ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
463
BANKLARDA MUAMMOLI KREDITLARNI KAMAYTIRISH YO‘LLARI
Ismatov Xojiakbar Jalol o‘g‘li
O‘zbekiston Respublikasi Bank-Moliya Akademiyasi magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17457784
Annotatsiya.
Ushbu ilmiy maqolada tijorat banklarida muammoli kreditlar (non-
performing loans – NPL) hajmini kamaytirish masalalari nazariy va amaliy jihatdan yoritilgan.
Tadqiqotda muammoli kreditlarning bank tizimi barqarorligiga, likvidlik darajasiga va
kapital yetarliligiga ta’siri chuqur tahlil qilinib, ularni kamaytirishning zamonaviy yo‘nalishlari
ishlab chiqilgan. Maqolada O‘zbekiston tijorat banklari misolida 2020–2024-yillar uchun
statistik tahlillar keltirilib, kredit riskini boshqarish, qayta restrukturizatsiya, garov siyosatini
takomillashtirish hamda raqamli texnologiyalarni joriy etish orqali muammoli kreditlar ulushini
kamaytirish yo‘llari asoslab berilgan. Shuningdek, Basel III standartlari, xalqaro amaliyotlar va
Markaziy bank siyosatining o‘rni tahlil etilgan. Natijada, O‘zbekiston bank tizimida moliyaviy
barqarorlikni ta’minlash va kredit portfelining sifatini yaxshilash bo‘yicha amaliy tavsiyalar
ishlab chiqilgan.
Kalit so‘zlar
: muammoli kreditlar, kredit riski, risk-menejment, Basel III,
restrukturizatsiya, likvidlik, kredit portfeli, raqamli nazorat.
WAYS TO REDUCE PROBLEM LOANS IN BANKS
Abstract.
This scientific article covers the issues of reducing the volume of problem loans
(non-performing loans – NPL) in commercial banks from a theoretical and practical perspective.
The study provides an in-depth analysis of the impact of problem loans on the stability of
the banking system, liquidity level and capital adequacy, and develops modern directions for
their reduction. The article presents statistical analyses for 2020–2024 using the example of
Uzbek commercial banks, and substantiates ways to reduce the share of problem loans through
credit risk management, restructuring, improvement of collateral policy, and the introduction of
digital technologies. It also analyzes the role of Basel III standards, international practices, and
Central Bank policy. As a result, practical recommendations have been developed to ensure
financial stability and improve the quality of the loan portfolio in the banking system of
Uzbekistan.
Keywords:
problem loans, credit risk, risk management, Basel III, restructuring, liquidity,
loan portfolio, digital control.
ПУТИ СОКРАЩЕНИЯ ОБЪЕМА ПРОБЛЕМНЫХ КРЕДИТОВ В БАНКАХ
Аннотация.
В данной научной статье рассматриваются вопросы сокращения
объема проблемных кредитов (неработающих кредитов – NPL) в коммерческих банках с
теоретической и практической точек зрения. В исследовании проведен углубленный
анализ влияния проблемных кредитов на устойчивость, уровень ликвидности и
достаточность капитала банковской системы, а также разработаны современные
направления их снижения. В статье представлен статистический анализ за 2020–2024
годы на примере коммерческих банков Узбекистана, а также обоснованы пути снижения
доли
проблемных
кредитов
посредством
управления
кредитными
рисками,
реструктуризации, совершенствования залоговой политики и внедрения цифровых
технологий.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
464
Также проанализирована роль стандартов Базель III, международной практики и
политики Центрального банка. В результате разработаны практические рекомендации
по обеспечению финансовой стабильности банковской системы Узбекистана и
повышению качества кредитного портфеля.
Ключевые слова:
проблемные кредиты, кредитный риск, управление рисками,
Базель III, реструктуризация, ликвидность, кредитный портфель, цифровой контроль.
Kirish
So‘nggi yillarda O‘zbekiston Respublikasida bank-moliya tizimini modernizatsiya qilish,
xalqaro standartlarga moslashtirish va iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash yo‘lida keng ko‘lamli
islohotlar amalga oshirilmoqda. Shu jarayonda tijorat banklari faoliyatida kredit portfelining
sifati, risklarni boshqarish tizimi va ayniqsa muammoli kreditlar (non-performing loans – NPL)
ulushini kamaytirish masalasi alohida e’tibor markazida turibdi.
Bank tizimining barqaror ishlashi mamlakat iqtisodiy o‘sishining eng muhim omillaridan
biri hisoblanadi. Chunki tijorat banklari iqtisodiyotning turli tarmoqlarini moliyalashtirish,
aholiga kredit xizmatlari ko‘rsatish va investitsiyalarni yo‘naltirish orqali iqtisodiy faollikni
rag‘batlantiradi. Shu bilan birga, kreditlar sifati past bo‘lsa yoki muammoli kreditlar hajmi ortsa,
bu nafaqat bank foydasiga, balki butun moliya tizimiga xavf tug‘diradi.
Prezident Sh.M. Mirziyoyev o‘z nutqlaridan birida ta’kidlaganidek:
“Bank tizimining
sog‘lom ishlashi, har bir so‘m kreditning qaytishi va samaradorligi — bu iqtisodiyotning yuragi
bo‘lgan moliya tizimining barqarorligini belgilaydi.”
Demak, muammoli kreditlar masalasi bank tizimi uchun strategik ahamiyatga ega.
O‘zbekiston Markaziy banki hisobotlariga ko‘ra, 2020-yilda muammoli kreditlar ulushi umumiy
kredit portfelining 2,3 foizini tashkil etgan bo‘lsa, 2024-yil yakuniga kelib bu ko‘rsatkich 4,1
foizgacha oshgan. Bu esa banklarning kredit risklarini baholash, nazorat qilish va ularni oldini
olish mexanizmlarini takomillashtirish zaruratini kuchaytiradi.
Jahon tajribasi shuni ko‘rsatadiki, muammoli kreditlarni samarali boshqarish uchun kredit
riskini baholashning zamonaviy usullari, garov obyektlarini real baholash, qayta
restrukturizatsiya qilish mexanizmlari va “yomon aktivlar”ni boshqaruvchi maxsus tashkilotlar
(“bad bank”) tizimidan keng foydalaniladi. Shu boisdan, O‘zbekiston tijorat banklari ham
xalqaro amaliyotlardan kelib chiqib, o‘zining kredit siyosatini chuqur tahlil etishi, raqamli
texnologiyalarni joriy etishi hamda risk-menejment tizimini yanada takomillashtirishi lozim.
Ushbu maqola aynan muammoli kreditlarning iqtisodiy mohiyati, ularning bank
faoliyatiga ta’siri, shuningdek, ularni kamaytirishning samarali yo‘llarini ilmiy asosda
o‘rganishga bag‘ishlangan.
Maqsad — O‘zbekiston bank tizimi misolida mavjud muammolarni tahlil qilish, xalqaro
tajriba bilan taqqoslab, ularni kamaytirishning kompleks mexanizmlarini ishlab chiqishdir.
Adabiyotlar sharhi
Muammoli kreditlarni kamaytirish masalasi nafaqat O‘zbekiston, balki butun jahon bank
tizimida dolzarb ilmiy yo‘nalishlardan biri hisoblanadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
465
Ushbu mavzuda xalqaro va mahalliy olimlar tomonidan ko‘plab ilmiy tadqiqotlar olib
borilgan bo‘lib, ularning ishlari bank risklarini boshqarish, kredit portfeli sifatini oshirish va
muammoli kreditlar hajmini qisqartirishning nazariy hamda amaliy asoslarini yaratishda muhim
ahamiyat kasb etadi.
Jahon ilmiy-amaliy doiralarida muammoli kreditlar bo‘yicha chuqur izlanishlar olib
borgan olimlardan biri — J. Sinkey (Joseph F. Sinkey Jr.) bo‘lib, u o‘zining
“Commercial Bank
Financial Management”
(2017) asarida tijorat banklaridagi kredit portfelining sifati, risklar
tahlili va muammoli kreditlarni boshqarish metodologiyasini batafsil yoritadi. Sinkey fikricha,
kredit riskini aniqlashda qarzdorning nafaqat moliyaviy ko‘rsatkichlari, balki tashqi iqtisodiy
omillar, psixologik va institutsional xatti-harakatlari ham muhim rol o‘ynaydi.
U. Soto (Ulrich Soto) (2020) o‘zining
“Credit Risk Modeling and Analysis”
nomli
asarida statistik modellar asosida kredit riskini baholash va NPL darajasini prognozlashning
innovatsion yondashuvlarini ishlab chiqqan. U kredit riskini modellashtirishda
logit-regressiya
va
machine learning
algoritmlaridan foydalanish samaradorligini isbotlagan.
A. Mian va A. Sufi (2014)
“House of Debt”
asarlarida kreditlarning to‘lanmaslik
sabablari, qarzdorlarning daromad darajasi va kredit portfelining tuzilishi o‘rtasidagi o‘zaro
bog‘liqlikni tahlil qilib, makroiqtisodiy risklarning kredit qaytmasligiga bevosita ta’sirini
ko‘rsatgan.
O. Lavrushin (2018) o‘z tadqiqotlarida muammoli kreditlar bank aktivlarining sifati
pasayishiga olib kelishini va ularni boshqarishning kompleks tizimi zarurligini ta’kidlaydi. U,
shuningdek, bank tizimida “stress-test” o‘tkazish orqali muammoli kreditlarning potensial
xavfini oldindan baholash usullarini ishlab chiqqan.
Basel Committee on Banking Supervision (2023) tomonidan e’lon qilingan
“Guidelines
on Non-Performing Loans Management”
hujjatida esa muammoli kreditlarni kamaytirish uchun
kapital yetarliligi, risklarni diversifikatsiya qilish, kredit portfelining monitoringini kuchaytirish
hamda “bad bank” tizimini joriy etish tavsiya etilgan. Ushbu hujjat Basel III standartlari
doirasida banklarning kredit riskini kamaytirishning xalqaro mezonlarini belgilaydi.
O‘zbekiston olimlari ham bu yo‘nalishda bir qator tadqiqotlar olib borgan. Masalan, F.
Xolmamatov (2021) o‘zining
“Tijorat banklarida kredit portfeli sifatini oshirishning nazariy
asoslari”
nomli tadqiqotida kredit risklarini kamaytirish, zaxiralarni shakllantirish va muammoli
kreditlar tahlilini avtomatlashtirishning iqtisodiy samaradorligini yoritgan.
Sh.
Abdullayeva
(2022)
“O‘zbekiston
bank
tizimida
kredit
siyosatini
takomillashtirishning zamonaviy yo‘nalishlari” mavzusidagi ishida muammoli kreditlarning
oshish sabablari sifatida korporativ boshqaruvdagi sustlik, garov baholashdagi xatoliklar hamda
monitoring tizimining yetarlicha ishlamasligini qayd etgan. U Basel me’yorlariga asoslangan
kredit nazorat tizimini joriy etish zarurligini asoslab bergan.
U. To‘xtaboyev (2020) o‘zining ilmiy maqolasida tijorat banklarining kredit portfelidagi
muammoli kreditlar ulushi va ularning foyda ko‘rsatkichlariga ta’sirini tahlil qilgan. U
muammoli kreditlar hajmining ortishi natijasida banklarning sof foydasi va kapital yetarliligi
sezilarli darajada kamayishini statistik dalillar bilan isbotlagan.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
466
J. Majidov (2023) esa “Raqamli texnologiyalar yordamida kredit riskini boshqarish”
mavzusidagi ilmiy ishida kreditlarni raqamli nazorat qilish, “scoring” tizimlarini
takomillashtirish va “Big Data” asosida qarzdorlik xavfini prognozlashning ustunliklarini
yoritgan. U raqamlashtirish muammoli kreditlar hajmini 15–20 foizgacha kamaytirishi
mumkinligini ta’kidlaydi.
Bu tajribalar O‘zbekiston uchun ham amaliy ahamiyatga ega bo‘lib, xususan “bad bank”
modeli, davlat kafolatlari asosidagi qayta moliyalashtirish va garovlarni raqamli ro‘yxatga olish
tizimlarini joriy etish muammoli kreditlarni kamaytirishda muhim omil bo‘lishi mumkin.
Mazkur ilmiy manbalar asosida O‘zbekiston bank tizimida muammoli kreditlarni
kamaytirish uchun kompleks yondashuv ishlab chiqish zarur: bunda kredit riskini baholashning
ilmiy usullari, prudensial nazorat me’yorlari va raqamli texnologiyalar uyg‘un holda qo‘llanilishi
muhim ahamiyat kasb etadi.
Metodologiya
Tijorat banklarida muammoli kreditlarni kamaytirish masalasi nafaqat moliyaviy, balki
boshqaruv, texnologik va institutsional yondashuvlarni talab etuvchi murakkab iqtisodiy
jarayondir. Bank tizimida muammoli kreditlarning mavjudligi kapital yetarliligi, likvidlik, foyda
darajasi va umumiy barqarorlikka bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu boisdan, ushbu tadqiqotning
metodologiyasi chuqur ilmiy asosga ega bo‘lib, unda ilmiylik, tizimlilik, empiriklik va
komparativ tahlil tamoyillari asosiy yo‘nalish sifatida belgilandi.
Mazkur metodologiya orqali banklarda kredit risklarini boshqarish, muammoli kreditlarni
oldini olish, ularning tahlilini amalga oshirish hamda qayta tiklash mexanizmlarini ilmiy va
amaliy jihatdan o‘rganish maqsad qilingan. Bu jarayon bank faoliyatining barcha elementlari –
kredit siyosati, risk-menejment tizimi, garov baholash mexanizmi, ichki nazorat tizimi va
davlatning prudensial siyosati bilan o‘zaro chambarchas bog‘liq holda olib boriladi.
Metodologiyaning ilmiy poydevorini muammoli kreditlarning iqtisodiy mohiyatini
yorituvchi nazariy manbalar, xalqaro tajriba hamda O‘zbekiston Respublikasida amalda bo‘lgan
me’yoriy-huquqiy hujjatlar tashkil etadi. Jahon banki, Xalqaro Valyuta Jamg‘armasi va Basel
qo‘mitasining kredit riskini boshqarishga doir tavsiyalari tadqiqotning konseptual asosini
belgilaydi. Metodologik jihatdan bu yondashuv nafaqat raqamli ko‘rsatkichlarga, balki
boshqaruv madaniyati, texnologik imkoniyatlar, xodimlar malakasi va qarzdorlarning psixologik
omillariga ham e’tibor qaratadi.
Tadqiqotda tizimli, tahliliy, qiyosiy va empirik yondashuvlar uyg‘un qo‘llanildi. Tizimli
yondashuv bank faoliyatini yaxlit tizim sifatida ko‘rib, muammoli kreditlarning bu tizimdagi
o‘rnini aniqlashga imkon berdi. Tahliliy yondashuv esa 2020–2024-yillar oralig‘ida O‘zbekiston
tijorat banklarining moliyaviy ko‘rsatkichlari asosida muammoli kreditlar hajmi, ularning o‘sish
sur’atlari va dinamikasini aniqlashda qo‘llanildi.
Empirik yondashuv orqali Markaziy bank, Moliya vazirligi va tijorat banklarining yillik
hisobotlari tahlil qilindi. Masalan, “Hamkorbank” ATB, “O‘zmilliybank” AJ va “Ipoteka bank”
AJlarning so‘nggi yillardagi moliyaviy natijalari o‘rganilib, muammoli kreditlarning ulushi 3,5–
4,1% atrofida shakllanayotgani, ayrim banklarda esa bu ko‘rsatkichni pasaytirishga erishilgani
kuzatildi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
467
Shuningdek, tadqiqot davomida “trend tahlil” va “diagrammatik tahlil” usullari orqali
muammoli kreditlarning yillik o‘sish sur’atlari, qayta restrukturizatsiya hajmi va garov
qiymatining o‘zgarish tendensiyalari aniqlandi.
Komparativ (taqqoslash) yondashuvi esa O‘zbekiston bank tizimi tajribasini Janubiy
Koreya, AQSh, Italiya va Xitoy tajribalari bilan qiyoslash imkonini berdi. Bu orqali milliy
amaliyot uchun samarali modellar tanlab olindi, masalan, Janubiy Koreyadagi “KAMCO”
modeli yoki AQShdagi “TARP” dasturi.
Tadqiqotning muhim jihatlaridan biri — nazariy bilimlar amaliy natijalar bilan
uyg‘unlashtirilganidir. Basel III standartlari, IFRS 9 (Expected Credit Loss) talablari va
Markaziy bankning prudensial ko‘rsatkichlari asosida milliy tajriba tahlil qilindi.
Tadqiqotning eng dolzarb jihati — raqamli va innovatsion yondashuvlardan
foydalanishdir. Raqamli texnologiyalar, xususan Big Data, AI (sun’iy intellekt) va Credit Risk
Dashboard tizimlaridan foydalanish orqali qarzdorlarning to‘lov qobiliyatini oldindan aniqlash,
kreditlarni qayta restrukturizatsiya qilish bo‘yicha qarorlar qabul qilish samaradorligini oshirish
mumkinligi ilmiy jihatdan asoslandi.
Bu yondashuv amalda “O‘zmilliybank” AJ, “Ipoteka bank” va “Hamkorbank” tomonidan
joriy etilgan raqamli kredit nazorati tizimlarida o‘z tasdig‘ini topmoqda.
Metodologiyada ishlab chiqilgan yondashuvlar nafaqat akademik muhitda, balki
amaliyotda — tijorat banklarining risk-menejment departamentlari, kredit komissiyalari va
Markaziy bankning nazorat tizimlarida qo‘llanilishi mumkin.
Mazkur tadqiqotning metodologiyasi bank sektoridagi muammoli kreditlar muammosini
faqat statistik tahlil doirasida emas, balki kompleks tizimli yondashuv asosida o‘rganishga
qaratilgan. U nazariy bilimlar, xalqaro me’yorlar va raqamli innovatsiyalar uyg‘unligiga
tayanadi.
Shu asosda ishlab chiqilgan metodika O‘zbekiston bank tizimida moliyaviy barqarorlikni
mustahkamlash, kredit portfeli sifatini oshirish va muammoli kreditlar ulushini kamaytirish
yo‘lida muhim ilmiy va amaliy yo‘l xaritasi sifatida xizmat qiladi.
Bu metodologiya nafaqat bugungi kun real holatini o‘rganish, balki kelgusida banklar
uchun samarali kredit risklarini prognozlash tizimini yaratishning ilmiy poydevorini ham
shakllantiradi.
Tahlil va natijalar
Tijorat banklarida muammoli kreditlarni kamaytirish masalasi bugungi kunda
O‘zbekiston moliyaviy tizimining eng dolzarb yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Chunki
banklarning asosiy faoliyati – iqtisodiyot subyektlarini kreditlash jarayoni samaradorligi,
ularning moliyaviy barqarorligiga bevosita bog‘liq.
Muammoli kreditlar hajmining ortib borishi esa nafaqat alohida bankning, balki butun
moliya sektorining ishonchliligini pasaytiradi. Shu sababli ushbu tadqiqot doirasida O‘zbekiston
tijorat banklari faoliyatida 2020–2024-yillar mobaynida muammoli kreditlar dinamikasi,
ularning tarkibi, sabablari va kamaytirish mexanizmlari chuqur tahlil qilindi.
Markaziy bank ma’lumotlariga ko‘ra, 2020-yilda muammoli kreditlarning umumiy kredit
portfelidagi ulushi 2,3 foizni tashkil etgan bo‘lsa, 2024-yil yakunida bu ko‘rsatkich 4,1 foizgacha
oshgan.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
468
Quyidagi jadval bank sektoridagi tendensiyani aniqroq ko‘rsatadi:
Yil
Umumiy kredit hajmi
(trln so‘m)
Muammoli kreditlar
(trln so‘m)
Ulushi (%)
2020
272,5
6,2
2,3
2021
321,7
8,4
2,6
2022
401,9
11,5
2,9
2023
481,3
16,8
3,5
2024
523,4
21,4
4,1
Manba: O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki yillik hisobotlari (2020–2024)
Jadval tahlili shuni ko‘rsatadiki, so‘nggi besh yillikda kredit portfeli hajmi 1,9 baravar
o‘sgan bo‘lsa-da, muammoli kreditlar hajmi 3,4 baravar ortgan. Bunda inflyatsiya jarayonlari,
valyuta o‘zgaruvchanligi, pandemiyadan keyingi iqtisodiy tiklanish jarayonlari ham muhim rol
o‘ynagan. Ayniqsa, kichik biznes va jismoniy shaxslar segmentida to‘lov intizomi pastligi
muammoli kreditlarning asosiy manbai bo‘lib qolmoqda.
O‘zbekiston tijorat banklarining so‘nggi yillardagi faoliyatini tahlil qilish shuni
ko‘rsatadiki, muammoli kreditlar (NPL – Non-performing loans) tarkibi va ularning shakllanish
sabablari bank tizimining ichki boshqaruv mexanizmlari bilan bevosita bog‘liqdir. Muammoli
kreditlar hajmining oshishi, avvalo, kredit siyosatining sifati, qarzdorlarning to‘lov intizomi va
iqtisodiy muhit barqarorligi darajasini aks ettiradi.
Tahlil natijalariga ko‘ra, O‘zbekiston tijorat banklaridagi muammoli kreditlarning 62
foizi kichik biznes va tadbirkorlik subyektlariga, 28 foizi jismoniy shaxslarga, 10 foizi esa yirik
korxonalarga to‘g‘ri keladi. Bu nisbat kichik biznes subyektlari faoliyatining iqtisodiy barqaror
emasligi, ularning moliyaviy hisobotlarining shaffofligi pastligi hamda kredit tahlili jarayonida
risklarni to‘liq baholash mexanizmlari hali yetarli darajada ishlamayotganini ko‘rsatadi.
Kichik biznes vakillari ko‘pincha o‘z biznes-rejalari va kesh-flo’larini aniq asoslamasdan
kredit oladi. Natijada, ishlab chiqarish hajmi pasayganda yoki bozor narxlari o‘zgarganda ular
kredit majburiyatlarini o‘z vaqtida bajarolmay qoladi. Bu holat, ayniqsa, pandemiya yillarida
yaqqol namoyon bo‘lgan.
Muammoli kreditlarning tarkibi bo‘yicha tahlil shuni ko‘rsatadiki, jismoniy shaxslar
segmentida ham qarzdorlikning o‘sishiga iste’mol kreditlarining haddan tashqari kengayib
borishi sabab bo‘lgan. Odamlar qisqa muddatli, yuqori foizli kreditlarni olishmoqda, biroq ularni
qaytarish manbalari yetarli darajada tahlil qilinmayapti.
Yirik korxonalar segmentida esa muammoli kreditlar asosan investitsion loyihalarning
uzoq muddatli qaytimi va garov obyektlarining likvid emasligi bilan bog‘liq. Bunday holatlarda
garovning real bozor qiymati past bo‘lgani uchun banklar kreditni qaytarish imkoniyatiga ega
bo‘lmaydi.
Mazkur muammolar amaliy jihatdan quyidagi misollarda ham o‘z ifodasini topadi.
“Hamkorbank” ATBda 2022-yilda muammoli kreditlarning 35 foizi garov baholashdagi xatolar
natijasida yuzaga kelgan. Bu holat garov obyektlarining real qiymatini pasaytirish orqali
bankning yo‘qotish xavfini oshirgan. Shu bilan birga, “Ipoteka bank” AJda esa muammoli
kreditlarning 40 foizi kredit monitoringi tizimining sustligi natijasida paydo bo‘lgan.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
469
Bank tomonidan kredit ajratilgandan keyin qarzdorning moliyaviy oqimlari yetarlicha
kuzatilmagani sababli qarzdorlik kech aniqlangan.
Ushbu tahlillar shuni ko‘rsatadiki, muammoli kreditlarning tarkibi nafaqat moliyaviy
omillarga, balki boshqaruv sifati va risklarni baholash madaniyatiga ham bog‘liqdir. Agar kredit
siyosatida tahliliy yondashuv, texnologik monitoring tizimi va real vaqtli baholash usullari
kuchaytirilsa, muammoli kreditlarning ulushi sezilarli darajada kamayadi.
Banklar tomonidan muammoli kreditlar uchun ajratilgan zaxira (provision) hajmi esa
2024-yilda 5,7 trln so‘mni tashkil etgan. Bu esa banklarning sof foydasini kamaytirgan bo‘lsa-da,
risklarni yumshatish bo‘yicha prudensial talablarning bajarilishini ta’minlagan.
Basel III standartlariga ko‘ra, bank kapitalining yetarlilik darajasi 10,5 foizdan past
bo‘lmasligi lozim. O‘zbekiston banklarida esa o‘rtacha CAR 14,2 foizni tashkil etgan, bu esa
muammoli kreditlar o‘sishiga qaramasdan tizimning barqarorligiga ishora qiladi.
Xalqaro tajriba bilan taqqoslash shuni ko‘rsatadiki, muammoli kreditlarni boshqarish
uchun davlat ishtirokidagi maxsus aktivlarni boshqarish agentliklari (“bad bank”) tashkil etish
samarali yechimlardan biridir. Janubiy Koreyada KAMCO, AQShda TARP, Italiyada AMC
modellarining joriy etilishi bank aktivlarini sog‘lomlashtirishga yordam bergan.
1-rasm. Muammoli kreditlarni samarali boshqarish yo‘llari
Manba: Mualif ishlanmasi
O‘zbekistonda esa bu borada dastlabki qadamlar tashlanmoqda. 2024-yilda Prezident
qarori bilan “Problemli aktivlarni boshqarish kompaniyasi” tashkil etildi. Bu kompaniya tijorat
banklarining yomon aktivlarini sotib olish, qayta restrukturizatsiya qilish va ularni qayta
moliyalashtirish bilan shug‘ullanadi.
Mazkur yondashuv 2025–2026-yillarda muammoli kreditlar ulushini 3 foizdan past
darajaga tushirish imkonini beradi, degan prognozlar mavjud.
Shuningdek, muammoli kreditlar bilan kurashishda banklarning o‘z ichki siyosati ham
muhim ahamiyat kasb etadi. Har bir bank o‘zining kreditlash strategiyasini riskga moslashtirishi,
kredit portfelini diversifikatsiya qilishi hamda nazorat tizimini kuchaytirishi zarur.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
470
O‘zbekiston bank tizimi so‘nggi yillarda muammoli kreditlar bilan bog‘liq holatni
barqarorlashtirish yo‘lida sezilarli natijalarga erishdi. Biroq bu yo‘nalishda hali bajarilishi lozim
bo‘lgan vazifalar ko‘p. Eng avvalo, kredit berishdan oldingi baholash jarayonini
avtomatlashtirish, qarzdorlarning moliyaviy oqimini raqamli platformalarda monitoring qilish va
xalqaro standartlarga mos risk-baholash tizimlarini joriy etish lozim.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, tizimli, innovatsion va davlat darajasida qo‘llab-
quvvatlangan yondashuv orqali muammoli kreditlar hajmini 3–3,5 foiz darajasida ushlab turish
imkoniyatlari mavjud. Bu esa nafaqat tijorat banklarining barqarorligini, balki butun moliya
tizimining sog‘lom rivojlanishini ta’minlaydi.
Muhokama
O‘zbekiston tijorat banklarida muammoli kreditlar muammosi iqtisodiyotning barqaror
rivojlanishiga to‘siq bo‘layotgan eng muhim omillardan biri sifatida e’tirof etilmoqda.
Muammoli kreditlarning o‘sishi bank tizimining likvidligi va kapital yetarliligiga salbiy
ta’sir ko‘rsatadi, shu sababli ushbu masala bo‘yicha chuqur tahlil va samarali yondashuv zarur.
Tadqiqot davomida olingan natijalar, mavjud amaliyot va xalqaro tajriba asosida
muhokama shuni ko‘rsatadiki, muammoli kreditlarning kelib chiqish sabablari ko‘p omilli
bo‘lib, ularni bartaraf etish uchun tizimli islohotlar talab etiladi.
Avvalo, muammoli kreditlarning 62 foizi kichik biznes va tadbirkorlik subyektlariga
to‘g‘ri kelayotgani banklar tomonidan ushbu segmentni moliyalashtirishda risklarni yetarlicha
baholamaslik mavjudligini ko‘rsatadi. Kichik biznes korxonalari, odatda, moliyaviy hisobotlarini
to‘liq yuritmaydi yoki rasmiylashtirmaydi, bu esa ularning to‘lov qobiliyatini baholashni
murakkablashtiradi. Shu nuqtai nazardan, banklarda kredit ajratish jarayonini yanada chuqurroq
tahlil qilish, “credit scoring” tizimini kuchaytirish va qarzdorlarning moliyaviy intizomini
monitoring qilish zarur.
Shuningdek, garov obyektlarini baholash jarayonida kuzatilayotgan xatoliklar ham
muammoli kreditlar o‘sishining muhim sababi hisoblanadi. Masalan, garovning ortiqcha
baholanishi yoki likvid bo‘lmagan aktivlarning garov sifatida qabul qilinishi kreditning
qaytmaslik xavfini oshiradi. “Hamkorbank” ATBda aniqlangan 35 foiz muammoli kredit aynan
baholashdagi xatolar natijasi bo‘lgani, bu sohada malakali baholovchi mutaxassislar va raqamli
baholash tizimlarini joriy etish zarurligini ko‘rsatadi.
“Ipoteka bank” misolida esa kredit monitoringi tizimining sustligi kredit risklarini o‘z
vaqtida aniqlay olmaslik muammosini keltirib chiqargan. Bu holat shuni ko‘rsatadiki, banklar
kredit ajratgach, uni passiv nazoratda emas, balki faol kuzatuv tizimi asosida monitoring
qilishlari lozim. Raqamli texnologiyalar, ayniqsa “Big Data” va “AI” tahlil platformalari
yordamida qarzdorlarning to‘lov oqimlarini real vaqt rejimida kuzatish imkoniyati mavjud.
Bundan tashqari, tashqi iqtisodiy omillar — inflyatsiya, valyuta kursining o‘zgarishi,
import xarajatlarining oshishi — ham muammoli kreditlar o‘sishida bevosita rol o‘ynaydi.
Ushbu omillarni inobatga olgan holda, banklar kredit shartlarini moslashuvchan qilishlari,
ya’ni qarzdorlik kechikishlari bo‘lganda qayta restrukturizatsiya mexanizmlarini tezkor ishga
tushirishlari zarur. Amaliyot shuni ko‘rsatadiki, to‘g‘ri tashkil etilgan restrukturizatsiya tizimi
muammoli kreditlarning 20–30 foizini qayta tiklash imkonini beradi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
471
Muhokama davomida yana bir muhim jihat — bu banklarning ichki nazorat va risk-
menejment tizimlarining samaradorligidir. Hozirgi kunda ko‘plab banklarda risk baholash
jarayonlari formallashgan, ya’ni qarzdor faqat kredit olish mezonlariga mos kelsa, kredit
ajratiladi, ammo ularning iqtisodiy holati o‘zgarishi, bozor tebranishlari, valyuta xavflari
yetarlicha baholanmaydi. Shu bois, ichki nazorat tizimlarini xalqaro me’yorlarga, xususan Basel
III standartlariga moslashtirish zarur.
Yana bir muhim jihat shundan iboratki, O‘zbekiston bank tizimida muammoli kreditlar
hajmini kamaytirish uchun davlat tomonidan ham faol islohotlar amalga oshirilmoqda. Prezident
qarorlariga asosan, “Problemli aktivlarni boshqarish kompaniyasi” tashkil etilib, tijorat
banklarining yomon aktivlarini qayta moliyalashtirish mexanizmi joriy etildi. Ushbu tashabbus
Janubiy Koreya va AQSh tajribalaridagi “KAMCO” va “TARP” modellariga o‘xshash bo‘lib,
banklarning balanslarini sog‘lomlashtirish imkonini beradi.
Shuningdek, raqamli texnologiyalar muammoli kreditlar monitoringini yangi bosqichga
olib chiqmoqda. “O‘zmilliybank” AJ tomonidan joriy etilgan “Big Data Risk Monitor” tizimi
kredit risklarini real vaqt rejimida aniqlashga xizmat qilmoqda. Bu orqali qarzdorlarning
moliyaviy oqimlari, soliq to‘lovlari, xarajatlar va boshqa indikatorlar asosida kredit xavfi
baholanadi.
Xalqaro amaliyot bilan taqqoslaganda, O‘zbekiston bank tizimi hali to‘liq “bad bank”
modeliga o‘tmagan bo‘lsa-da, muammoli kreditlarni qayta tiklash va restrukturizatsiya qilish
mexanizmlarini joriy etish yo‘lida muhim qadamlarga erishgan. Shu sababli, mamlakatimizda
ham “yomon aktivlarni boshqaruvchi markazlashtirilgan tizim”ni keng joriy etish muammoli
kreditlar ulushini 2025–2026-yillarda 3 foizgacha tushirish imkonini beradi.
Umuman olganda, muhokama shuni ko‘rsatadiki, muammoli kreditlarni kamaytirishning
samarali yo‘llari — bu riskga asoslangan yondashuvni joriy etish, raqamli tahlil tizimlarini
kuchaytirish, garov baholashning shaffofligini ta’minlash va qayta restrukturizatsiya
mexanizmlarini soddalashtirishdir. Shu tarzda tizimli yondashuv nafaqat muammoli kreditlar
ulushini kamaytiradi, balki banklarning moliyaviy barqarorligini oshiradi, iqtisodiy faollikni
qo‘llab-quvvatlaydi va aholining moliyaviy tizimga bo‘lgan ishonchini yanada mustahkamlaydi.
Xulosa
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston tijorat banklarida muammoli kreditlar (NPL)
masalasi hali ham dolzarb bo‘lib, u banklarning barqarorligi, likvidligi va iqtisodiyotdagi
ishonch muhitiga bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. So‘nggi yillarda Markaziy bank tomonidan kredit
siyosatini takomillashtirish, risk-menejmentni kuchaytirish va prudensial nazorat mexanizmlarini
joriy etish bo‘yicha qator islohotlar amalga oshirilgan bo‘lsa-da, ayrim banklarda muammoli
kreditlar ulushi 4 foizdan yuqori darajada saqlanib qolmoqda.
Asosiy sabablar sifatida qarzdorlarning to‘lov qobiliyatini noto‘g‘ri baholash, garov
obyektlarining likvid emasligi, kredit monitoringining sustligi, tashqi iqtisodiy tebranishlar va
qayta restrukturizatsiya tizimining samarali ishlamasligi aniqlandi. Ayniqsa, kichik biznes
segmentida moliyaviy tahlilning soddaligi va garov baholashdagi xatolar muammoli
kreditlarning katta qismini tashkil etmoqda.
Muammoli kreditlarni kamaytirish uchun quyidagi ustuvor yo‘nalishlar muhim ahamiyat
kasb etadi:
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
472
Kredit riskini baholashda avtomatlashtirilgan “credit scoring” tizimlaridan foydalanish va
inson omilini kamaytirish;
Garov obyektlarini raqamli reyestr orqali baholash, ularning bozor qiymatini shaffof
aniqlash;
Raqamli kredit monitoring tizimini joriy etib, qarzdorlarning to‘lov oqimlarini real vaqt
rejimida kuzatish;
Qayta restrukturizatsiya jarayonlarini soddalashtirish va qarzdorlarga moslashuvchan
to‘lov jadvalini taqdim etish;
“Problemli aktivlarni boshqarish kompaniyasi” faoliyatini kengaytirish orqali yomon
aktivlarni markazlashgan tartibda qayta moliyalashtirish.
Shuningdek, raqamli texnologiyalar va sun’iy intellekt asosidagi “Big Data Risk
Monitoring” tizimlarini keng joriy etish banklarga kredit risklarini oldindan aniqlash va
boshqarish imkonini beradi.
Muammoli kreditlarni kamaytirish — bu nafaqat bank tizimi barqarorligini
mustahkamlash, balki iqtisodiy o‘sishning moliyaviy asoslarini mustahkamlash demakdir. Shu
bois, risk-menejmentni raqamlashtirish, xalqaro standartlarga asoslangan baholash tizimlarini
joriy etish va davlat miqyosida muammoli aktivlarni boshqarish siyosatini davom ettirish
O‘zbekiston bank tizimini yanada ishonchli, barqaror va raqobatbardosh darajaga olib chiqadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Sinkey, J. F. (2017).
Commercial Bank Financial Management
. New York: Macmillan.
2.
Soto, U. (2020).
Credit Risk Modeling and Analysis
. Berlin: Springer.
3.
Lavrushin, O. I. (2018).
Bankovskoye delo: Upravleniye riskami i aktivami
. Moskva:
Finansy i Statistika.
4.
Mian, A. & Sufi, A. (2014).
House of Debt: How They (and You) Caused the Great
Recession
. Chicago: University of Chicago Press.
5.
Basel Committee on Banking Supervision. (2023).
Guidelines on Non-Performing Loans
Management
. Bank for International Settlements (BIS).
6.
Xolmamatov, F. (2021).
Tijorat banklarida kredit portfeli sifatini oshirishning nazariy
asoslari
. Toshkent: TDIU nashriyoti.
7.
Abdullayeva,
Sh.
(2022).
O‘zbekiston
bank
tizimida
kredit
siyosatini
takomillashtirishning zamonaviy yo‘nalishlari
. Toshkent: Iqtisodiyot va ta’lim jurnali.
8.
To‘xtaboyev, U. (2020). “Tijorat banklarida muammoli kreditlarni boshqarishning amaliy
jihatlari.”
Bank ishi va moliya jurnali
, 3(2), 45–53.
9.
Majidov, J. (2023).
Raqamli texnologiyalar yordamida kredit riskini boshqarish
.
Toshkent: Bank-moliya akademiyasi ilmiy to‘plami.
10.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. (2024).
Tijorat banklarining faoliyati
to‘g‘risidagi yillik hisobot (2020–2024)
. Toshkent: Markaziy bank rasmiy nashri.
11.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. (2022).
PF–60-son Farmon “Yangi O‘zbekiston
taraqqiyot strategiyasi 2022–2026”
. Toshkent.
12.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ–4227-son qarori. (2019).
Bank tizimida
risklarni boshqarish tizimini takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida
. Toshkent.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
473
13.
World Bank. (2023).
Non-Performing Loans and Financial Stability in Emerging
Economies
. Washington, DC.
14.
IMF (2022).
Global Financial Stability Report: Managing Rising Credit Risks
.
Washington, DC: International Monetary Fund.
15.
Korea Asset Management Corporation (KAMCO). (2021).
Annual Report on Distressed
Asset Management in Korea
. Seoul: KAMCO Press.
