2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 10
266
AMERIKA SOLIQ IMTIYOZLARI
Raxmonaliyev Mirjalol Avazbek o’g’li
Toshkent davlat yuridik universiteti
Tahririy nashriyot bo’limi, Davriy nashrlar sektori texnik muharriri.
Email:
rahmonaliyevmirjalol25@gamil.com
Orcid: https://orcid.org/0009-0005-2217-2262
https://doi.org/10.5281/zenodo.17483916
Annotatsiya.
Ushbu tezisda Amerika Qo‘shma Shtatlaridagi soliq imtiyozlari tizimi,
ularning yuridik asoslari, iqtisodiy maqsadi va davlat siyosatidagi o‘rni keng yoritilgan. Tahlil
jarayonida soliq imtiyozlari orqali iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish, ijtimoiy tenglikni qo‘llab-
quvvatlash va investitsiyalarni jalb etish mexanizmlari o‘rganilgan. Shuningdek, federal, shtat va
mahalliy darajadagi imtiyozlarning huquqiy mexanizmlari solishtirilib, ular iqtisodiyot
tarmoqlariga qanday ta’sir ko‘rsatayotgani tahlil qilingan.
Kalit so‘zlar:
Amerika soliq tizimi; soliq imtiyozlari; investitsion rag‘batlar; ijtimoiy soliq
imtiyozlari; ekologik soliq siyosati; Internal Revenue Code (IRC); Internal Revenue Service (IRS);
“yashil iqtisodiyot”; Inflation Reduction Act; soliq islohotlari; huquqiy barqarorlik.
Kirish
Amerika soliq tizimi dunyodagi eng murakkab va eng keng qamrovli fiskal tizimlardan
biridir. Ushbu tizimda soliqlar nafaqat davlat daromadlarini shakllantiruvchi vosita, balki iqtisodiy
siyosatni amalga oshirishning muhim instrumenti sifatida qaraladi. Ayniqsa,
soliq imtiyozlari
(tax incentives)
AQSH iqtisodiy modelining markaziy unsurlaridan biri hisoblanadi. Ular
korxonalarni investitsiya kiritishga, innovatsiyalarni rivojlantirishga, yangi ish o‘rinlari yaratishga
va ekologik barqaror faoliyat yuritishga rag‘batlantirish maqsadida joriy etiladi.
Soliq imtiyozlarining huquqiy bazasi
Internal Revenue Code (IRC)
da belgilangan
bo‘lib, uni amalga oshirish va nazorat qilish
Internal Revenue Service (IRS)
vakolatiga kiradi.
Amerika tajribasida soliq imtiyozlari “yashirin subsidiyalar” deb ham ataladi, chunki ular davlat
byudjetiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri xarajat qilmasdan, iqtisodiy rivojlanishni moliyaviy qo‘llab-
quvvatlash imkonini beradi
[1].
Soliq imtiyozlarining huquqiy va iqtisodiy mohiyati
AQSH soliq tizimida imtiyozlar soliq bazasini kamaytirish, soliqqa tortiladigan daromadni
qisqartirish yoki bevosita soliq majburiyatlarini kamaytirish shaklida namoyon bo‘ladi. Ular uch
asosiy yo‘nalishda qo‘llaniladi:
Investitsion imtiyozlar (Investment Tax Credit)
– yangi texnologiyalar, ishlab chiqarish
vositalari va innovatsion loyihalarga sarmoya kiritgan korxonalar uchun.
Ijtimoiy imtiyozlar (Social Tax Credits)
– kam daromadli oilalar, nogironlar, ta’lim
oluvchilar yoki farzandli oilalarni qo‘llab-quvvatlash maqsadida
[2].
Ekologik imtiyozlar (Environmental Tax Incentives)
– “yashil energetika”, qayta
tiklanuvchi manbalar, chiqindilarni kamaytirish va uglerod izini pasaytirishga
yo‘naltirilgan dasturlar uchun.
2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 10
267
Yuridik nuqtai nazardan, soliq imtiyozlari davlat tomonidan belgilangan
fiskal siyosatning
maqsadli mexanizmi
bo‘lib, ular iqtisodiy faoliyatni tartibga solish, ijtimoiy adolatni
mustahkamlash va raqobatbardoshlikni oshirishga xizmat qiladi
[3].
Federal darajadagi soliq imtiyozlari
Federal darajada qo‘llaniladigan imtiyozlar eng muhim hisoblanadi, chunki ular butun
mamlakat miqyosida amal qiladi. Masalan:
Research and Experimentation (R&E) Tax Credit
— ilmiy-tadqiqot va innovatsion
faoliyatni rag‘batlantirish uchun mo‘ljallangan.
Child Tax Credit
— farzandli oilalarga beriladigan yillik soliq chegirmasi bo‘lib, u 2023-
yilda har bir bola uchun $2000 miqdorida belgilangan
[4].
Earned Income Tax Credit (EITC)
— past daromadli ishchilarga mo‘ljallangan imtiyoz
bo‘lib, u mehnat faoliyatini rag‘batlantirish va kambag‘allikni kamaytirishga qaratilgan.
Energy Efficient Tax Credit
— qayta tiklanuvchi energiya manbalariga o‘tgan
korxonalar va uy xo‘jaliklariga beriladigan imtiyoz
[5].
Bu imtiyozlarning umumiy maqsadi iqtisodiyotning turli tarmoqlarida barqaror o‘sishni
ta’minlash va aholi turmush darajasini yaxshilashdan iborat.
Shtat va mahalliy darajadagi soliq imtiyozlari
AQSHda har bir shtat o‘zining soliq siyosatiga ega bo‘lib, ular federal siyosatdan mustaqil
tarzda qo‘shimcha imtiyozlar joriy etadi. Masalan, Texas va Florida shtatlarida
daromad solig‘i
yo‘q
, bu esa tadbirkorlikni rivojlantirishga xizmat qiladi. Kaliforniya, Nyu-York va Massachusets
esa
startap kompaniyalar, ilmiy markazlar va texnologik korxonalar uchun
maxsus soliq
chegirmalari taqdim etadi
[6].
Shtat miqyosidagi imtiyozlarning maqsadi – investitsiyalarni hududiy jihatdan jalb etish,
bandlikni oshirish va mahalliy iqtisodiyotlarni rivojlantirishdir. Shu orqali soliq siyosati
federalizm tamoyiliga asoslanib, har bir shtatning iqtisodiy manfaatini himoya qiladi.
Soliq imtiyozlarining ijobiy va salbiy jihatlari
Ijobiy jihatlar:
Investitsiyalarni rag‘batlantiradi;
Yangi ish o‘rinlari yaratadi;
Innovatsiyalar va ekologik texnologiyalarni rivojlantiradi;
Ijtimoiy tenglikni mustahkamlaydi.
Salbiy jihatlar:
Byudjet daromadlarini qisqartiradi;
Murakkab soliq kodeksini yanada chalkashtiradi;
Ayrim yirik korporatsiyalar tomonidan suiiste’mol qilinishi mumkin.
Shunga qaramay, AQSH hukumati doimiy ravishda soliq imtiyozlari tizimini
takomillashtirib boradi. Masalan,
Inflation Reduction Act (2022)
orqali ekologik imtiyozlar
kengaytirildi va “yashil iqtisodiyot”ga o‘tish rag‘batlantirildi
[7].
Xulosa
Amerika Qo‘shma Shtatlaridagi soliq imtiyozlari tizimi davlatning iqtisodiy va ijtimoiy
siyosatini amalga oshirishda strategik ahamiyatga ega vositadir. U nafaqat iqtisodiy o‘sishni
rag‘batlantiradi, balki innovatsion faoliyatni, bandlikni, ekologik barqarorlikni va ijtimoiy
2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 10
268
tenglikni ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. AQSH tajribasi shuni ko‘rsatadiki, soliq imtiyozlari
samarali bo‘lishi uchun ularni aniq maqsadlarga yo‘naltirish, ularning natijasini baholash va
shaffof monitoring tizimini yo‘lga qo‘yish zarur.
Shuningdek, soliq imtiyozlarining haddan tashqari ko‘pligi byudjet barqarorligiga xavf
tug‘dirishi mumkin. Shu bois, AQSH hukumati imtiyozlarni doimiy qayta ko‘rib chiqib, ularni
iqtisodiy sharoit va davlat manfaatlariga moslashtirib boradi. Natijada, AQSH soliq imtiyozlari
tizimi —
bozor mexanizmlari va huquqiy tartibga solish o‘rtasidagi muvozanat
asosida
shakllangan ilg‘or model sifatida ko‘plab mamlakatlar uchun o‘rnak bo‘lib xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Internal Revenue Service (IRS).
Internal Revenue Code of 1986, as amended.
Washington
D.C.: U.S. Government Printing Office, 2023.
2.
U.S. Department of the Treasury.
Tax Expenditures Report, Fiscal Year 2024.
Washington
D.C., 2024.
3.
OECD.
Tax Policy Reforms 2023: OECD and Selected Partner Economies.
Paris: OECD
Publishing, 2023.
4.
Gravelle, Jane G.
Tax Incentives and Economic Growth.
Congressional Research Service,
Washington D.C., 2022.
5.
Zodrow, George R.
Evaluating U.S. Tax Incentives: Efficiency and Equity Considerations.
National Tax Journal
, Vol. 74, No. 2, 2021.
6.
U.S. Congress.
Inflation Reduction Act of 2022 (Public Law No. 117–169).
Washington
D.C., 2022.
7.
Tax Foundation.
Corporate Tax Incentives in the United States: Policy Overview.
Washington D.C., 2023.
8.
Avi-Yonah, Reuven S.
The Use of Tax Incentives in the Modern Fiscal State.
Harvard
Law Review
, Vol. 135, No. 4, 2022.
9.
U.S. Government Accountability Office (GAO).
Tax Expenditures: Background and
Evaluation.
Report No. GAO-23-104678, Washington D.C., 2023.
10.
IMF.
United States: 2023 Article IV Consultation—Staff Report.
Washington D.C., 2023.
