580
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
BUXGALTERIYA HISOBINING XALQARO STANDARTLARI
Sharofov Hasan
Jizzax Politexnika instituti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17462408
Annotatsiya.
Ushbu maqolada buxgalteriya hisobining xalqaro standartlarini joriy
etishning mohiyati, ahamiyati hamda ularning milliy hisob tizimiga ta’siri tahlil qilinadi.
Shuningdek, xalqaro moliyaviy hisobot standartlari (XMHS)ning asosiy tamoyillari,
qo‘llanilish mexanizmlari va O‘zbekiston tajribasida ularning amaliyotga tatbiq etilishi
yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
buxgalteriya hisobi, xalqaro standartlar, XMHS, moliyaviy hisobot, hisob
siyosati, shaffoflik.
Kirish
Bugungi globallashuv va raqamli iqtisodiyot sharoitida dunyo mamlakatlarining xo‘jalik
tizimlari tobora o‘zaro integratsiyalashib bormoqda. Bunday sharoitda iqtisodiy axborotlarning
aniqligi, shaffofligi va taqqoslanish imkoniyati har qanday davlat uchun strategik ahamiyat kasb
etadi. Ayniqsa, xorijiy investitsiyalarni jalb etish, xalqaro moliya bozorlarida ishonchli imijni
shakllantirish hamda davlat va xususiy sektor faoliyatini ochiq ko‘rsatish jarayonida buxgalteriya
hisobining xalqaro standartlari muhim o‘rin tutadi.
Moliyaviy hisobotlarning yagona talqin asosida tayyorlanishi, turli mamlakatlarda
joylashgan investor va kreditorlar uchun bir xil ma’noda tushunilishi bugungi iqtisodiy
muhitning zarur talabiga aylangan. Shu boisdan,
Xalqaro moliyaviy hisobot standartlari
(XMHS yoki IFRS)
dunyoning ko‘plab mamlakatlarida moliyaviy axborotning universal tili
sifatida e’tirof etilgan. Mazkur standartlar yordamida tashkilotlar o‘z faoliyati natijalarini aniq,
ishonchli va global miqyosda taqqoslanadigan tarzda aks ettiradi.
O‘zbekiston Respublikasida ham so‘nggi yillarda buxgalteriya hisobi va moliyaviy
hisobotlarni xalqaro standartlarga moslashtirish borasida keng ko‘lamli islohotlar amalga
oshirilmoqda. Xususan, Prezident qarorlariga muvofiq yirik davlat korxonalari va tijorat
banklarida XMHS asosida hisobot yuritish bosqichma-bosqich yo‘lga qo‘yilmoqda. Bu esa
mamlakat iqtisodiyotining ochiqligini ta’minlash, xorijiy sarmoyadorlar uchun ishonchli axborot
manbaini yaratish va milliy hisob tizimini xalqaro mezonlarga yaqinlashtirishga xizmat
qilmoqda.
Buxgalteriya hisobi standartlarini xalqaro talablarga moslashtirishning dolzarbligi,
avvalo, iqtisodiy ma’lumotlarning sifatini oshirish, korporativ boshqaruvni takomillashtirish
hamda davlat moliyaviy nazoratini kuchaytirish bilan bog‘liq. Chunki XMHS asosida yuritilgan
hisobotlar
nafaqat
ichki
foydalanuvchilar
(rahbariyat,
aksiyadorlar),
balki
tashqi
foydalanuvchilar — auditorlar, soliq organlari, investorlar va xalqaro moliyaviy institutlar uchun
ham ishonchli ma’lumot manbai hisoblanadi.
Shu nuqtai nazardan, mazkur maqolada buxgalteriya hisobining xalqaro standartlari
tushunchasi, ularning asosiy tamoyillari, O‘zbekiston sharoitida joriy etish tajribasi hamda ushbu
tizimni takomillashtirish yo‘nalishlari ilmiy jihatdan tahlil qilinadi.
Adabiyotlar sharhi
. Buxgalteriya hisobi va moliyaviy hisobotning xalqaro standartlari
bo‘yicha ilmiy adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, so‘nggi yillarda bu yo‘nalish global
iqtisodiyotning ajralmas qismiga aylangan.
581
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
Mazkur soha bo‘yicha xorijiy hamda mahalliy olimlarning tadqiqotlari, amaliy tavsiyalari
va metodologik ishlanmalari xalqaro tajribani chuqur o‘rganish va milliy hisob tizimiga
moslashtirish uchun muhim nazariy asos yaratadi.
Xalqaro moliyaviy hisobot standartlarini ishlab chiqish va takomillashtirishda asosiy
manba —
International Financial Reporting Standards (IFRS)
hamda
International
Accounting Standards (IAS)
hisoblanadi. Ularning ilmiy-metodik asoslari
IASB
(International Accounting Standards Board)
tomonidan muntazam ravishda yangilanadi.
Masalan,
Nobes C.
va
Parker R.
o‘zlarining “Comparative International Accounting”
(2020) nomli asarlarida turli mamlakatlarning buxgalteriya tizimlari o‘rtasidagi farqlarni
solishtirib, XMHSning yagona standart sifatida ahamiyatini yoritgan. Ularning fikricha, XMHS
xalqaro iqtisodiy integratsiya va investitsiyalar oqimini tezlashtirishda asosiy vositadir.
Alexander D.
va
Britton A.
tomonidan yozilgan “Financial Reporting” (2019) darsligida
esa XMHSning tamoyillari, asosiy standartlari, shuningdek, ularning amaliy qo‘llanilishi
misollar asosida batafsil tahlil etilgan. Mualliflar xalqaro standartlarni joriy etish korporativ
boshqaruvning shaffofligini oshiradi, deya ta’kidlaydi.
Epstein B.J.
va **Jermakowicz E.K.**ning “IFRS: Interpretation and Application”
(2021) nomli asari esa xalqaro standartlarning tatbiq etishdagi metodologik yondashuvlarni,
ularni amaliyotda to‘g‘ri talqin qilish masalalarini chuqur yoritadi. Bu manba XMHSni amalda
qo‘llash uchun eng ishonchli ilmiy-uslubiy qo‘llanmalardan biri hisoblanadi.
O‘zbekiston olimlari tomonidan ham buxgalteriya hisobi va xalqaro standartlarga oid
tadqiqotlar olib borilmoqda.
A. Karimov (2022)
o‘zining “Buxgalteriya hisobi va audit tizimini
rivojlantirish yo‘nalishlari” nomli monografiyasida XMHSni milliy tizimga tatbiq etish
bosqichlari, bu jarayonning iqtisodiy samaradorlikka ta’siri haqida fikr bildirgan.
R. Jo‘rayev (2021)
“Moliyaviy hisobotlarning xalqaro standartlari asosida tahlil qilish”
asarida O‘zbekiston korxonalarida XMHS joriy etish tajribasini empirik tahlil qilgan va mavjud
muammolar — malakali kadrlar tanqisligi, dasturiy ta’minotning cheklanganligi, normativ-
huquqiy asoslarning to‘liq mos kelmasligini ko‘rsatib o‘tgan.
Shuningdek,
“Buxgalteriya hisobi”
(2023) darsligida (TDIU nashri) buxgalteriya
tizimini modernizatsiya qilish, xalqaro standartlarga o‘tishning nazariy asoslari, hisob siyosatini
shakllantirishda IFRSning o‘rni haqida batafsil ma’lumotlar berilgan.
Mazkur mavzuga oid asosiy me’yoriy-huquqiy hujjatlardan biri —
O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining PQ–4611-son qarori (2020-yil 24-fevral)
bo‘lib, unda XMHSni
mamlakat korxonalarida bosqichma-bosqich joriy etish chora-tadbirlari belgilab berilgan.
Shuningdek,
Moliya vazirligi huzuridagi Buxgalteriya hisobi va audit uslubiyati
departamenti
tomonidan ishlab chiqilgan metodik ko‘rsatmalar XMHSga o‘tishning amaliy
mexanizmini belgilaydi.
IFRS rasmiy sayti — www.ifrs.org xalqaro standartlarning so‘nggi versiyalari, ularning
talqinlari va qo‘llanilish sohalari bo‘yicha eng ishonchli axborot manbaidir.
Tahlil qilingan adabiyotlar shuni ko‘rsatadiki, buxgalteriya hisobining xalqaro
standartlari global iqtisodiyotning muhim bo‘g‘ini bo‘lib, moliyaviy hisobotlarni yagona mezon
asosida tayyorlash imkonini beradi. Xorijiy olimlarning ilmiy ishlari nazariy asos bo‘lsa,
mahalliy tadqiqotlar O‘zbekiston sharoitida ularning amaliy tatbiqini o‘rganishga qaratilgan. Shu
sababli, kelgusida XMHSni joriy etishda xalqaro tajribani chuqur tahlil qilish, milliy
qonunchilikni moslashtirish va bu sohada malakali kadrlar tayyorlash masalalari eng dolzarb
yo‘nalishlardan biri bo‘lib qoladi.
582
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
Asosiy qism
. Buxgalteriya hisobi insoniyat tarixida eng qadimiy iqtisodiy amaliyotlardan
biri bo‘lib, u xo‘jalik yurituvchi subyektlarning moliyaviy holatini aniqlash, nazorat qilish va
tahlil etishda muhim o‘rin tutadi. Zamonaviy davrda esa buxgalteriya hisobi nafaqat ichki
boshqaruv vositasi, balki global iqtisodiy axborot tizimining ajralmas qismiga aylangan. Shu
sababli, butun dunyoda buxgalteriya hisobini yuritishning yagona qoidalari — xalqaro
standartlar ishlab chiqilgan bo‘lib, ular korxona faoliyatini baholashda umumiy mezon sifatida
xizmat qiladi.
Xalqaro moliyaviy hisobot standartlari (XMHS)
yoki
International Financial
Reporting Standards (IFRS)
— buxgalteriya hisobining xalqaro darajada qabul qilingan
qoidalari bo‘lib, ular moliyaviy hisobotni tayyorlash, taqdim etish va tahlil qilishning yagona
tamoyillarini belgilaydi. Ushbu standartlar orqali moliyaviy axborotning ishonchliligi, shaffofligi
va taqqoslanish imkoniyati ta’minlanadi. XMHSning asosiy maqsadi — foydalanuvchilar, ya’ni
investorlar, kreditorlar, davlat organlari va boshqa manfaatdor tomonlar uchun korxonaning
moliyaviy holati to‘g‘risida aniq, o‘zaro solishtiriladigan ma’lumot taqdim etishdan iboratdir.
Mazkur standartlarning asosiy tamoyillari —
haqiqiylik, xolislik, barqarorlik,
taqqoslanish imkoniyati
va
axborotning dolzarbligi
hisoblanadi. Ular hisobot tuzuvchi
korxonadan ma’lumotlarni yashirmaslik, ularni manipulyatsiyasiz, haqqoniy tarzda aks ettirishni
talab qiladi. Shu bilan birga, XMHSda iqtisodiy mohiyat shakldan ustun turadi degan tamoyil
ham muhim o‘rin egallaydi, ya’ni har qanday xo‘jalik operatsiyasi hujjatlar asosida emas, balki
uning iqtisodiy mazmuniga qarab e’tirof etiladi.
Bugungi kunda xalqaro moliyaviy hisobot standartlarini joriy etish dunyo iqtisodiyotida
muhim zaruratga aylangan. Xususan, ko‘plab davlatlar, jumladan, Yevropa Ittifoqi mamlakatlari,
AQSh, Yaponiya, Rossiya, Xitoy va boshqa davlatlar bu tizimga o‘tgan yoki uni milliy
standartlariga moslashtirib bormoqda. XMHSning qo‘llanishi korxonalar uchun bir qator
afzalliklarni beradi: birinchidan, xorijiy investorlar bilan o‘zaro aloqalarni osonlashtiradi;
ikkinchidan, korxonaning xalqaro bozordagi obro‘sini oshiradi; uchinchidan, kredit olish va
sarmoya jalb qilish jarayonlarini soddalashtiradi.
O‘zbekiston Respublikasida ham so‘nggi yillarda bu borada izchil islohotlar amalga
oshirilmoqda. Prezidentning 2020-yil 24-fevraldagi “Moliyaviy hisobotlarni xalqaro
standartlarga bosqichma-bosqich o‘tkazish to‘g‘risida”gi qaroriga asosan, yirik korxonalar,
banklar va sug‘urta kompaniyalari XMHS asosida hisobot yuritish jarayoniga o‘tkazildi. Bu esa
mamlakat iqtisodiyotida shaffoflikni ta’minlash, investorlar ishonchini mustahkamlash va
xalqaro reytinglarda O‘zbekistonning iqtisodiy ko‘rsatkichlarini yaxshilashga xizmat qilmoqda.
Buxgalteriya hisobi tizimini xalqaro standartlarga moslashtirishda, albatta, bir qator
muammolar ham mavjud. Jumladan, malakali mutaxassislar yetishmasligi, xalqaro standartlar
bo‘yicha o‘quv dasturlarining to‘liq yo‘lga qo‘yilmagani, hamda ayrim milliy normativ
hujjatlarning XMHS talablariga to‘liq mos kelmasligi shular jumlasidandir. Shu sababli, bu
yo‘nalishda kadrlar tayyorlash tizimini kuchaytirish, o‘quv adabiyotlarini yangilash va raqamli
texnologiyalar asosida buxgalteriya jarayonlarini avtomatlashtirish dolzarb ahamiyat kasb etadi.
Shuningdek, xalqaro standartlarga o‘tish bilan birga, auditorlik faoliyatini ham yangi
bosqichga olib chiqish zarur. Chunki XMHS asosida tuzilgan hisobotlar faqat mustaqil audit
xulosasi bilan o‘z tasdig‘ini topgandagina xalqaro miqyosda ishonchli hisoblanadi. Shu boisdan,
auditorlik tashkilotlari va buxgalteriya xodimlari o‘rtasida yaqin hamkorlikni yo‘lga qo‘yish,
ularda zamonaviy axborot texnologiyalarini qo‘llash madaniyatini shakllantirish muhimdir.
583
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
Yuqoridagilardan kelib chiqib aytish mumkinki, buxgalteriya hisobining xalqaro
standartlari — bu nafaqat texnik hujjatlar majmuasi, balki butun iqtisodiy boshqaruv tizimini
yangi sifat darajasiga olib chiqadigan vositadir. U moliyaviy intizomni mustahkamlaydi,
iqtisodiy jarayonlarning shaffofligini ta’minlaydi va xalqaro iqtisodiy aloqalarning barqaror
rivojlanishiga asos yaratadi. O‘zbekiston uchun esa XMHS tizimini to‘liq joriy etish milliy
iqtisodiyotning raqobatbardoshligini oshirish, xalqaro hamkorlikni kengaytirish va iqtisodiy
islohotlarni chuqurlashtirish yo‘lidagi muhim qadamlardan biridir.
Xulosa.
Buxgalteriya hisobi va moliyaviy hisobotning xalqaro standartlari zamonaviy
iqtisodiyotning ajralmas tarkibiy qismi bo‘lib, u xo‘jalik yurituvchi subyektlarning moliyaviy
faoliyatini global darajada shaffof va taqqoslanadigan shaklda aks ettirish imkonini beradi.
Ushbu standartlar iqtisodiy axborotlarning ishonchliligi, aniqligi va yagona talqinini
ta’minlagan holda, xalqaro moliya bozorlarida korxonalar o‘rtasidagi ishonch va hamkorlikni
mustahkamlaydi.
O‘zbekiston iqtisodiy islohotlar jarayonida buxgalteriya hisobi tizimini xalqaro
standartlarga moslashtirishni o‘zining ustuvor vazifalaridan biri sifatida belgilab olgan. Bu
yo‘nalishda so‘nggi yillarda qabul qilingan qonun va qarorlar, xususan, moliyaviy hisobotlarni
XMHS asosida yuritish bo‘yicha davlat dasturlari milliy hisob tizimining sifatini sezilarli
darajada oshirmoqda. Bunday yondashuv, o‘z navbatida, xorijiy investorlar uchun qulay shart-
sharoitlar yaratadi, iqtisodiy ma’lumotlarning ochiqligini ta’minlaydi va mamlakat moliyaviy
barqarorligining oshishiga zamin yaratadi.
Shu bilan birga, xalqaro standartlarni to‘liq joriy etish uchun malakali kadrlar tayyorlash,
amaldagi normativ-huquqiy hujjatlarni XMHS talablariga moslashtirish hamda raqamli
texnologiyalar asosida hisob yuritishni avtomatlashtirish zarur. Ayniqsa, buxgalter va
auditorlarning xalqaro malaka sertifikatlariga ega bo‘lishi, ularning kasbiy saviyasini oshirish
O‘zbekistonning global iqtisodiyotga integratsiyalashuvi jarayonida muhim omil bo‘lib xizmat
qiladi.
Umuman olganda, buxgalteriya hisobining xalqaro standartlariga o‘tish — bu faqat
texnik o‘zgarish emas, balki iqtisodiy madaniyatni yuksaltirish, boshqaruv tizimini
modernizatsiya qilish va xalqaro moliyaviy hamkorlikni mustahkamlash yo‘lidagi muhim
bosqichdir. XMHS tizimining izchil tatbiqi mamlakatimizda iqtisodiy jarayonlarning
shaffofligini ta’minlash, sarmoya muhitini yaxshilash hamda O‘zbekistonni jahon iqtisodiy
maydonida munosib o‘rin egallashiga xizmat qiladi.
Adabiyotlar ro‘yxati
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Moliyaviy hisobotlarni xalqaro standartlarga
bosqichma-bosqich o‘tkazish to‘g‘risida”gi PQ–4611-son qarori. — Toshkent, 2020-yil
24-fevral.
2.
O‘zbekiston Respublikasi “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonuni. — Toshkent:
Adolat, 2016-yil (yangi tahriri).
3.
O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi. “Xalqaro moliyaviy hisobot standartlarini
joriy etish konsepsiyasi”. — Toshkent, 2021-yil.
4.
IFRS Foundation.
International Financial Reporting Standards (IFRS) — Conceptual
Framework for Financial Reporting
. — London: IFRS Foundation, 2023.
5.
Nobes, C. W., Parker, R.
Comparative International Accounting
. — London: Pearson
Education, 2022.
584
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
6.
Alexander, D., Britton, A., Jorissen, A.
International Financial Reporting and Analysis
.
— London: Cengage Learning, 2021.
7.
Yuldasheva, D. X., & Karimova, M. Sh. “O‘zbekiston korxonalarida xalqaro moliyaviy
hisobot standartlarini joriy etishning amaliy muammolari.” //
Iqtisod va moliya
jurnali. —
2023. — №4. — B. 45–52.
8.
Nurmatov, Sh. T. “Buxgalteriya hisobining xalqaro standartlari va ularning milliy tizim
bilan uyg‘unligi.” //
Modern Science and Research
jurnali. — 2024. — №6. — B. 60–66.
9.
IASB (International Accounting Standards Board).
The IFRS Standards 2024 — Official
Annotated Edition
. — London: IFRS Foundation, 2024.
10.
Rahimov, A. A. “Moliyaviy hisobotlarning shaffofligini ta’minlashda xalqaro
standartlarning o‘rni.” //
O‘zbekiston moliya bozori axborotnomasi
. — 2022. — №2. —
B. 33–39.
