2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 10
257
“ER ZIYWAR” DÁSTANINDAǴI TILDIŃ KÓRKEMLEW QURALLARINIŃ
QOLLANILIWI
Xudainazarova Guldana
Qaraqalpaq tili muǵallimi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17481251
Annotaciya
. Bul maqalada "Er Ziywar" dástanında qollanılǵan tildiń kórkemlew
qurallarınıń bir metaforalardıń ózgeshelikleri sóz etilgen.
Gilt sózler:
Lingvofolkloristika, lingvokulturologiya, metafora, til bilimi, ádebiy til, dástúr.
METHODS OF SEMANTIC TRANSFER (METAPHORS) IN THE EPIC
“ER ZIYVAR”
Annotation.
This article examines the specific features of metaphors — one of the
principal methods of semantic transfer — employed in the epic “Er Ziyvar.”
Keywords:
Linguo-folkloristics, linguoculturology, metaphor, linguistics, literary
language, tradition.
СПОСОБЫ ПЕРЕНОСА ЗНАЧЕНИЯ (МЕТАФОРЫ) В ДАСТАНЕ
«ЭР ЗИЙВАР»
Аннотация.
В статье рассматриваются особенности метафор — одного из
основных способов переноса значения, используемых в дастане «Эр Зийвар».
Ключевые слова:
Лингвофольклористика, лингвокультурология, метафора,
языкознание, литературный язык, традиция.
Qaraqalpaq til biliminde sońǵı jıllarda folklorlıq shıǵarmalar tilin izertlewge de ayrıqsha
itibar qaratılmaqta. Bul boyınsha “Lingvofolkloristika”
1
degen miynet óz aldına oqıw qollanba
retinde baspadan shıǵarılıp, sabaqlıq retinde paydalanılmaqta.
Búgin sóz etpekshi bolǵan izertlew obyektimiz qaraqalpaq xalqınıń milliy folklorlıq
dóretpesi “Er Ziywar” dástanınde qollanılǵan kórkemlew qurallarınıń biri metoforalar, olardıń
qollanılıw ózgeshelikleri úyreniw.
Ilimpaz Sh. Abdinazimov óziniń “Lingvokulturologiya” atlı qollanbasında kórkemlew
qurallarına, sonıń ishinde metaforalarǵa ayrıqsha dıqqat awdarǵan.
Metaforalar tildegi ózgeshe unversal qubılıslardıń biri. Biz kúndelikli turmısımızda ózimiz
bilip bilmey bul metafora qubılısın qarım-qatnas processinde júdá kóp qollanamız.
Shıǵarmada qollanılǵan metaforalar sol shıǵarmanıń qunlılıǵın asırıwǵa, ózinshelik
ózgesheliklerin belgilewge járdem beredi. Sonlıqtanda kópshilik ilimpazlar til metaforlar
ǵáziynesi dep biykarǵa aytpaǵan.
Eki predmet yaki qubılıstıń qanday da bir uqsaslıq tárepine tiykarlanıp, onıń birewine
tiyisli belgini awıspalı mánide ekinshi predmet penen baylanıstırıp aytıwdı metafora deydi.
Kórkem tekstlerdegi metaforalardı tek awıspalı mánide qollanılǵan sóz dewge de
bolmaydı. Shıǵarmalarda qollanılaǵan hár bir metafora sol millettiń milliy mádeniyatin,
dástúrlerin, sózlik baylıǵın ashıp beriwde úlken xizmet atqaradı.
Metaforalar “Er Ziywar” dástanında júdá jiyi qollanılıp, ondaǵı sózdiń kórkemligin jáne de
asırıp kelgen Mısalı:
1
Sh. Abdinazimov . “Lingvofolkloristika”. “Sano-standart”. Tashkent – 2018
2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 10
258
1)Biri óziniń balası,
Baǵdıń gúli
shaydası.
“Sárwanlı batır” der edi.
Qanday shapqan
sher
edi.
Alsa atıp urǵanday,
Sonday alıp er edi. (Qaraqalpaq folklorı. Kóp tomlıq 27-42-tomlar)
Bul mısalda sol dáwirdegi xalıqtıń ármanı bolǵan batırdı kúshli, erjúrek súwretlew
maqsetinde sher sóz qollanılǵan.Bul arqalı metafora stilik jaqtan tuwrı qollanılǵan. Jáne de:
Úyilsin
gelle qırmanı,
Márt degen atqa ılayıq,
Dushpanǵa ǵawǵa salayıq,
Dushpanan óshti alayıq. (Qaraqalpaq folklorı. Kóp tomlıq 27-42-tomlar)
Joqarıdaǵı mısalda “gelle qırmanı” sóz dizbegi arqalı sol sóz etip atırǵan dáwirdegi xalıqtıń
dushpanǵa degen ǵázebi ashıp berilgen.
Dástanda urısta jan bergen batır, shaqqan jigitlerdi lashınǵa usatıw arqalıda júdá óz
ornındaǵı metafora qallanılǵan. Mısalı:
Almas qılısh shóptey qıydı basıńdı,
Tawlarda qaldırdı sansız
lashındı
,
Erger usı mannan keyin quwmasaq,
Ol naysaplar tóger kózden jasıńdı. . (Qaraqalpaq folklorı. Kóp tomlıq 27-42-tomlar)
Bul jerde sonday batır, márt jigitlerdiń jaw qolında ólip tawdan úyine qayta almay qurban
bolǵanlıǵı “Tawlarda qaldırdı sansız lashındı” metaforası arqalı bildirgen. Dástanda batırlardı
“arıslanǵa”, “sherge” usatıw arqalı jasalǵan metoforalar jiyi ushrasadı. Olar edi, edim feyilleri
dizbeklewiwi arqalı jasalǵan. Mısalı:
-
Men bayaǵı er edim,
Arıslanu-sher
edim,
Barıp qanın shashayın
Patshamız juwap ber, - dedi. . (Qaraqalpaq folklorı. Kóp tomlıq 27-42-tomlar)
Dástanda batırdı
Arıslanu-sher
usatsa, al dushpandı
awzı qan bórige
uqsatıw arqalı olardıń
tınısh xalıqtıń nesiybesin,mal-dúnyasın, tınıshlıǵın urlawı ashıp berilgen.
Atańa nálet, iyt qalmaq!
Awzı qanlı bóriler!
Nesiybemnen kórermen,
Usını aytıp Qurbanbek,
Nayzanı qolǵa aladı.
Jáne de:
Aspanda
ay
hám
juldızım
,
Suw túbindegi
qundızım
,
Aynalayın
erke
qozım
,
Gáwharım, aman keldiń be? . (Qaraqalpaq folklorı. Kóp tomlıq 27-42-tomlar)
Bul jerde “
ay
hám
juldızım
”, “
qundızım
”, “
erke
qozım
” sıyaqlı metaforalar qollanılǵan.
2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 10
259
Bul naǵız salt-dástúr jırları, folklorlıq shıǵarmalarǵa tán bolǵan metaforalar. Bul
metaforalardı unversal metaforalar dep atasaqta boladı.Sebebi bul metaforalar kópshilik
xalıqlardıń folklorlıq shıǵarmalarında ushrasadı.
Juwmaqlap aytqanda, biz sóz etip atırǵan “Er Ziywar” dástanı tillik tárepi ele izertlew
obyektine aylanǵan joq. “Er Ziywar” dástanıda metaforalar qaharmannıń batırlıǵın, erligin
súwretlew ushın, xalıqtıń shekken azapların kórsetiw ushın, dushpannıń náhaqlıqların, islegen
jawızlıqların kórsetiw ushın,erketiw mánisinde de ayrım folklorlıq metaforalar qollanıǵan.Bul
arqalı shıǵarmanıń tillik ózgeshelikleri ashıp berilgen.
PAYDALANÍLǴAN ÁDEBIYATLAR
1.
Абдиназимов Ш. Бердақ шығармалары тили.- Т.: «Фан». 2006
2.
Abdinazimov Sh. “Qırq qız” dástanınıń leksikası. Kand.diss. Nókis. 1992
3.
Abdinazimov Sh. Lingvofolkloristika. Nókis. “Bilim”. 2015
4.
Abdinazimov Sh. Lingvopoetika. Nókis. “Bilim”.2020
5.
Bekbergenov A. “Qaraqalpaq tili stilistikası”. Nókis. “Bilim”. 1990
6.
Бердимуратов Е. Әдебий тилдиң функционаллық стиллериниң раўажланыўы менен
қарақалпақ лексикасының раўажланыўы. Нөкис, 1973.
7.
Qaraqalpaq folklorı. Kóp tomlıq 27-42-tomlar Nókis.“ Ilim”. 2011
