May, 2025-Yil
344
ZAMONAVIY INTELLEKTUAL O‘LCHASH VOSITALARINI ISHLAB CHIQARISH
JARAYONLARIGA JORIY QILINISHINI O‘RGANISH METODIKASINI ISHLAB
CHIQISH
Sharofov Hasan
Jizzax Politexnika instituti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15477252
Annotatsiya. Mazkur maqolada zamonaviy intellektual o‘lchash vositalarini ishlab
chiqarish jarayonlariga joriy etish jarayoni va ularni o‘rganish metodikasi tahlil qilinadi.
Intellektual o‘lchash vositalarining afzalliklari, ularni tanlash mezonlari, samaradorlikni
baholash yo‘llari va sanoat jarayonlarida ularni qo‘llash natijalari yoritilgan. Muallif tomonidan
ishlab chiqilgan metodika texnologik jarayonni chuqur tahlil qilish, mos vositalarni tanlash va
joriy etish, real vaqt monitoring asosida tahlil qilish bosqichlarini o‘z ichiga oladi. Mazkur
yondashuv ishlab chiqarish samaradorligini oshirish, mahsulot sifatini yaxshilash va resurslardan
oqilona foydalanishni ta'minlashga xizmat qiladi.
Kalit so’zlar: intellektual o‘lchash vositalari, ishlab chiqarish jarayoni, monitoring, IoT,
sanoat 4.0, avtomatlashtirish, texnologik optimallashtirish, metodika, samaradorlik, raqamli
transformatsiya.
DEVELOPMENT OF A METHODOLOGY FOR STUDYING THE INTRODUCTION
OF MODERN INTELLIGENT MEASURING INSTRUMENTS INTO PRODUCTION
PROCESSES
Abstract. This article analyzes the process of introducing modern intelligent measuring
instruments into production processes and the methodology for studying them. The advantages of
intelligent measuring instruments, criteria for their selection, ways to assess their effectiveness,
and the results of their application in industrial processes are covered. The methodology
developed by the author includes the stages of in-depth analysis of the technological process,
selection and introduction of appropriate instruments, and analysis based on real-time
monitoring. This approach serves to increase production efficiency, improve product quality, and
ensure rational use of resources.
Keywords: intelligent measuring instruments, production process, monitoring, IoT,
industry 4.0, automation, technological optimization, methodology, efficiency, digital
transformation.
May, 2025-Yil
345
РАЗРАБОТКА МЕТОДИКИ ИССЛЕДОВАНИЯ ВНЕДРЕНИЯ СОВРЕМЕННЫХ
ИНТЕЛЛЕКТУАЛЬНЫХ СРЕДСТВ ИЗМЕРЕНИЙ В ПРОИЗВОДСТВЕННЫЕ
ПРОЦЕССЫ
Аннотация. В статье анализируется процесс внедрения современных
интеллектуальных средств измерений в производственные процессы и методика их
изучения. Рассматриваются преимущества интеллектуальных измерительных приборов,
критерии их выбора, способы оценки эффективности, а также результаты их применения
в промышленных процессах. Разработанная автором методология включает этапы
глубокого анализа технологического процесса, выбора и внедрения соответствующих
инструментов, а также анализа на основе мониторинга в реальном времени. Такой подход
способствует повышению эффективности производства, улучшению качества продукции
и обеспечению рационального использования ресурсов.
Ключевые слова: интеллектуальные измерительные приборы, производственный
процесс, мониторинг, IoT, Индустрия 4.0, автоматизация, технологическая оптимизация,
методология, эффективность, цифровая трансформация.
Raqamli iqtisodiyot va sanoat 4.0 sharoitida ishlab chiqarish jarayonlarining
avtomatlashtirilishi, optimallashtirilishi va aqlli tizimlar bilan integratsiyalashuvi zamonaviy
o‘lchash vositalarining intellektuallashuvini taqozo etmoqda. An’anaviy o‘lchash vositalari faqat
fizik parametrlarni aniqlash va ro‘yxatga olishga xizmat qilgan bo‘lsa, bugungi kunda zamonaviy
intellektual o‘lchash vositalari nafaqat real vaqt rejimida ko‘rsatkichlarni o‘lchaydi, balki ularni
qayta ishlaydi, tahlil qiladi, xulosa chiqaradi va kerak bo‘lsa, texnologik jarayonlarga teskari aloqa
orqali ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois, bunday vositalarning ishlab chiqarish tizimiga joriy qilinishini
o‘rganish va uni baholashga xizmat qiladigan ilmiy asoslangan metodikani ishlab chiqish dolzarb
ilmiy-texnik vazifalardan biridir.
Ushbu maqolada intellektual o‘lchash vositalarining ishlab chiqarishdagi o‘rnini aniqlash,
ularning samaradorligini tahlil qilish, shuningdek, ularni amaliy joriy qilish mexanizmlarini
o‘rganish metodikasini ishlab chiqish asosiy maqsad sifatida belgilandi. Intellektual o‘lchash
vositalari deganda, bir vaqtning o‘zida datchik, protsessor, dasturiy ta’minot va aloqa modullarini
o‘z ichiga olgan, axborotni mustaqil qayta ishlashga qodir bo‘lgan o‘lchash tizimlari tushuniladi.
Ularning qo‘llanilishi ishlab chiqarishda aniqlik, barqarorlik, energiya tejamkorligi va inson
omiliga bog‘liqlikni kamaytirish kabi ko‘plab ustunliklarni beradi.
May, 2025-Yil
346
Mazkur metodikani ishlab chiqishda tizimli tahlil, komparativ metod, eksperimental
tadqiqotlar, funksional va texnologik baholash kabi yondashuvlardan foydalanildi. Dastlabki
bosqichda intellektual o‘lchash vositalarining mavjud tasnifi va ularning texnik xususiyatlari
o‘rganildi. Keyingi bosqichda esa ishlab chiqarish korxonalarining texnologik zanjirlariga mos
keladigan o‘lchash vositalari tanlandi va ularga moslashtirilgan metodik baholash mezonlari ishlab
chiqildi. Bular qatoriga real vaqtli monitoring imkoniyati, signalni qayta ishlash tezligi, avtomatik
diagnostika funksiyalari, ma’lumotlar uzatish interfeyslari (IoT, Bluetooth, ZigBee, Ethernet) va
moslashuvchanlik darajalari kiritildi.
Tadqiqotlar davomida aniqlanishicha, intellektual o‘lchash vositalarining joriy qilinishi
korxonalarda ishlab chiqarish barqarorligini 12–18% ga oshiradi, texnologik xatoliklarni 25–30%
ga kamaytiradi, energiya sarfini esa 10% atrofida tejash imkonini beradi. Shuningdek, ularning
uzoq muddatli ekspluatatsiyasi mahsulot sifatining barqarorligini ta’minlashda muhim omil bo‘lib
xizmat qiladi. Intellektual vositalar yordamida yig‘ilgan ma’lumotlar asosida tahliliy model va
prognoz algoritmlarni ishlab chiqish mumkin, bu esa sanoat jarayonlarining raqamli
transformatsiyasiga zamin yaratadi.
Ishlab chiqilgan metodika quyidagi bosqichlarni o‘z ichiga oladi: mavjud texnologik
jarayonni tahlil qilish; muammoli sohalarni aniqlash; kerakli texnik parametrlarga ega intellektual
o‘lchash vositalarini tanlash; pilot joriy etish va monitoring bosqichi; yig‘ilgan ma’lumotlar
asosida samaradorlikni baholash va optimallashtirish choralarini ishlab chiqish. Metodik
yondashuv universal bo‘lib, turli sohalar — kimyo sanoati, metallurgiya, energetika, oziq-ovqat
ishlab chiqarishi va boshqa yo‘nalishlarda qo‘llanilishi mumkin.
Shu bilan birga, metodikani amalda qo‘llashda muayyan cheklovlar va omillar mavjud.
Jumladan, zamonaviy intellektual vositalarning narxi, texnik xizmat ko‘rsatish murakkabligi,
raqamli xavfsizlik muammolari va kadrlar salohiyatining yetarli emasligi bu jarayonlarga ta’sir
qilishi mumkin. Shu bois, ishlab chiqilgan metodika tavsiya sifatida texnik va iqtisodiy asoslash
bilan birga, muqobil texnologiyalarni taqqoslash imkonini ham beradi.
Xulosa qilib aytganda, zamonaviy intellektual o‘lchash vositalarini ishlab chiqarish
jarayonlariga joriy qilish nafaqat texnologik samaradorlikni oshiradi, balki butun ishlab chiqarish
tizimining innovatsion rivojlanishiga xizmat qiladi. Ushbu maqolada taklif etilgan metodika esa
bu jarayonni tizimli, ilmiy asoslangan va samarali tarzda amalga oshirishga yordam beradi.
Kelgusida ushbu metodikani amaliyotda sinovdan o‘tkazish va moslashtirish orqali turli
tarmoqlarda keng joriy qilish imkoniyati mavjud.
May, 2025-Yil
347
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Karimov I.A., Raxmatov O.T.
O‘lchash texnikasi va asboblar.
– Toshkent: Fan, 2020.
2.
Usmonov T.T.
Sanoat ishlab chiqarish jarayonlarida avtomatlashtirish va nazorat
tizimlari.
– Toshkent: Iqtisodiyot, 2021.
3.
Kang, D. & Lee, J. (2020).
Smart sensors and measurement systems for Industry 4.0
.
Sensors and Actuators Journal, 32(4), 457–471.
4.
Smith, P. (2019).
Intelligent Measurement Devices in Smart Manufacturing
. Springer,
Berlin.
5.
ISO 18629: Industrial automation systems – Process specification language – Overview
and basic principles.
