazılǵan qosıqlardıń birine tiyisli. Onda óz perzentiniń tilegin
tilep, jeńiske erisip, eline qayta oralıwın kútip otırǵan ananıń saǵınıshı
sarı gúl
simvolı arqalı
ashıp berilgen.
Qaraqalpaq folklorında adamnıń denesine shıǵatuǵın keselliklerdi emlewde aytılǵan
«Bádik», «Gúlapsan» aytımlardıń túrleri de orın alǵan. Mısalı:
Gúl gúlapsan
,
gúl
emes pe?
Poshsha torǵay sheńgelge túnemes pe?
Bes-altı awız
gúlapsan
ayta qoysaq,
Jımıyıp ayaq ushtan jónemes pe? («Gúlápsan» qosıǵı 244-bet)
Gúlapsan
– islam dinine shekemgi xalıqtıń tábiyatqa, jer, aspan, juldızlarǵa sıyınǵan
dáwirinen bizge jetken dástúrleriniń biri.
Gúlgúlapsan
– adamnıń betinde yamasa denesinde belgi
berip shıqqan qálegen awırıwdıń atı; usı awırıwdı emlewge baylanıslı qollanılǵan diniy qosıq
[6:33]. Sonday-aq, keselliklerdi bunday atawdıń sebepleri tabu sózlerge qatnaslı bolıwı, yaǵnıy,
tuwrıdan-tuwrı aytıwdan qashıw hám ornın basatuǵın ekinshi bir sóz arqalı bildiriw menen
baylanıslı bolıwı múmkin.
Folklorlıq shıǵarmalardıń barlıq janrlarında perzent kóriw máselesi baslı temalardan biri
esaplanadı. Hátteki, ayırım xalıq qosıqlarında bul tema
gúl
sóziniń semantikalıq maydanında
sáwlelendirilip beriledi:
Perzentliniń úyin kórseń
gúlistan
,
Perzentsizdiń úyin kórseń shólistan («Gúlápsan» qosıǵı 281-bet).
Mısalda kontrastlı mánidegi gúlistan hám zimistan metaforaları qollanılǵan. Bunda
gúlistan
perzentli insannıń úyi quwanıshqa, mazmunǵa tolı bolıwın ańlatıp tur.
Qosıqlarda
gúl
sózi arqalı xalıq sanasında qáliplesken tereń filosofiyalıq kózqaraslar da
jetkeriledi. Mısalı:
Qódireń gúller
gúl bolmas,
Ekpe gúller
turǵanda,
Sarı shımshıq búlbúl bolmas,
Búlbúller sayrap turǵanda («Qızdıń jigitke qaytarǵan juwabı» qosıǵı, 74-bet).
Bul jerde «gúl» koncepti – bul adamnıń bolmısı, shınshıllıǵı, ishki sezimleriniń qanshelli
bahalılıǵı haqqında keń kólemli oy-pikirdi sáwlelendirgen.
Ekpe gúl
– naǵız haqıyqatlıq penen
suwǵarılǵan talanttı, al
qódireń gúl
– jalǵan kórinisti, eliklewshi adamdı bildiredi.
Ulıwmalastırıp aytqanda, qaraqalpaq xalıq qosıqlarında da gúl sferasına tiyisli bolǵan
birlikler ushırasıp, milliy oylaw múmkinshliklerine tiykarlanǵan halda bir qatar mánilerdi bildirip
keledi.
Paydalanılǵan ádebiyatlar:
1.
Баўатдинова С. Қарақалпақ халық қосықлары. (1960-1990-жыллар). Хрестоматия. –
Нөкис: Қарақалпақстан, 2019. – Б. 3.
2.
Мақсетов Қ. Қарақалпақ халқының көркем аўызеки дөретпелери. – Нөкис: Билим,
1996. – Б. 75.
3.
Тәжимуратов Ә. Қарақалпақ халық қосықлары.-Нөкис: Қарақалпақстан, 1965.-400 б.
2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 10
199
4.
Қарақалпақ фольклоры. Көп томлық V том. Қарақалпақ халық қосықлары ҳәм салт
жырлары. – Нөкис: Қарақалпақстан, 1980. – 467 б.
5.
Saymanova A.M. Qoraqalpoq xalq qo’shiqlarining lingvomadaniy tahlili. Filol.fan.
bo’yicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi aftoreferati. – Nukus, 2024.
6.
Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сөзлиги. Жети томлық. Үшинши том Г (гингивит) –
Ж. – Нөкис: Qaraqalpaqstan, 2023. – Б. 54.
7.
Маҳмудов Н., Худойберганова Д. Ўзбек тили ўхшатишларининг изоҳли луғати. –
Тошкент: Маънавият, 2013. – Б. 16.
8.
Сайманова А. Қарақалпақ халық қосықларындағы «гүл» концепти // Uzacademia:
Ilmiy-uslubiy jurnal. 2022. – Б. 33-39.
