2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 10
237
FUQAROLARNING DAVLAT BOSHQARUVIDA ISHTIROK ETISH HUQUQINING
KONSTITUTSIYAVIY KAFOLATLARI
Azimova Zahroxon Alisher qizi
Xalqaro munosabatlar va zamonaviy siyosiy jarayonlar yo’nalishi bo’yicha xalqaro siyosatshunos,
pedagog-tadqiqotchi mutaxasisligi buyicha magistrant. Davlat boshqaruvi va huquqshunoslikning
xalqaro tajribalarini o’rganish yo’nalishida ilmiy izlanishlar olib boruvchi yosh mutaxasis.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17450227
Annotatsiya.
Ushbu tezisda O‘zbekiston Respublikasining yangi tahrirdagi Konstitutsiyasi
doirasida fuqarolarning davlat boshqaruvida ishtirok etish huquqining mazmun-mohiyati,
huquqiy asoslari hamda amaliyotdagi ahamiyati tahlil qilinadi. Yangi Konstitutsiyada “Inson –
jamiyat – davlat” tamoyili bosh g‘oya sifatida belgilangan bo‘lib, davlat siyosatining markazida
inson manfaatlarini ta’minlashga alohida urg‘u berilgan. Fuqarolarning davlat boshqaruvida
ishtiroki saylov, referendum, jamoatchilik nazorati, murojaatlar instituti, nodavlat notijorat
tashkilotlar va ommaviy axborot vositalari orqali amalga oshiriladi. Maqolada ushbu
institutlarning samaradorligi, mavjud muammolar va ularni bartaraf etish yo‘nalishlari
yoritilgan.
Xulosa sifatida, fuqarolarning davlat boshqaruvida faol ishtirok etishi demokratik
jamiyatni shakllantirish va davlat javobgarligini kuchaytirishda muhim omil ekanligi ta’kidlanadi.
Kalit so’zlar:
Konstitutsiya, inson huquqlari, fuqarolik jamiyati, davlat javobgarligi,
jamoatchilik nazorati, ishtirok huquqi, ochiqlik, demokratik boshqaruv.
Kirish.
O‘zbekiston Respublikasining yangi tahrirdagi Konstitutsiyasi mamlakat
taraqqiyotining yangi bosqichini boshlab berdi. Unda inson huquqlari, erkinliklari va qonun
ustuvorligi demokratik jamiyatning bosh tamoyili sifatida mustahkam o‘rin oldi. Shu jumladan,
fuqarolarning davlat boshqaruvida ishtirok etish huquqi ham Konstitutsiyaviy darajada
kafolatlangan bo‘lib, mazkur institut davlat va jamiyat o‘rtasidagi o‘zaro ishonchni ta’minlovchi
eng muhim mexanizmlardan biri sifatida namoyon bo‘ladi.
Davlat boshqaruvida fuqarolarning ishtiroki deganda nafaqat saylovlarda qatnashish yoki
deputatlar orqali vakillik qilish, balki davlat siyosatini shakllantirish, qarorlar qabul qilish
jarayonida jamoatchilik fikrini bildirish, nazorat o‘rnatish hamda takliflar berish kabi keng
qamrovli faoliyat tushuniladi. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi 69-moddasida
“Fuqarolar davlat va jamiyat ishlarini boshqarishda bevosita hamda o‘z vakillari orqali ishtirok
etish huquqiga egadirlar” degan norma mustahkamlangan. Bu norma demokratik boshqaruvning
asosi hisoblanadi, chunki xalq suvereniteti tamoyili — davlat hokimiyatining yagona manbai xalq
ekanligini bildiradi.
Fuqarolarning ishtirok etish huquqini amalga oshirish uchun bir qator konstitutsiyaviy
institutlar mavjud. Ulardan eng asosiylari — saylov tizimi, referendum, jamoatchilik nazorati,
murojaatlar instituti, siyosiy partiyalar, nodavlat notijorat tashkilotlar hamda ommaviy axborot
vositalari orqali amalga oshiriladigan ishtirokdir. Saylovlar orqali fuqarolar bevosita davlat
hokimiyati organlarini shakllantiradilar, bu esa ularning siyosiy iroda ifodasidir. So‘nggi yillarda
mamlakatimizda jamoatchilik fikrining davlat siyosatiga ta’siri yanada kuchaydi.
2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 10
238
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning “Xalq davlat idoralariga
emas, balki davlat idoralari xalqimizga xizmat qilishi kerak” degan g‘oyasi konstitutsiyaviy
siyosatning markazida turibdi. Shu ma’noda, ochiq parlament, raqamli boshqaruv, “Mening
fikrim” elektron petitisiya tizimi kabi platformalar fuqarolarning davlat boshqaruvida bevosita
ishtirok etish imkoniyatini kengaytirdi. Bugungi kunda mamlakatimizda “Jamoatchilik nazorati
to‘g‘risida”gi Qonun, “Davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari faoliyatining ochiqligi
to‘g‘risida”gi Qonun, “Jismoniy va yuridik shaxslarning murojaatlari to‘g‘risida”gi Qonun hamda
“Elektron hukumat to‘g‘risida”gi Qonunlar orqali fuqarolarning davlat boshqaruvida ishtirok etish
imkoniyatlari sezilarli darajada kengaydi. Biroq amaliyotda hali ham ayrim kamchiliklar, xususan,
jamoatchilik fikrini inobatga olishdagi sustkashlik, axborot olishdagi byurokratik to‘siqlar va
ayrim mansabdorlarning javobgarlik masalasidagi bo‘shliqlar saqlanib qolmoqda.
Shu bois, fuqarolarning davlat boshqaruvida ishtirok etish huquqini yanada samarali
amalga oshirish uchun bir nechta ustuvor yo‘nalishlarda chora-tadbirlar zarur: birinchidan,
fuqarolik jamiyati institutlarini — nodavlat notijorat tashkilotlari, ommaviy axborot vositalari va
fuqarolik tashabbuslarini yanada qo‘llab-quvvatlash lozim; ikkinchidan, davlat organlari
faoliyatida ochiqlik va shaffoflikni oshirish, har bir qabul qilinayotgan qaror bo‘yicha jamoatchilik
muhokamasini majburiy mexanizm sifatida joriy etish kerak; uchinchidan, jamoatchilik nazorati
institutlarining mustaqilligini ta’minlovchi huquqiy kafolatlarni mustahkamlash talab etiladi.
Xulosa.
Fuqarolarning davlat boshqaruvida ishtirok etish huquqi O‘zbekistonning
demokratik taraqqiyot yo‘lida markaziy o‘rinni egallaydi. Ushbu huquqning to‘liq amalga
oshirilishi xalq irodasining real ifodasini ta’minlaydi, davlat hokimiyati organlarining qonuniyligi,
javobgarligi va ochiqligini kuchaytiradi. Natijada, O‘zbekiston Respublikasining “xalq davlat
idoralariga emas, balki davlat idoralari xalqimizga xizmat qilishi kerak” degan konstitutsiyaviy
tamoyiliga muvofiq, chinakam ochiq, javobgar va fuqarolarga xizmat qiluvchi boshqaruv tizimi
shakllanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi (yangi tahrir, 2023-yil 30-aprel).
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining nutqlari va ma’ruzalar to‘plami. – Toshkent, 2023.
3.
“Jamoatchilik nazorati to‘g‘risida”gi Qonun. – 2018-yil 12-aprel.
4.
“Davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari faoliyatining ochiqligi to‘g‘risida”gi Qonun. –
2014-yil 5-may.
5.
Mirziyoyev Sh.M. “Yangi O‘zbekiston strategiyasi”. – Toshkent: O‘zbekiston, 2021.
