ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
631
DAVLATLARNING JAVOBGARLIGI MASALALARIDA XALQARO ODAT
HUQUQINING O‘RNI VA AHAMIYATI
Sharifov Eldor Xamidovich
Toshkent Davlat Yuridik universiteti
xalqaro huquq va qiyosiy huquqshunoslik fakultetining “B” potok 2-kurs talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17490444
Annotatsiya.
Ushbu maqolada xalqaro huquq tizimida davlatlarning javobgarligi
institutining shakllanishi va unda xalqaro odat huquqining o‘rni tahlil qilinadi. Muallif xalqaro
odatlarning manba sifatidagi ahamiyatini, ularning davlat amaliyoti va opinio juris orqali
shakllanish mexanizmini yoritadi. Maqolada, shuningdek, BMT xalqaro huquq komissiyasi
tomonidan 2001-yilda qabul qilingan “Davlatlarning xalqaro huquqbuzarliklari uchun
javobgarligi to‘g‘risidagi maqolalar” hamda xalqaro sud amaliyotining mazkur sohaga ta’siri
ko‘rib chiqiladi. Natijada xalqaro odat huquqi davlatlarning javobgarligini belgilashda muhim
manba sifatida e’tirof etilgan.
Kalit so‘zlar:
xalqaro javobgarlik, odat huquqi, opinio juris, xalqaro huquqbuzarlik,
xalqaro sud amaliyoti, BMT xalqaro huquq komissiyasi.
Аннотация
. В данной статье рассматривается формирование института
ответственности государств в системе международного права и роль международного
обычного права в этом процессе. Автор анализирует значение международных обычаев
как источника права, их формирование через государственную практику и opinio juris.
Особое внимание уделено статьям Комиссии международного права ООН 2001
года об ответственности государств за международно-противоправные деяния, а
также практике международных судов. В результате показано, что международное
обычное право играет ключевую роль в определении ответственности государств.
Ключевые слова:
международная ответственность, обычное право, opinio juris,
международное
правонарушение,
практика
международных
судов,
Комиссия
международного права ООН.
Abstract.
This article examines the formation of the institute of state responsibility within
the international legal system and analyzes the role of customary international law in this
process. The author explores the significance of customary norms as a source of law, focusing
on their development through state practice and opinio juris. Particular attention is given to the
2001 Articles on the Responsibility of States for Internationally Wrongful Acts adopted by the
UN International Law Commission, as well as to relevant international court practices. The
study concludes that customary international law serves as a fundamental source in determining
state responsibility.
Keywords:
international responsibility, customary law, opinio juris, internationally
wrongful act, international court practice, UN International Law Commission.
Kirish
Hozirgi globallashuv jarayonida xalqaro huquq tizimi xalqaro barqarorlikni
ta’minlashning eng muhim mexanizmlaridan biri sifatida qaralmoqda.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
632
Siyosiy, iqtisodiy va ekologik sohalarda yuz berayotgan o‘zgarishlar davlatlardan xalqaro
majburiyatlarga qat’iy rioya etishni, ularning xatti-harakatlari uchun javobgarlikni aniq
belgilashni talab qiladi. Shu jihatdan,
xalqaro odat huquqi
xalqaro huquq manbalari orasida
alohida o‘rin tutadi, chunki u yozma shartnomalarga qaramasdan, davlatlarning uzoq yillik
amaliyoti va huquqiy e’tiqodi natijasida shakllanadi.
O‘zbekiston Respublikasi ham xalqaro maydonda faol ishtirok etib, o‘z tashqi siyosatini
xalqaro huquqning asosiy tamoyillariga tayanib olib boradi. Davlatimiz xalqaro shartnomalarga
qo‘shilish bilan bir qatorda,
xalqaro odat huquqining
normalarini ham o‘z amaliyotida
qo‘llaydi.
Masalan, O‘zbekistonning BMT doirasidagi tinchlikparvarlik, suveren tenglik va
davlatlarning ichki ishlariga aralashmaslik tamoyillariga sodiqligi odatiy xalqaro normalarni
hurmat qilishning yaqqol namunasidir.
Tadqiqotning
maqsadi
— davlatlarning xalqaro javobgarligi masalalarida xalqaro odat
huquqining mohiyati, manbalari va amaliy ahamiyatini tahlil qilishdir.
Vazifalar
esa quyidagilardan iborat:
1.
Xalqaro odat huquqining shakllanish mexanizmini va nazariy asoslarini o‘rganish;
2.
Davlatlarning javobgarligi institutida odatiy normalarning o‘rnini aniqlash;
3.
O‘zbekistonning xalqaro-huquqiy amaliyotida odat huquqining qo‘llanishini tahlil qilish.
Tadqiqotning
metodlari
sifatida tarixiy-huquqiy, taqqoslash, tahliliy va qiyosiy
yondashuv usullaridan foydalaniladi.
Mavzu doirasidagi markaziy ilmiy
munozaralar
shundan iboratki, ayrim olimlar xalqaro
odat huquqini xalqaro shartnomalardan ustun qo‘yadi (I.Brownlie, M.Shaw), boshqalar esa uni
faqat yordamchi manba sifatida baholaydi (A.Cassese, G.Yuldasheva). Ushbu ishda ana shu
yondashuvlar solishtirilib, davlatlarning javobgarligi masalalarida odat huquqining haqiqiy o‘rni
aniqlanadi.
ILMIY–NAZARIY QISM
Xalqaro huquq tarixan ikki asosiy manbaga tayanadi: xalqaro shartnomalar va xalqaro
odat huquqi. Ularning o‘zaro uyg‘unligi xalqaro munosabatlarda barqarorlik va izchillikni
ta’minlaydi. “Xalqaro odat huquqi — bu davlatlarning takrorlanuvchi amaliyoti hamda ushbu
amaliyotning huquqiy majburiyat sifatida tan olinishi (opinio juris) natijasida shakllanadigan
qoidalar tizimidir”
1
. Mazkur tushunchani ilk bor tizimli tarzda ingliz olimi
Malkolm Shou
o‘zining “International Law” asarida ifodalagan. Unga ko‘ra, “odat huquqi yozma shaklga ega
bo‘lmasada, u xalqaro huquqning yashovchanligini ta’minlaydigan manba sifatida doimo faol
harakatda bo‘ladi”
2
.
Shuningdek, mashhur xalqaro huquqshunos
Brigitte Stern
xalqaro odatni “xalqaro
huquqning yuragi” deb ataydi. Uning fikricha, xalqaro shartnomalar ko‘pincha odat normalariga
tayanadi va ularni aniqlashtiradi, ammo o‘z navbatida yangi huquqiy majburiyatlarni yaratmaydi,
balki mavjud odatlarni mustahkamlaydi.
1
Hozirgi zamon xalqaro huquqi nazariyasi asoslari
. (2024, 22 may). Namangan davlat universiteti.
2
Shaw, M. N. (2021).
International Law
(9th ed.). Cambridge University Press.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
633
Shu bois,
Brigitte
odat huquqini shartnomaviy huquqdan avval paydo bo‘lgan va
bugungi kunda ham shartnomalar bilan bir qatorda amalda bo‘lgan manba sifatida baholaydi.
3
Biroq bu nuqtai nazarga
Antonio Cassese
tanqidiy yondashadi. Uning fikricha, odat
huquqi “davlatlar irodasini ifodalovchi dinamik jarayon bo‘lsa-da, yozma shartnomalar bilan
solishtirganda aniqligi va huquqiy chegaralari jihatidan noaniqdir”. Cassese, ayniqsa,
davlatlarning javobgarligi masalalarida odat normalarini qo‘llash murakkabligini ta’kidlab, har
bir vaziyatda odatning mavjudligini alohida aniqlash zarurligini qayd etadi.
4
O‘zbekistonlik olima
G.Yuldasheva
ham xalqaro odat huquqiga o‘ziga xos yondashuvni
ilgari surgan. Unga ko‘ra, odat huquqi xalqaro huquqning milliy huquq tizimlari bilan
uyg‘unlashuvini ta’minlovchi “ko‘prik” vazifasini bajaradi.
Yuldasheva
ning fikricha,
O‘zbekistonning xalqaro-huquqiy siyosati — bu xalqaro normalarni, jumladan, odatiy huquqni
milliy huquq tizimiga singdirish jarayonidir. Shu jihatdan, u “odat huquqi xalqaro
majburiyatlarni milliy qonunchilik bilan muvofiqlashtirishda muhim rol o‘ynaydi” deb
ta’kidlaydi.
5
Nazariy jihatdan, xalqaro odat huquqining mavjudligi
ikki asosiy element
bilan
belgilanadi:
1.
Davlatlarning doimiy amaliyoti (usus):
bir xil turdagi xatti-harakatlarning muntazam
takrorlanishi.
2.
Huquqiy e’tiqod (opinio juris):
davlatlar o‘z xatti-harakatlarini huquqiy majburiyat
sifatida bajarayotganiga ishonishi.
Masalan, 1951-yildagi
BMT Xalqaro sudi
ning “Baliqchilik ishi” (Buyuk Britaniya –
Norvegiya) bo‘yicha qarorida sud aynan shu ikki elementni alohida ajratib ko‘rsatgan. Sud
fikricha, “odat normalarining shakllanishi uchun faqat amaliyot yetarli emas, balki ushbu
amaliyotni huquqiy majburiyat sifatida tan olish zarur”. Bu yondashuv hozirgacha xalqaro odat
huquqining asosiy nazariy modeli sifatida e’tirof etiladi.
5
Davlatlarning javobgarligi institutida esa xalqaro odat huquqi muhim o‘rin tutadi. Chunki
ko‘plab xalqaro nizolar, ayniqsa inson huquqlari, ekologiya yoki diplomatik aloqalar sohasida,
aynan odat normalari asosida hal qilinadi. Masalan, davlatning xalqaro javobgarligini belgilovchi
“Ex injuria jus non oritur”
(nohaqlikdan huquq tug‘ilmaydi) prinsipi ham odat huquqidan
kelib chiqqan. Bu tamoyil keyinchalik 2001-yilda qabul qilingan “Davlatlarning xalqaro
huquqbuzarliklari uchun javobgarligi to‘g‘risidagi maqolalar”da huquqiy shaklga ega bo‘ldi.
6
O‘zbekiston Respublikasining xalqaro huquq amaliyotida ham ushbu nazariy asoslar o‘z
ifodasini topgan. Mamlakatimiz xalqaro shartnomalarni ratifikatsiya qilish bilan birga,
xalqaro
odat huquqining asosiy tamoyillariga amal qiladi
: suveren tenglik, tinchlikni saqlash, hududiy
Custom at the heart of international law
. 11 Duke Journal of Comparative & International Law,
89–108
4
Cassese, A. (2000).
The Martens Clause: Half a Loaf or Simply Pie in the Sky?
11 European Journal of
International Law (1), 511-529.
5
Yuldasheva, G. (muharrir). (2018).
Xalqaro huquq. Darslik
(450 b.). Toshkent: TDYuU nashriyoti. Retrieved
from
6
International Law Commission. (2001).
Draft articles on Responsibility of States for Internationally Wrongful
Acts, with commentaries
. United Nations
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
634
yaxlitlik va ichki ishlariga aralashmaslik. Bu, o‘z navbatida, O‘zbekistonning xalqaro
hamjamiyatdagi obro‘sini mustahkamlaydi.
Shunday qilib, ilmiy-nazariy nuqtayi nazardan xalqaro odat huquqi xalqaro javobgarlik
tizimining nazariy tayanchidir. U yozma manbalardan farqli ravishda, davlatlar amaliyoti orqali
doimo rivojlanib boradi va xalqaro huquqning “tirik manbasi” sifatida o‘z dolzarbligini saqlaydi.
HUQUQIY ASOSLARI
Davlatlarning xalqaro javobgarligi masalalarini tartibga soluvchi huquqiy manbalar
ichida xalqaro odat huquqi bilan bir qatorda, yozma xalqaro shartnomalar, xalqaro tashkilotlar
qarorlari va milliy qonunchilik muhim o‘rin tutadi.
Birinchi navbatda,
BMT Nizomi
xalqaro javobgarlik institutining poydevorini belgilaydi.
Nizomning 2-moddasida barcha a’zolar “davlatlarning suveren tengligi, hududiy yaxlitligi va
ichki ishlariga aralashmaslik” tamoyillariga rioya etishga majbur ekani qayd etilgan.
7
Bu
tamoyillar nafaqat shartnomaviy, balki
odat huquqiy norma
sifatida ham xalqaro amaliyotda
mustahkam o‘rnashgan. Shu bois BMT Nizomi xalqaro javobgarlik masalalarida normativ va
odat huquqi o‘rtasidagi o‘zaro uyg‘unlikni ta’minlovchi manba sifatida baholanadi.
2001-yilda BMT Xalqaro huquq komissiyasi tomonidan qabul qilingan
“Davlatlarning
xalqaro huquqbuzarliklari uchun javobgarligi to‘g‘risidagi maqolalar”
(Draft Articles on
Responsibility of States for Internationally Wrongful Acts) ushbu sohadagi eng muhim
hujjatlardan biridir. Ushbu maqolalar majmuasi xalqaro odat huquqining kodifikatsiyasi sifatida
e’tirof etilgan. Chunki unda ilgari faqat sud amaliyotida va odatiy qoidalarda mavjud bo‘lgan
prinsiplarga huquqiy shakl berilgan. Masalan, 1-moddada “har bir xalqaro huquqbuzarlik
davlatning xalqaro javobgarligini keltirib chiqaradi” degan norma mavjud bo‘lib, bu qoidaning
ildizi odat huquqidan kelib chiqadi.
8
Shuningdek, 30–31-moddalarda belgilanishicha, davlat xalqaro majburiyatni buzgan
taqdirda, u huquqbuzarlikni to‘xtatish va yetkazilgan zararni qoplash majburiyatini oladi
8
. Bu
tamoyil, o‘z navbatida, xalqaro adolat va tenglik prinsiplarining odatiy ko‘rinishidir
. Ian
Brownlie
, bu haqda shunday degan: “Davlatning xalqaro javobgarligi – bu faqatgina
majburiyatni buzish emas, balki xalqaro hamjamiyatdagi ishonch tizimini himoya qilish
vositasidir.
9
”
Xalqaro shartnomalar tizimida odat huquqi bilan bog‘liq yana bir muhim hujjat —
1969-
yilgi Xalqaro shartnomalar huquqi to‘g‘risidagi Vena konvensiyasi
dir. Uning 38-moddasida
aniq belgilangan: “shartnomada belgilangan qoida xalqaro odat huquqining bir qismi sifatida tan
olingan taqdirda, u shartnomaga a’zo bo‘lmagan davlatlarga ham tatbiq etilishi mumkin.”
10
Bu
norma xalqaro odat huquqining universalligini, ya’ni barcha davlatlar uchun majburiy kuchga
egaligini ko‘rsatadi.
7
United Nations. (1945, June 26).
Charter of the United Nations.
San Francisco: United Nations. Retrieved from
8
International Law Commission. (2001).
Draft Articles on Responsibility of States for Internationally Wrongful
Acts, with commentaries.
United Nations.
9
Brownlie, I. (2008).
Principles of Public International Law
(7th ed.). Oxford University Press. Retrieved from
10
United Nations. (1969, May 23).
Vienna Convention on the Law of Treaties.
United Nations Treaty Series, Vol.
1155, p. 331. Retrieved from
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
635
Davlatlarning javobgarligi institutida
xalqaro sud amaliyoti
ham muhim huquqiy manba
sanaladi. Masalan, BMT Xalqaro sudi 1949-yildagi “Reparations for Injuries” (BMT agentlariga
yetkazilgan zarar) ishida shunday degan edi: “Har qanday xalqaro subyekt o‘z majburiyatini
buzgan taqdirda, u xalqaro javobgarlikka tortiladi.” Bu qaror xalqaro odat huquqining amaliy
tasdig‘i sifatida e’tirof etilgan
11
.
Endi
O‘zbekiston
Respublikasining
milliy-huquqiy
asoslariga
to‘xtalsak,
mamlakatimiz xalqaro majburiyatlarni, shu jumladan odatiy huquq normalarini bajarish borasida
mustahkam siyosiy-huquqiy pozitsiyaga ega.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining
17-moddasida
: “O‘zbekiston xalqaro huquqning umume’tirof etilgan prinsiplari va normalarini
hurmat qiladi”
12
, deb belgilangan. Bu norma xalqaro odat huquqining milliy huquq tizimida
bevosita qo‘llanishi mumkinligini anglatadi.
Bundan
tashqari,
“O‘zbekiston
Respublikasining
xalqaro
shartnomalari
to‘g‘risida”gi Qonun
(2019-yil 22-aprel) ham xalqaro huquq manbalariga nisbatan ochiq
yondashuvni ta’minlaydi. Qonunning 3-moddasida xalqaro majburiyatlarning manbalari sifatida
“xalqaro shartnomalar va xalqaro odatlar” tilga olinadi
13
. Bu, o‘z navbatida, odat huquqining
milliy huquq amaliyotida tan olinishi va qo‘llanishini huquqiy jihatdan tasdiqlaydi.
O‘zbekistonning xalqaro-huquqiy faoliyatida ham odat normalari muhim rol o‘ynaydi.
Masalan, O‘zbekistonning BMT Tinchlikni saqlash tashabbuslarini qo‘llab-quvvatlashi,
suv resurslarini adolatli taqsimlash bo‘yicha mintaqaviy hamkorlikni ilgari surishi, diplomatik
aloqalarda immunitet va daxlsizlik qoidalariga qat’iy rioya etishi — bularning barchasi xalqaro
odat huquqining amaliy qo‘llanilishidir.
Shunday qilib, xalqaro va milliy-huquqiy asoslar o‘zaro uyg‘unlashgan holda,
davlatlarning javobgarligi masalalarida xalqaro odat huquqining normativ asosini tashkil etadi.
Bu uyg‘unlik xalqaro huquqning barqarorligini ta’minlash bilan birga, O‘zbekistonning xalqaro
hamjamiyatdagi ishonchli huquqiy hamkor sifatidagi mavqeini mustahkamlaydi.
SUDLOV ORGANLARI AMALIYOTI
Xalqaro odat huquqi xalqaro sudlar faoliyatida eng ko‘p murojaat qilinadigan
manbalardan biridir. Xalqaro sudlar, ayniqsa BMT Xalqaro sudi (International Court of Justice,
ICJ), odat normalarini aniqlash va qo‘llashda muhim rol o‘ynaydi.
BMT Xalqaro sudi 1969-yildagi
“Shimoliy dengiz kontinental shelfi”
(North Sea
Continental Shelf) ishida xalqaro odat huquqining shakllanishi uchun zarur bo‘lgan
ikki
elementni
aniq belgilab berdi
14
:
1.
Davlat amaliyoti (usus)
– davlatlarning bir xil yo‘nalishda, muntazam amalga
oshiradigan xatti-harakatlari;
2.
Huquqiy e’tiqod (opinio juris)
– davlatlarning bu xatti-harakatni huquqiy majburiyat
sifatida bajarishiga ishonchi.
11
International Court of Justice. (1949, April 11).
Reparations for Injuries Suffered in the Service of the United
Nations, Advisory Opinion.
ICJ Reports 1949, p. 174–185. Retrieved from
12
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. (2023). 17-modda
13
O‘zbekiston Respublikasi. (2019). O‘zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalari to‘g‘risida Qonun.
14
International Court of Justice (ICJ). (1969).
North Sea Continental Shelf Cases
(Federal Republic of Germany v.
Denmark; Federal Republic of Germany v. Netherlands). I.C.J. Reports 1969, p.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
636
Sudning bu qarori xalqaro odat huquqining nazariy modelini amaliyot bilan
mustahkamlab berdi. Sud shunday degan edi:
“Faqat odatdagi amaliyotning o‘zi yetarli emas, balki ushbu amaliyotni davlatlar o‘zini
huquqiy majburiyat sifatida bilgan holda amalga oshirishi zarur.
14
”
Bu qaror xalqaro huquq tarixida
odat huquqini aniqlashning universal mezoni
sifatida
qabul qilingan.
Keyingi yillarda xalqaro sud amaliyoti odat huquqining rivojlanishida yanada muhim
o‘rin tutdi. Masalan, 1998-yildagi
“Gabcikovo–Nagymaros”
(Vengriya–Slovakiya) ishi
bo‘yicha BMT Xalqaro sudi shartnomalarni izohlashda odat huquqiga murojaat qilgan. Sudning
fikricha, “shartnomani bajarishda xalqaro odat huquqi tamoyillari, xususan ekologik
muvozanatni saqlash majburiyati, davlatlarning umumiy amaliyoti asosida shakllangan norma
sifatida amal qiladi
15
”. Bu holat shuni ko‘rsatadiki, xalqaro odat huquqi yozma shartnomalarga
tayanmasdan ham xalqaro javobgarlik masalalarida asosiy huquqiy mezon bo‘la oladi.
Sudlar odat huquqini faqat xalqaro nizolarda emas, balki
inson huquqlari va gumanitar
huquq
masalalarida ham qo‘llab kelmoqda. Masalan,
Xalqaro jinoiy sud (ICC)
o‘z qarorlarida
“insoniyatga qarshi jinoyatlar” tushunchasini aniqlashda odat huquqiga asoslanadi
16
. Bu norma
dastlab odatiy huquqdan kelib chiqqan bo‘lsa-da, keyinchalik Rim Statutida yozma shaklga
kiritilgan. Shu tariqa, odat huquqi xalqaro jinoyat javobgarligini belgilashda ham tayanch manba
bo‘lib xizmat qilmoqda.
O‘zbekiston Respublikasi ham xalqaro sud amaliyotida ilgari surilgan ushbu tamoyillarni
o‘z huquqiy faoliyatida tatbiq etmoqda. Masalan, O‘zbekistonning BMT va MDH doirasidagi
hamkorlikdagi bayonotlari, xalqaro arbitrajlar ishtirokidagi pozitsiyasi ham
xalqaro odat
huquqining prinsiplariga sodiqlik
ni ko‘rsatadi. Ayniqsa,
suv resurslarini adolatli
taqsimlash
,
ekologik barqarorlik
va
diplomatik daxlsizlik
masalalarida O‘zbekiston xalqaro
huquqdagi odat normalarini amalda qo‘llab kelmoqda
17
.
O‘zbekiston amaliyotida xalqaro odat huquqining ifodalarini quyidagicha ko‘rish
mumkin:
O‘zbekistonning
BMT Nizomi
tamoyillariga qat’iy rioya qilishi;
Xalqaro odat asosida shakllangan
suveren tenglik va ichki ishlariga aralashmaslik
prinsiplarini tashqi siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida tan olishi;
1993-yildan buyon
BMTning xalqaro tinchlik va xavfsizlikni saqlash
bo‘yicha
rezolyutsiyalarini izchil qo‘llab-quvvatlashi.
O‘zbekistonlik olim
Ravshan Xakimov
bu borada shunday yozadi:
“O‘zbekiston xalqaro huquqni nafaqat tashqi siyosatida, balki ichki huquqiy tartibotida
ham amalga oshirib, xalqaro odat huquqining milliy huquq tizimiga tabiiy singib kirishini
ta’minlaydi.
18
”
15
International Court of Justice. (1997).
Gabcikovo–Nagymaros Project (Hungary v. Slovakia)
, Judgment of 25
September 1997
16
Sadat, L. N. (2025).
Crimes Against Humanity and Customary International Law
. SSRN.
17
O‘zbekiston Respublikasi. (n.d.).
Transchegaraviy suv resurslaridan foydalanish siyosati
. LEX.UZ.
18
Xakimov, R. (n.d.).
O‘zbekistonning milliy huquqiy tizimi va xalqaro huquq
. arxiv.uz.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
637
Bu yondashuv shuni anglatadiki, O‘zbekiston xalqaro odat huquqining asosiy
tamoyillarini bevosita amaliy faoliyatida qo‘llab, ularni milliy qonunchilik bilan
uyg‘unlashtirgan.
Shunday qilib, xalqaro va milliy sud amaliyoti xalqaro odat huquqining faolligini
tasdiqlaydi. Xalqaro sudi va tribunallar qarorlari, shuningdek O‘zbekistonning xalqaro
hamkorlikdagi pozitsiyasi, davlatlarning javobgarligi masalalarida odat huquqining hayotiy va
huquqiy kuchga ega ekanini ko‘rsatadi.
XULOSA
Yuqoridagi tahlillar shuni ko‘rsatadiki, xalqaro odat huquqi xalqaro huquq tizimining
“tirik asosi” bo‘lib, u yozma shartnomalardan mustaqil tarzda amal qiladi va davlatlarning xatti-
harakatlari orqali doimiy ravishda takomillashib boradi. Odat huquqining ahamiyati, ayniqsa,
davlatlarning xalqaro javobgarligi
masalalarida yaqqol namoyon bo‘ladi. Chunki bu sohada
ko‘plab munosabatlar shartnoma bilan emas, balki uzoq yillik amaliyot va umumiy e’tiqod
asosida tartibga solinadi.
Ilmiy munozaralar tahlilidan ma’lum bo‘ldiki,
I.Brownlie
va
M.Shaw
odat huquqini
xalqaro huquqning tayanch manbasi sifatida ko‘rishadi,
Cassese
esa uning noaniqliklari haqida
ogohlantiradi. Shu o‘rinda,
G.Yuldasheva
ning yondashuvi O‘zbekiston amaliyotiga eng yaqin:
u xalqaro odat huquqini milliy qonunchilik bilan uyg‘unlashuv jarayonida ko‘prik sifatida
baholaydi. Ushbu pozitsiya O‘zbekistonning xalqaro huquqdagi faol ishtiroki va BMT
doirasidagi tashabbuslari orqali amalda ham o‘z isbotini topgan.
Huquqiy manbalar tahlili shuni ko‘rsatadiki, xalqaro odat huquqi
BMT Nizomi
,
Vena
konvensiyasi
va
Davlatlarning javobgarligi haqidagi maqolalar
orqali xalqaro tizimda
huquqiy legitimlikka ega bo‘lgan. Bu hujjatlar xalqaro javobgarlik institutini mustahkamlaydi,
biroq ularning asosida yotgan qadriyat — bu odatiy huquqning o‘zidir. Shu bois, xalqaro adolat
tamoyillari, jumladan “Ex injuria jus non oritur” (nohaqlikdan huquq tug‘ilmaydi) prinsipi, har
qanday davlat uchun majburiydir.
Xalqaro sudlarning qarorlari — ayniqsa
Shimoliy dengiz shelfi
va
Gabcikovo–
Nagymaros
ishlarida — odat huquqining amaliy qo‘llanilishini tasdiqlaydi. Bu ishlar orqali
xalqaro huquq sudlov organlari odatni nafaqat tasdiqlaydi, balki uni
dinamik manba
sifatida
rivojlantiradi.
Shu
jihatdan,
xalqaro
odat
huquqi
xalqaro
javobgarlik
tizimini
barqarorlashtiruvchi mexanizm vazifasini o‘taydi.
O‘zbekiston amaliyoti ham xalqaro odat huquqining dolzarbligini yaqqol tasdiqlaydi.
Mamlakatimiz BMT va boshqa xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikda, xalqaro
normalarning amaliy tatbiqini ta’minlab kelmoqda. Masalan, diplomatik munosabatlarda
immunitet, suv resurslarini adolatli taqsimlash, chegaralarni tinch yo‘l bilan belgilash, hamda
xalqaro xavfsizlikni mustahkamlash yo‘nalishidagi faoliyatlar — bularning barchasi xalqaro odat
huquqi prinsiplariga sodiqlik namunasidir.
Tanqidiy nuqtayi nazardan qaraganda, bugungi global muhitda xalqaro odat huquqining
asosiy muammosi — uni barcha davlatlar tomonidan bir xilda qo‘llashdagi tafovutlardir. Shu
bois, xalqaro hamjamiyat oldidagi asosiy vazifa — odat huquqi me’yorlarini aniqlik va
universallikka yo‘naltirishdir.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
638
Shunday qilib, xalqaro odat huquqi va davlatlarning javobgarligi o‘zaro chambarchas
bog‘liq ikki institutdir. Odat huquqi xalqaro huquq tizimining tarixiy ildizi, javobgarlik esa uning
zamonaviy ifodasidir. Ularning uyg‘unligi xalqaro huquqning barqaror rivojlanishini
ta’minlaydi. O‘zbekiston esa bu jarayonning faol ishtirokchisi sifatida, xalqaro huquqning asosiy
tamoyillarini amaliyotga tatbiq etish orqali nafaqat milliy manfaatlarini, balki global adolatni
ham himoya qilmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Xalqaro huquq nazariyasi va asosiy tushunchalar
1.1
Hozirgi zamon xalqaro huquqi nazariyasi asoslari. (2024, 22 may). Namangan davlat
universiteti.
https://namdu.uz/media/Books/pdf/2024/05/22/NamDU-ARM-1573-
Hozirgi_zamon_xalqaro_huquqi_nazariyasi_asoslari.pdf
1.2
Shaw, M. N. (2021).
International Law
(9th ed.). Cambridge University Press.
https://books.google.com/books/about/International_Law.html?id=lKJCxQEACAAJ&utm
_source=chatgpt.com
1.3
Yuldasheva, G. (Ed.). (2018).
Xalqaro huquq. Darslik
(450 b.). Toshkent: TDYuU
nashriyoti.
https://namdu.uz/media/Books/pdf/2024/05/29/NamDU-ARM-2329-
1.4
Brownlie, I. (2008).
Principles of Public International Law
(7th ed.). Oxford University
Press.
https://books.google.com/books/about/Principles_of_Public_International_Law.html?id=mmA
2. Xalqaro odat huquqi va unga taalluqli nazariy materiallar
2.1
Stern, B. (2001). Custom at the heart of international law.
Duke Journal of Comparative &
International Law, 11
, 89–108.
https://scholarship.law.duke.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1214&context=djcil
2.2
Cassese, A. (2000). The Martens Clause: Half a Loaf or Simply Pie in the Sky?
European
Journal of International Law, 11
(1), 511–529.
https://www.ejil.org/pdfs/11/1/511.pdf
2.3
Sadat, L. N. (2025).
Crimes Against Humanity and Customary International Law.
SSRN.
https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=5183587
2.4
United Nations. (1969, May 23).
Vienna Convention on the Law of Treaties.
United Nations
Treaty Series, Vol. 1155, p. 331.
https://treaties.un.org/doc/publication/unts/volume%201155/volume-1155-i-18232-english.pdf
3. Xalqaro huquqiy amaliyot va sud qarorlari
3.1
International Court of Justice. (1949, April 11).
Reparations for Injuries Suffered in the
Service of the United Nations
(Advisory Opinion). ICJ Reports 1949, 174–185.
https://www.icj-cij.org/en/case/4
3.2
International Court of Justice (ICJ). (1969).
North Sea Continental Shelf Cases
(Federal
Republic of Germany v. Denmark; Federal Republic of Germany v. Netherlands). I.C.J.
Reports 1969, p. 3.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
639
3.3
International Court of Justice. (1997).
Gabcikovo–Nagymaros Project
(Hungary v.
Slovakia), Judgment of 25 September 1997.
https://www.icj-cij.org/case/92
3.4
International Law Commission. (2001).
Draft articles on Responsibility of States for
Internationally
Wrongful
Acts,
with
commentaries.
United
Nations.
https://legal.un.org/ilc/texts/instruments/english/commentaries/9_6_2001.pdf
3.5
United Nations. (1945, June 26).
Charter of the United Nations.
San Francisco: United
Nations.
https://www.un.org/en/about-us/un-charter/full-text
4. O‘zbekiston Respublikasining milliy huquqiy konteksti va xalqaro odat huquqi
4.1
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. (2023). 17-modda.
4.2
O‘zbekiston Respublikasi. (2019).
O‘zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalari
to‘g‘risida Qonun.
4.3
O‘zbekiston Respublikasi. (n.d.).
Transchegaraviy suv resurslaridan foydalanish siyosati.
LEX.UZ.
https://www.lex.uz/docs/-1316112
4.4
Xakimov, R. (n.d.).
O‘zbekistonning milliy huquqiy tizimi va xalqaro huquq.
arxiv.uz.
