Oktabr, 2025-Yil
349
FRAZEOLOGIYALIQ VARIANTLILIQTIŃ LINGVISTIKALIQ QÁSIYETLERI
Xudainazarova Guldana
Qaraqalpaq tili muǵallimi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17478661
Annotaciya.
Bul maqalada frazelogiylıq variantlılıqtıń qaraqalpaq til biliminde úyreniliwi
haqqında sóz etilgen.
Gilt sózler:
Frazeologizmler, frazeologiyalıq variantlılıq, frazelogiyalıq birlik, forma, máni,
variantlasıw qubılısı
LINGUISTIC FEATURES OF PHRASEOLOGICAL VARIABILITY IN THE
KARAKALPAK LANGUAGE
Abstract.
This article discusses the study of phraseological variability in Karakalpak
linguistics.
Keywords:
phraseological expressions, phraseological units, phraseological variants, form,
meaning.
ЛИНГВИСТИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ ФРАЗЕОЛОГИЧЕСКОЙ
ВАРИАНТНОСТИ В КАРАКАЛПАКСКОМ ЯЗЫКЕ
Аннотация.
В данной статье рассматривается изучение фразеологической
вариантности в каракалпакском языкознании.
Ключевые слова:
фразеологические выражения, фразеологические единицы,
фразеологические варианты, форма, значение.
Frazeologiyalıq birliklerdiń formalıq hám mánislik ózgerislerin úyreniw filologiyanıń
zárúrli wazıypalarınan biri bolıp tabıladı. Frazeologiyalıq variantlılıq hádiysesi tilimizde tolıq
dárejede úyrenilmedi. Onıń túrleri, jasalıw jolları, sebepleri tolıq ashıp berilmegen.
Qaraqalpaq tiliniń frazeologiyasınıń materiallarına názer salǵanımızda olardıń mánilik
jaǵınan da, dúzilislik jaǵınan da túrleriniń júdá kóp ekenligi kórinedi. Frazeologiyalıq sóz
dizbeklerin tek semantikalıq aspektte qarastırıw olardıń tábiyatın tolıq ashıwda jetkiliksiz. Sonıń
menen birge, frazeologiyalıq variantlılıq tárepin de úyreniw bahalı. Bul másele qaraqalpaq til
biliminde arnawlı túrde izertlenbegen.
Variantlasıw qubılısı barlıq tillerge tán qubılıs. Bul qubılıs, ásirese frazeologiyalıq sóz
dizbeklerinde kóbirek ushırasadı. Sebebi, frazeologiyalıq sóz dizbekleri birden payda bolmaǵan.
Olar neshe ásirlerden beri biziń kúnimizge ıqshamlanǵan, belgili bir qálipke túsken til
birlikleri sıpatında jetip kelgen. Frazeologiyalıq variantlardı izertlew ilimiy kóz qarastan úlken
áhmiyetke iye bolıwı menen qatar onıń tildegi basqa da turaqlı sóz dizbeklerinen ayırmashılıǵın
hám stillik jaqtan hár qıylılıǵın ashıp beriwde keń múmkinshilik beredi.
Túrkiy tillerindegi frazeologiyalıq variantlar boyınsha bir qansha jumıslar islendi.
Máselen, ózbek tilinde Sh.U. Raxmatullaevtıń, qazaq tilinde İ. Keńesbaevtıń, ázerbayjan
tilinde T. A. Bayramovtıń, bashqurt tilinde Z. Uraksinniń miynetlerinde
1
, sonday-aq qaraqalpaq
tilindegi frazeologiyalıq variantlar hám olardıń túrleri S.T. Nawrızbaeva, J. Eshbaev, G.
1
Рахматуллаев Ш. У. Узбек фразеологиясининг баъзи масалалари. – Тошкент: Фан, 1966; И. Кеңесбаев Қазақ
тилиниң фразеологиялық сөздиги, Алматы, 1977; Байрамов Г.А. Основы фразеологии азербайджанского
языка: Автореф.дисс, …док.филол наук,- Баку, 1970; З.Г. Ураксин. Фразеология башкирского языка.- Москва:
Наука, 1975.
Oktabr, 2025-Yil
350
Aynazarova, A. Pirniyazova, B. Yusupova, G. Allambergenova, J. Tańirbergenovlardıń
miynetlerinde sóz etilgen
2
Qaraqalpaq tilindegi frazeologiyalıq variantlardı birneshe túrlerge ajratıp úyreniwimizge
boladı:
Fonetikalıq variantlılıq: … túsinde kórgen qızǵa kóńli ketti («Qara atlı bala» ertegi).
Endi bul ǵaybana «sulıw»ǵa úshewiniń de kewli ketip, ańsarı awıp aldı menen aǵash ustası
sóz baslap…(M.Nızanov).
Leksikalıq variantlılıq: sinonim sózlerdiń qollanılıwı ( jan kúyer, jan ashır. júz kórisiw,
diydar kórisiw, awızǵa iliniw, awızǵa alınıw, jılan jalaǵanday, iyt jalaǵanday).
Morfologiyalıq variantlılıq ( awır minez
li
– awır minez, jeńil minez
li
– jeńil minez, jeńil
tábiyat
lı
– jeńil tábiyat, aspan menen jer
dey
-aspan menen jer
shelli
, ózi qayttı
ǵa
(jew, ishiw) - ózi
qayttı
dan
(jew, ishiw)
júzi jerge qara
dı
, júzin jerge qara
t
tı
" t.b
Sintaksislik variantlılıq frazeologizm komponentleriniń orın tártibin ózgertiw menen,
frazeologizmniń sintaksislik dúzilisiniń ózgerisi tiykarında payda boladı. Mısalı: awzı ashıq-ashıq
awız, bawırı tas-tas bawır, mańlayı qara-qara mańlay, keń peyil – peyli keń, minezi awır – awır
minez t.b.
Muǵdarlıq variantlılıq: Strukturalıq bólimlerdiń qısqarıwı yamasa keńeyiwi (
kúlin
aspanǵa
suwırıw – kúlin suwırıw, dáryadan
bir
tamshı - dáryadan tamshı, jol-
joba
kórsetiw – jol kórsetiw,
oylap-oylap
oyına jete almaw – oyına jete almaw,esinen tanıw – es-
aqılınan
tanıw, jan dew – jan-
jan
dew, tórt awız sóz –
úsh-
tórt awız sóz, jol-
jorıq
kórsetiw - jol kórsetiw, áwere bolıw - áwere-
sarsań
bolıw, kóz taslaw - kóz
qırın
taslaw t.b
.)
Frazeologiyalıq variantlarǵa názer awdarıw arqalı bul gibi til birlikleri tilimizde qalay
payda bolǵan?, ne ushın payda bolǵan? Degen sorawlar payda bolıwı anıq. Negizinde til faktlerine
qaraytuǵın bolsaq tilimizde frazelogizmler heshqanday ózgerissiz qollanılıwı tiyis. Biraq, bul
normaǵa barlıq waqtta da boysınılmazlıǵı kózge taslanadı. Frazeologiyalıq variantlardıń kelip
shıǵıwı tiykarǵı sebepleri tildiń tariyxıy rawajlanıwı , dialektlik sózler tásir, túrli sociallıq faktorlar,
psixologiyalıq faktorlar, tillerdiń bir-birine bolǵan tásiri nátiyjesinen bolıwı múmkin.
Frazeologiyalıq variantlar tilimizde keń qollanılıwı tilimizdiń sóz baylıǵın keńeytiwge bir
sózdi qayta-qayta tákrarlay bermewge, tildiń názikligin, jeke stillik ózgesheliklerdi ashıp beriwge,
sózlerdiń emocionallıq tásirin asıwıǵa járdem beredi.
Juwmaqlap aytqanda, qaraqalpaq tilinde frazeologiyalıq variantlılıq ele tolıq izertleniwi
kerek.
Frazeologizmlerde
bolatuǵın
variantlasıw
qubılısı
tilimizde
jaqın
dúzilistegi
frazeologizmlerdiń payda bolıwına óz tásirin tiygizedi.
2
Наурызбаева С.Т. Фразеологические единицы в каракалпакско-русском словаре. Тошкент: «ФАН», 1972 ;
Ешбаеи Ж. Қарақалпақ тилиниң қысқаша фразеологиялық сөзлиги: - Нөкис, 1985., Б. 26-30; Aynazarova G.
Qaraqalpaq tilinde teńles eki komponentli frazeologizmler. Nókis, “Qaraqalpaqstan”, 2020; Пирниязова А. К.
Қарақалпақ тили фразеологиялық системасыҳәм оның стилистикалық имканиятлары. -Нөкис, 2020. Б. 39-40;
Yusupova B. Qaraqalpaq tiliniń frazeologiyası.- Toshkent: Tafakkur, 2014; Алламбергенова Г. А. И. Юсупов
асарларида фразеологизмларнинг услубий қулланиши. Филология фанлари буйича фалсафа доктори (PhD)
диссертация автореферати. Нукус. 2019; Таңирбергенов Ж. Қарақалпақ тилиндеги фейил фразеологизмлер.
Монография.-Нөкис; «Илимпаз»баспасы, 2021-жыл.
Oktabr, 2025-Yil
351
Frazeologiyalıq variantlılıqtı úyreniw arqalı tildiń ózinshelik ózgesheliklerin anıqlawımız,
tariyxıy rawajlanıwın, jeke stillik ózgesheligin, sózlik quramdaǵı sózlerdiń qollanılıw órisin
tereńlew izertlewge járdem aladı.
Paydalanılǵan ádebiyatlar dizimi:
1.
Айназарова Г. Қарақалпақ тилинде теңлес еки компонентли фразеологизмлер. Нөкис,
2005.
2.
Алламбергенова Г. И. Юсупов асарларида фразеологизмларнинг услубий қулланиши.
Филол.ф.буйича фалсафа доктори. (PhD). дисс. автореферати. – Нукус, 2019.
3.
Байрамов
Г.А.
Основы
фразеологии
азербайджанского
языка:
Автореф.дисс, …док.филол наук,- Баку, 1970
4.
Ешбаев Ж. Қарақалпақ тилиниң қысқаша фразеологиялық сөзлиги. Нөкис, 1985.
5.
Кеңесбаев С.К. Қазақ тилиниң фразеологиялық сөздiгi. Алматы, 1977.
6.
Наурызбаева С.Т. Фразеологические единицы в каракалпакско-русском словаре.
Ташкент, 1972.
7.
Пирниязова А. Қарақалпақ тили фразеологиясы системасы ҳәм оның стилистикалық
имканиятлары. (Монография). - Нөкис: «Qaraqalpaqstan» баспасы, 2020.
8.
Рахматуллаев Ш.У. Некотрые вопросы узбекской фразеологии. АДД. Ташкент, 1966;
9.
Танирбергенов Ж. Қорақалпоқ тилида феъл фразеологизмнинг лингвистик таҳлили
Филол.ф.буйича фалсафа доктори. (PhD). дисс. автореферати. – Нукус, 2020.
