Oktabr, 2025-Yil
331
MOSLASHUV JARAYONIDA KOMMUNIKATSIYA JARAYONLARINING ROLI
G’afforova Dilfuza Jo’rayevna
Termiz davlat universiteti Ijtimoiy fanlar fakulteti psixologiya kafedrasi o’qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17478467
Annotatsiya.
Tezisda insonning yangi ijtimoiy muhit, jamoa yoki kasbiy tizimga kirish
jarayonida kommunikatsiya omilining ahamiyati tahlil qilingan. Moslashuv jarayonining
psixologik va ijtimoiy mexanizmlari, shuningdek, verbal va noverbal muloqot shakllarining
shaxsiy integratsiya, hissiy barqarorlik va ijtimoiy moslashuvdagi roli yoritiladi. Tadqiqotda
kommunikatsiyaning turli bosqichlardagi o‘zaro ta’siri, stressni kamaytirishdagi va empatiyani
kuchaytirishdagi ahamiyati ilmiy asosda tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
moslashuv jarayoni, kommunikatsiya, verbal muloqot, noverbal muloqot,
empatiya, stress, ijtimoiy moslashuv.
THE ROLE OF COMMUNICATION PROCESSES IN THE ADAPTATION PROCESS
Annotation.
The thesis analyzes the importance of the communication factor in the process
of a person entering a new social environment, team or professional system. The psychological
and social mechanisms of the adaptation process are highlighted, as well as the role of verbal and
nonverbal forms of communication in personal integration, emotional stability and social
adaptation. The study analyzes the interaction of communication at different stages, its
importance in reducing stress and enhancing empathy on a scientific basis.
Keywords:
adaptation process, communication, verbal communication, nonverbal
communication, empathy, stress, social adaptation.
РОЛЬ КОММУНИКАТИВНЫХ ПРОЦЕССОВ В ПРОЦЕССЕ АДАПТАЦИИ
Аннотация.
В диссертации анализируется значение фактора коммуникации в
процессе вхождения человека в новую социальную среду, коллектив или профессиональную
систему. Раскрываются психологические и социальные механизмы процесса адаптации, а
также роль вербальных и невербальных форм коммуникации в личностной интеграции,
эмоциональной стабильности и социальной адаптации. В исследовании на научной основе
анализируется взаимодействие коммуникации на разных этапах, её значение в снижении
стресса и повышении эмпатии.
Ключевые слова:
процесс адаптации, коммуникация, вербальная коммуникация,
невербальная коммуникация, эмпатия, стресс, социальная адаптация.
KIRISH
Insonning jamiyatdagi faoliyati, shaxslararo munosabatlari va professional rivojlanishi
moslashuv jarayoni bilan uzviy bog‘liq. Moslashuv — bu shaxsning yangi ijtimoiy, psixologik,
madaniy yoki kasbiy muhitga kirishib, u yerda samarali faoliyat ko‘rsatishga tayyorlanish
jarayonidir. Moslashuv jarayonining muvaffaqiyati ko‘p jihatdan kommunikatsiya — ya’ni,
shaxslararo axborot almashish, hissiy o‘zaro ta’sir va muloqot ko‘nikmalarining darajasiga bog‘liq
bo‘ladi.
Zamonaviy ijtimoiy-psixologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, kommunikatsiya faqat so‘z
almashish emas, balki insonning hissiy, axloqiy va kognitiv uyg‘unligiga asoslangan murakkab
jarayondir.
Oktabr, 2025-Yil
332
Ayniqsa, yangi ish jamoasiga kirgan xodim, talaba, yoki boshqa madaniy muhitga kirgan
migrant uchun samarali kommunikatsiya moslashuvning eng muhim komponenti sifatida
namoyon bo‘ladi.
ASOSIY QISM
Kommunikatsiya — bu ikki yoki undan ortiq subyektlar o‘rtasida axborot almashish, hissiy
ta’sir va o‘zaro tushunish jarayoni bo‘lib, u uchta asosiy komponentni o‘z ichiga oladi: verbal
aloqa (nutq orqali muloqot), noverbal aloqa (imo-ishora, mimika, tana tili), hamda interaktiv aloqa
(harakatlar orqali o‘zaro ta’sir) [1]. Moslashuv jarayonida bu komponentlar o‘zaro uyg‘unlikda
namoyon bo‘lganda, shaxs yangi muhitda o‘z o‘rnini tezroq topadi.
Yangi jamoaga kirgan inson dastlab “psixologik beqarorlik” holatini boshdan kechiradi: u
o‘zini noma’lum ijtimoiy muhitda his qiladi, munosabatlar tizimi hali shakllanmagan, qadriyatlar
tizimi bilan tanish emas. Bunday sharoitda kommunikatsiya — o‘zini ifoda etish, boshqalarni
tinglash, axborotni qayta ishlash va empatiya ko‘rsatish orqali — moslashuvni tezlashtiradi [2].
Samarali kommunikatsiyaning asosiy belgilaridan biri — o‘zaro tushunishdir. Psixologik
jihatdan qaralganda, inson o‘zini tushunilgan his qilganida, xavfsizlik hissi kuchayadi, stress
kamayadi, kognitiv diqqat faollashadi. Shu bilan birga, ijobiy kommunikatsiya shaxsning o‘z-
o‘zini qadrlashini oshiradi, ijtimoiy rollarni to‘g‘ri egallashga yordam beradi va o‘zini jamoaning
bir qismi sifatida his etishga imkon yaratadi.
Moslashuv jarayonining kommunikativ modeli quyidagi bosqichlardan iborat:
Kuzatuv bosqichi – shaxs yangi muhitni kuzatadi, norma va qadriyatlarni o‘rganadi;
Faol muloqot bosqichi – atrofdagilar bilan muloqot o‘rnatadi, fikr bildiradi, ishonch
shakllantiradi;
Integratsiya bosqichi – yangi ijtimoiy muhitda faol ishtirok etadi, ijtimoiy rollarni qabul
qiladi;
Barqarorlashuv bosqichi – muloqot turg‘unlashadi, shaxs muhitda o‘zini qulay his qiladi
[3].
Quyidagi jadvalda moslashuv bosqichlari va har bir bosqichda kommunikatsiyaning o‘ziga
xos roli ko‘rsatilgan.
1-jadval
Moslashuv bosqichlari va kommunikatsiya jarayonlarining o‘zaro bog‘liqligi
Moslashuv
bosqichi
Kommunikatsiya
shakllari
Asosiy vazifalar
Kutilgan natijalar
1. Kuzatuv
bosqichi
Noverbal, bilvosita
muloqot
Muhitni o‘rganish,
ijtimoiy me’yorlarni
anglash
Yangi jamoa haqida
umumiy tasavvur hosil
bo‘ladi
2. Faol muloqot
bosqichi
Verbal muloqot, fikr
almashish
O‘z fikrini bildirish,
empatiya o‘rnatish,
ishonch hosil qilish
Shaxsiy aloqa kanallari
paydo bo‘ladi, ijobiy
munosabat shakllanadi
3. Integratsiya
bosqichi
Ijtimoiy va kasbiy
kommunikatsiya
Jamoaviy muvofiqlikni
oshirish, hamkorlikni
rivojlantirish
Shaxs jamoaning faol
a’zosiga aylanadi
4. Barqarorlashuv
bosqichi
Barqaror muloqot
tizimi
Turg‘un aloqalar, o‘zaro
ishonchni mustahkamlash
Moslashuv yakunlanadi,
ijtimoiy barqarorlik
ta’minlanadi
Oktabr, 2025-Yil
333
Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, har bir bosqichda kommunikatsiya jarayoni o‘z funksiyasiga
ega. Dastlabki bosqichlarda axborot qabul qilish va moslashish muhim bo‘lsa, keyingi
bosqichlarda hissiy almashinuv, ijtimoiy o‘zaro ta’sir va jamoaviylik ustuvor bo‘ladi.
Shuningdek, kommunikatsiyaning moslashuvdagi samaradorligi shaxsning temperament
turi, ijtimoiy intellekti va muloqot madaniyatiga ham bog‘liq. Masalan, ekstravert shaxslar yangi
jamoaga tezroq moslashadi, chunki ular tashabbuskor, ochiq va ijobiy hissiyotli bo‘lishadi.
Introvert shaxslar esa avval kuzatadi, keyin asta-sekin muloqotga kirishadi, bu esa
uzoqroq, lekin barqarorroq moslashuvni ta’minlaydi [4].
Psixofiziologik nuqtai nazardan, ijobiy kommunikatsiya stress gormonlari — kortizol va
adrenalin darajasini pasaytiradi, endorfin ishlab chiqilishini faollashtiradi. Bu esa moslashuv
davrida stressning salbiy ta’sirini yumshatadi va emotsional barqarorlikni oshiradi. Shuningdek,
ijobiy muloqotda bo‘lgan insonlarda yurak urish chastotasi me’yorga tushadi, nafas olish ritmi
tinchlanadi, diqqat markazlashadi — bu esa fiziologik muvozanatning tiklanishiga olib keladi. Shu
boisdan, sport tibbiyoti va psixologiya fanlari kesishgan nuqtada kommunikatsiya stressga qarshi
tabiiy himoya mexanizmi sifatida qaraladi.
XULOSA VA MUNOZARA
Moslashuv jarayoni inson hayotidagi eng muhim ijtimoiy-psixologik bosqichlardan biridir.
Bu jarayonda kommunikatsiya axborot almashishdan tashqari, hissiy qo‘llab-quvvatlash,
ijtimoiy integratsiya va o‘zini anglash vositasi sifatida ham muhim rol o‘ynaydi. Verbal va
noverbal muloqot uyg‘unligi, empatiya va faol tinglash ko‘nikmalari shaxsga yangi muhitda o‘zini
qulay his qilish imkonini beradi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, kommunikatsiya darajasi yuqori
bo‘lgan jamoalarda moslashuv tezroq, stress darajasi pastroq, ijtimoiy muhit esa barqarorroq
bo‘ladi. Shu sababli, moslashuvni samarali tashkil etish uchun kommunikatsiya madaniyatini
shakllantirish, treninglar o‘tkazish, hamkorlikni rag‘batlantirish va ochiq muloqot muhiti yaratish
zarurdir.
ADABIYOTLAR RO`YXATI
1.
Karimov, M. Ijtimoiy psixologiya asoslari.- Toshkent: Fan va texnologiya, 2018. — 284 b.
2.
Abdullayeva, D. Kommunikatsiya va shaxslararo muloqot psixologiyasi. — Toshkent:
Ijtimoiy fanlar, 2019. — 312 b.
3.
Hall, E. T. The Silent Language. — New York: Anchor Books, 1990. — 192 p.
4.
Шагазатова, Б. Х., & Рахимбердиева, З. А. (2024). РАННИЕ БИОМАРКЕРЫ
ДИАБЕТИЧЕСКОЙ БОЛЕЗНИ ПОЧЕК. Eurasian Journal of Medical and Natural
Sciences, 4(9), 34-44.
5.
AKZAMOVNA, Z. R., XABIBULLAYEVNA, S. B., KAMARDINOVNA, N. D., &
TOXTABAYEVICH, B. Q. (2019). THE STUDY OF THE POLYMORPHIC GENE
AGTR1 1166 A> C AND A MARKER OF NEPHRINE WITH DIABETIC
NEPHROPATHY IN PATIENTS WITH TYPE 1 DIABETES IN THE UZBEK
POPULATION. International Journal of Pharmaceutical Research (09752366), 11(3).
6.
Каюмова, Г. Н., & Гаффорова, Д. Ж. (2020). Психологический Анализ Семейных
Отношений. Студенческий вестник, (15-2), 25-27.
7.
Juraevna, G. D. (2021). Prevention of divorce by preparing young people for family life.
ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal, 11(12), 398-401.
