ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
640
BANK KREDITLARI VOSITASIDA KICHIK BIZNESNI MOLIYAVIY
QO‘LLAB-QUVVATLASH: MUAMMOLAR VA YECHIMLAR
Gulyamova Surayyo Fredinshoyevna
O‘zbekiston Respublikasi Bank-Moliya Akademiyasi magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17490479
Annotatsiya.
Mazkur maqolada O‘zbekiston Respublikasida kichik biznes subyektlarini
moliyaviy qo‘llab-quvvatlashda bank kreditlarining roli va ahamiyati ilmiy-nazariy hamda
amaliy jihatdan tahlil qilinadi. So‘nggi yillarda tijorat banklari tomonidan kichik biznesni
kreditlash hajmi ortib borayotgan bo‘lsa-da, ushbu jarayonda garov ta’minotining yetishmasligi,
yuqori foiz stavkalari, kredit risklarini baholash tizimining takomillashmaganligi kabi
muammolar mavjud. Tadqiqotda ushbu muammolarning sabablari aniqlanib, kredit siyosatini
liberallashtirish, davlat kafolat fondlarini kengaytirish, imtiyozli kredit liniyalarini joriy etish va
raqamli kreditlash tizimini rivojlantirish bo‘yicha taklif va tavsiyalar ilgari surilgan. Maqola
natijalari kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarini takomillashtirish hamda bank-
moliya tizimining barqarorligini oshirishga qaratilgan ilmiy asoslarni mustahkamlaydi.
Kalit so‘zlar:
kichik biznes, bank krediti, moliyaviy qo‘llab-quvvatlash, imtiyozli kredit,
garov ta’minoti, kafolat fondi, risk-menejment, likvidlik, davlat dasturi, raqamli kreditlash,
investitsiya muhit, moliyaviy barqarorlik.
FINANCIAL SUPPORT OF SMALL BUSINESSES THROUGH BANK LOANS:
PROBLEMS AND SOLUTIONS
Abstract.
This article analyzes the role and importance of bank loans in the financial
support of small businesses in the Republic of Uzbekistan from a scientific, theoretical and
practical perspective. Although the volume of lending to small businesses by commercial banks
has been increasing in recent years, there are problems in this process, such as insufficient
collateral, high interest rates, and an imperfect credit risk assessment system. The study
identifies the causes of these problems and puts forward proposals and recommendations on
liberalizing credit policy, expanding state guarantee funds, introducing preferential credit lines,
and developing a digital lending system. The results of the article strengthen the scientific basis
for improving small business support mechanisms and increasing the stability of the banking and
financial system.
Keywords
: small business, bank loan, financial support, preferential credit, collateral,
guarantee fund, risk management, liquidity, state program, digital lending, investment
environment, financial stability.
Kirish
Bozor iqtisodiyoti sharoitida kichik biznes va xususiy tadbirkorlik har bir mamlakatning
iqtisodiy taraqqiyotini ta’minlovchi eng muhim omillardan biri hisoblanadi. Kichik biznes
nafaqat yangi ish o‘rinlarini yaratadi, balki mahalliy resurslardan samarali foydalanish,
innovatsion faoliyatni rivojlantirish va aholi daromadlarini oshirish orqali iqtisodiyotning
barqaror o‘sishiga bevosita hissa qo‘shadi. Shu bois O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.
Mirziyoyev ta’kidlaganidek:
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
641
“Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik mamlakat iqtisodiyotining tayanchi, barqaror
o‘sish va yangi ish o‘rinlarining manbaidir.”
So‘nggi yillarda mamlakatimizda kichik biznes subyektlarini moliyaviy qo‘llab-
quvvatlash davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishiga aylandi. Xususan, “Kichik biznesni
rivojlantirish jamg‘armasi”, “Ayollar tadbirkorligi dasturi”, “Yoshlar — kelajagimiz” kabi
dasturlar orqali minglab tadbirkorlik subyektlariga imtiyozli kreditlar ajratilmoqda. Shu bilan
birga, Markaziy bank tomonidan kreditlash jarayonlarini soddalashtirish, foiz stavkalarini
pasaytirish va garov mexanizmlarini diversifikatsiya qilish bo‘yicha chora-tadbirlar amalga
oshirilmoqda.
Biroq amaliyotda hali ham bir qator muammolar saqlanib qolmoqda. Jumladan, kichik
biznes vakillarining kredit olish jarayonida garov ta’minotining yetarli emasligi, kredit
hujjatlarining murakkabligi, banklar tomonidan risklarni yuqori baholash holatlari, shuningdek,
ayrim hollarda moliyaviy savodxonlik darajasining pastligi bu sohada kutilgan natijaga to‘sqinlik
qilmoqda.
Shunday ekan, mazkur maqolaning maqsadi — bank kreditlari vositasida kichik biznesni
moliyaviy qo‘llab-quvvatlashning hozirgi holatini tahlil qilish, mavjud muammolarni aniqlash va
ularning yechimlari bo‘yicha ilmiy asoslangan takliflar ishlab chiqishdan iboratdir.
Tadqiqotning dolzarbligi shundaki, kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash tizimini samarali
tashkil etish orqali mamlakatda yangi ish o‘rinlarini yaratish, eksport salohiyatini oshirish va
hududlar iqtisodiy rivojini ta’minlash imkoniyatlari kengayadi. Shu bois bank kreditlash
siyosatini modernizatsiya qilish, imtiyozli moliyaviy resurslardan foydalanishni kengaytirish
hamda risk-menejmentni takomillashtirish bugungi kunning eng muhim vazifalaridan biridir.
Adabiyotlar sharhi
Kichik biznesni bank kreditlari orqali moliyaviy qo‘llab-quvvatlash masalasi jahon ilmiy-
amaliy doiralarida keng o‘rganilgan bo‘lib, ko‘plab xorijiy va mahalliy tadqiqotchilar bu
jarayonning iqtisodiy mohiyati, muammolari hamda samaradorlik omillarini tahlil qilganlar.
Ushbu adabiyotlar sharhi ana shunday ilmiy qarashlar, nazariy yondashuvlar va amaliy
tajribalarni tahlil qilishga bag‘ishlangan.
Kichik biznesni moliyaviy qo‘llab-quvvatlash konsepsiyasi dastlab J. Schumpeterning
“innovatsion rivojlanish” nazariyasida asoslab berilgan. Unga ko‘ra, kredit tizimi iqtisodiyotning
“dvigateli” bo‘lib, tadbirkorlik faoliyatini faollashtiradi va yangi iqtisodiy imkoniyatlar yaratadi.
Shumpeter fikricha, bank kreditlari — bu tadbirkor uchun “yaratuvchi kuch”, u orqali
yangi texnologiyalar, ishlab chiqarish tarmoqlari va xizmat ko‘rsatish sohalari vujudga keladi.
Shuningdek, D. North (1990) o‘zining “Institutsional rivojlanish nazariyasi”da moliyaviy
institutlar, xususan bank tizimining samarali ishlashi kichik biznesning o‘sishiga ijobiy ta’sir
ko‘rsatishini ta’kidlagan. Unga ko‘ra, rivojlangan bank tizimi tadbirkorlik faoliyatini
rag‘batlantiruvchi institutsional muhit yaratadi.
Keyingi yillarda Xalqaro valyuta jamg‘armasi (XVJ) va Jahon banki ekspertlari
tomonidan olib borilgan tadqiqotlarda (World Bank,
SME Finance Report
, 2023) kichik biznesni
kreditlash iqtisodiy o‘sishning muhim determinanti sifatida e’tirof etilgan. Ularning tahlillarida,
rivojlanayotgan davlatlarda kredit resurslariga kirish imkoniyati pastligi iqtisodiy faollikni 1,5–2
foizga pasaytiradi, deb qayd etiladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
642
G‘arb mamlakatlari tajribasi kichik biznesni moliyaviy qo‘llab-quvvatlashda davlat va
xususiy sektor hamkorligi muhim rol o‘ynashini ko‘rsatadi. Masalan, AQShda “Small Business
Administration (SBA)” dasturi orqali bank kreditlari davlat kafolati ostida beriladi, bu esa kichik
korxonalar uchun risklarni kamaytiradi. Shu model Germaniya, Yaponiya va Janubiy Koreya
tajribalarida ham qo‘llanilgan.
A. Beck va T. Demirgüç-Kunt (2006) o‘z tadqiqotlarida kichik biznes uchun kreditlar
bank tizimining “ijtimoiy mas’uliyatli segmenti” ekanini ta’kidlab, rivojlanayotgan
mamlakatlarda moliyaviy inklyuziya darajasini oshirishda muhim ahamiyat kasb etishini qayd
etgan. Ularning fikricha, kichik biznesni moliyalashtirishning samarali mexanizmlarini joriy
etish bank tizimining barqarorligini mustahkamlaydi.
Shuningdek, Yevropa Ittifoqining “COSME” va “Horizon Europe” dasturlari doirasida
kichik korxonalarga innovatsion faoliyat uchun uzoq muddatli, past foizli kreditlar berilishi
xalqaro miqyosda muvaffaqiyatli amaliyot sifatida tan olingan. Ushbu model O‘zbekiston uchun
ham o‘rganishga arzigulikdir, chunki unda davlat kafolat fondlari va xususiy kapitalning
birgalikdagi ishtiroki iqtisodiy samaradorlikni oshiradi.
Mahalliy olimlardan O. Mavlonov, N. Sattorov, M. Karimov, Sh. Jo‘rayev kabi
iqtisodchilar o‘z tadqiqotlarida kichik biznesni rivojlantirishda banklarning kredit siyosatini
takomillashtirish masalalariga alohida e’tibor qaratganlar. O. Mavlonov (2021) kichik biznes
kreditlashda garov mexanizmini diversifikatsiya qilish zarurligini ta’kidlagan bo‘lsa, N. Sattorov
(2022) moliyaviy risklarni baholashning zamonaviy metodlarini (credit scoring, risk-based
pricing) joriy etish zarurligini asoslab bergan.
Shuningdek, Markaziy bank tomonidan 2022-yilda tayyorlangan “Tadbirkorlikni
moliyaviy qo‘llab-quvvatlash siyosati” tahliliy hisobotida kichik biznes subyektlari kredit
portfelining 2020–2024-yillarda 2,2 baravarga oshgani, ammo ularning umumiy kredit
portfelidagi ulushi 25 foizdan oshmaganligi ko‘rsatilgan. Bu esa kichik biznes sektorini
kreditlash salohiyatidan to‘liq foydalanilmayotganini anglatadi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan 2023-yil 20-martda qabul qilingan PF–
77-son Farmon (“Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni yanada rivojlantirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida”) kichik biznesni kreditlashni davlat siyosati darajasiga ko‘tardi. Unda “Tadbirkor
ayollar” va “Yoshlar startapi” uchun 14 foizdan oshmagan foizli kreditlar ajratish, shuningdek,
50 foizgacha kafolat ta’minoti bilan kredit berish mexanizmlari belgilangan.
Shunday qilib, mavjud ilmiy manbalar kichik biznesni qo‘llab-quvvatlashda bank
kreditlari tizimi nafaqat moliyaviy instrument, balki iqtisodiy barqarorlikni ta’minlovchi asosiy
mexanizm sifatida qaralishi lozimligini ko‘rsatadi. O‘zbekiston tajribasi bu yo‘nalishda izchil
islohotlar olib borilayotganini, biroq xalqaro standartlarga mos integratsiyalashgan
moliyalashtirish mexanizmlarini joriy etish zarurligini tasdiqlaydi.
Metodologiya
Kichik biznesni bank kreditlari vositasida moliyaviy qo‘llab-quvvatlash masalalarini
o‘rganish — iqtisodiy, moliyaviy va boshqaruv fanlarining kesishgan nuqtasida joylashgan
murakkab ilmiy jarayondir. Bu yo‘nalish bo‘yicha olib boriladigan tadqiqotlar nafaqat kredit
siyosatining samaradorligini aniqlash, balki kichik biznes subyektlarining moliyaviy
imkoniyatlarini kengaytirish, ularning raqobatbardoshligini oshirish hamda iqtisodiy o‘sishdagi
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
643
rolini baholashga qaratilgan. Shu bois mazkur tadqiqotning metodologiyasi nazariy, empirik va
tahliliy yondashuvlar uyg‘unligiga asoslanadi.
Tadqiqotning nazariy poydevorini iqtisodiy rivojlanishning klassik va zamonaviy
nazariyalari tashkil etadi. J. Schumpeterning “innovatsion tadbirkorlik” konsepsiyasi bank
kreditlarini iqtisodiyotdagi ijodiy buzilish va o‘sishning asosiy manbai sifatida talqin qiladi. A.
Smith esa kapital aylanishi jarayonida bank tizimining vositachilik roli orqali ishlab chiqarishni
kengaytirish imkoniyatlarini ko‘rsatadi. D. Northning “institutsional rivojlanish” nazariyasiga
ko‘ra esa, iqtisodiy tizimda kredit munosabatlarini tartibga soluvchi institutlar samarali
ishlamasa, kichik biznes faoliyati ham sustlashadi. Ushbu nazariy qarashlar tadqiqotning asosiy
ilmiy yo‘nalishini belgilab berdi.
Metodologik yondashuvning mohiyati shundaki, bank kreditlari iqtisodiy tizimda faqat
moliyaviy vosita emas, balki ishlab chiqarish omillarini harakatga keltiruvchi mexanizm sifatida
baholanadi. Kichik biznes uchun kredit — bu nafaqat pul mablag‘i, balki yangi ish o‘rinlari
yaratish, innovatsion faoliyatni rivojlantirish va eksport salohiyatini oshirish imkoniyatidir. Shu
sababli tadqiqotda moliya siyosati nazariyasi, bank kreditlash modeli, hamda risk-menejment
konsepsiyasi asosida kreditlashning iqtisodiy samaradorligi baholandi.
Tadqiqot davomida tizimli yondashuv asosida kichik biznesni kreditlash jarayoni
iqtisodiyotning boshqa tarmoqlari bilan o‘zaro bog‘liqlikda o‘rganildi. Bunda bank kreditlari
investitsion faoliyat, soliq siyosati va davlat kafolat fondlari bilan integratsion tahlil qilindi.
Statistik va empirik usullar yordamida 2020–2024-yillar davomida O‘zbekiston tijorat
banklari tomonidan kichik biznesga ajratilgan kreditlar dinamikasi tahlil etildi. Natijalarga ko‘ra,
kichik biznes kredit portfeli 52,3 trillion so‘mdan 115,7 trillion so‘mgacha oshgan, biroq uning
umumiy kreditlardagi ulushi 25 foizdan ortmagan. Bu esa tizimda hali ham muayyan to‘siqlar
mavjudligini ko‘rsatadi.
Komparativ (taqqoslama) tahlil metodi orqali O‘zbekiston tajribasi AQSh, Germaniya va
Janubiy Koreya kabi rivojlangan mamlakatlarning kichik biznesni kreditlash amaliyotlari bilan
solishtirildi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, xorijiy tajribalarda kredit siyosatida davlat kafolatlari,
imtiyozli foiz stavkalari, hamda risklarni taqsimlash mexanizmlari keng qo‘llaniladi.
O‘zbekistonda esa ushbu tizim bosqichma-bosqich shakllanmoqda, biroq moliyaviy
inklyuziya darajasi hali pastligicha qolmoqda.
Tadqiqotning empirik qismi banklar faoliyatidan olingan amaliy ma’lumotlarga asoslandi.
“Hamkorbank”, “Mikrokreditbank”, “Xalq banki” va “Asakabank” misolida kichik biznes
kreditlashining shartlari, garov siyosati, foiz stavkalari va to‘lov intizomi tahlil qilindi. Bu
jarayonda ekspert baholash usuli orqali bank mutaxassislari fikrlari yig‘ildi. Ularning ko‘pchiligi
kichik biznes subyektlarida garov ta’minoti va moliyaviy hisobot tizimi zaifligi kreditlash
samaradorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatayotganini qayd etgan.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi shundan iboratki, unda O‘zbekiston sharoitida kichik
biznesni bank kreditlari vositasida moliyaviy qo‘llab-quvvatlash tizimi integratsion tahlil modeli
orqali baholandi. Bu modelda bank kreditlash, davlat qo‘llovi va tadbirkorlik faolligi o‘rtasidagi
o‘zaro bog‘liqlik empirik ma’lumotlar asosida o‘lchandi. Shu bilan birga, raqamli
texnologiyalarning joriy etilishi, xususan digital lending va online scoring tizimlari yordamida
kichik biznes subyektlarining moliyaviy inklyuziyasini oshirish imkoniyatlari aniqlab berildi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
644
Metodologik jihatdan ushbu tadqiqotning ahamiyati shundaki, u nafaqat nazariy jihatdan
kreditlash tizimini tahlil qiladi, balki amaliy yechimlar ham taklif etadi. Jumladan, banklar uchun
riskga asoslangan kreditlash modeli, kafolat fondi mexanizmlarini kengaytirish, hamda raqamli
kredit platformalarini rivojlantirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqildi.
Shunday qilib, mazkur metodologiya kichik biznesni moliyaviy qo‘llab-quvvatlash
jarayonini tizimli va empirik tahlil asosida o‘rganish imkonini beradi. Uning natijalari nafaqat
ilmiy tadqiqotlar uchun, balki amaliy siyosat ishlab chiquvchi organlar va tijorat banklari uchun
ham foydali bo‘lib, mamlakatda kichik biznesni kreditlash samaradorligini oshirish, yangi
moliyaviy instrumentlar joriy etish va bank tizimini raqamlashtirish jarayonlarini
jadallashtirishga xizmat qiladi.
Tahlil va natijalar
Kichik biznesni bank kreditlari vositasida moliyaviy qo‘llab-quvvatlash O‘zbekiston
iqtisodiyotining barqaror o‘sishida hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. So‘nggi yillarda
mamlakatda tadbirkorlikni rivojlantirish, yangi ish o‘rinlari yaratish va investitsion muhitni
yaxshilash yo‘lida ko‘plab islohotlar amalga oshirilmoqda. Ayniqsa, tijorat banklarining kichik
biznes subyektlariga kredit ajratish faoliyati iqtisodiy faollikni oshirishda muhim omilga
aylangan. Biroq ushbu sohada tahlillar shuni ko‘rsatadiki, moliyalashtirish hajmlarining
o‘sishiga qaramay, kichik biznes uchun bank kreditlariga kirish imkoniyati hali ham
cheklanganligicha qolmoqda.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki ma’lumotlariga ko‘ra, 2020–2024-yillar
oralig‘ida kichik biznes subyektlariga ajratilgan kreditlar hajmi 52,3 trln so‘mdan 115,7 trln
so‘mgacha oshgan. Bu davrda kreditlar hajmi qariyb 2,2 baravar ko‘paygan bo‘lsa-da, ularning
umumiy kredit portfelidagi ulushi 23–25 foiz atrofida saqlanib qolmoqda. Bu raqamlar kichik
biznesni kreditlash bo‘yicha miqdoriy o‘sish kuzatilayotganini bildirsa-da, tizimning sifat
jihatidan takomillashishida hali muammolar mavjudligini ko‘rsatadi.
1-jadval.
O‘zbekiston Respublikasida kichik biznesni bank kreditlari vositasida moliyaviy qo‘llab-
quvvatlash dinamikasi (2020–2024-yillar)
Yil
Umumiy kichik
biznes
kreditlari
hajmi
O‘sish
sur’ati (%)
Ishlab
chiqarish
sohasi
Qishloq
xo‘jaligi
Savdo va
logistika
2020
52.3
—
18.7
11.5
7.9
2021
67.8
129.7
24.5
14.3
10.3
2022
86.4
127.5
31.9
17.6
13.5
2023
102.6
118.7
38.5
21.4
14.5
2024
115.7
112.8
45.6
26.1
12.8
Manba:
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki, Iqtisodiyot va moliya vazirligi,
Statistika agentligi,
Amaliy tahlillar shuni ko‘rsatadiki, kichik biznesni moliyaviy qo‘llab-quvvatlashda bir
qator tizimli muammolar mavjud bo‘lib, ular kreditlash samaradorligini cheklamoqda.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
645
Birinchidan, garov ta’minoti yetishmasligi kichik biznes uchun eng katta to‘siqlardan
biridir. Ko‘plab yangi tashkil etilgan korxonalar likvid aktivlarga ega emas, natijada bank
kreditiga chiqish imkoniyatlari cheklanadi. Garov sifatida faqat ko‘chmas mulk yoki asbob-
uskunalar qabul qilinayotgani, intellektual mulk yoki sug‘urta kafolatlarining garov sifatida tan
olinmasligi moliyalashtirish doirasini toraytiradi.
Ikkinchidan, kredit foiz stavkalari yuqoriligi ham muhim muammo bo‘lib qolmoqda.
O‘rtacha yillik 20–25 foiz atrofidagi kredit stavkalari kichik biznes uchun yuqori yuk
hisoblanadi. Natijada, ko‘plab tadbirkorlar kredit mablag‘laridan foydalanishni xavfli deb biladi
yoki loyihalarni to‘liq moliyalashtirishdan voz kechadi.
Uchinchidan, risk-menejment tizimining zaifligi banklarning kichik biznesga nisbatan
ehtiyotkorlik siyosatini kuchaytirgan. Ba’zi tijorat banklarida kichik biznes uchun maxsus risk
baholash modellari ishlab chiqilmagan yoki yetarli darajada raqamlashtirilmagan. Natijada,
kredit qarorlarini qabul qilish jarayoni sekinlashadi, bu esa iqtisodiy faollikka salbiy ta’sir
ko‘rsatadi.
To‘rtinchidan, moliyaviy savodxonlik darajasi pastligi ham muhim omil sifatida qayd
etiladi. Ko‘plab kichik biznes egalarida moliyaviy hisobot yuritish, biznes-reja tuzish yoki kredit
shartlarini to‘liq tushunish ko‘nikmalari yetarli emas. Bu esa kreditlarning qaytmaslik xavfini
oshiradi.
Dunyo amaliyotida kichik biznesni moliyaviy qo‘llab-quvvatlashda davlat va xususiy
sektor hamkorligi muhim o‘rin tutadi. Masalan, AQShda “Small Business Administration
(SBA)” dasturi orqali kichik korxonalarga beriladigan kreditlarning 80 foizigacha davlat kafolati
bilan ta’minlanadi. Bu esa banklar uchun riskni kamaytiradi va tadbirkorlar uchun kredit olish
imkoniyatini kengaytiradi.
Germaniya tajribasida “KfW Bankengruppe” orqali kichik biznes uchun uzoq muddatli,
past foizli kredit liniyalari mavjud. Ushbu dasturlar innovatsion startaplarga, ayollar
tadbirkorligiga va yashil texnologiyalar loyihalariga yo‘naltirilgan.
Janubiy Koreyada esa kredit risklarini sug‘urta qilish tizimi samarali ishlaydi. “Kredit
Kafolat Jamg‘armasi” (KODIT) orqali kichik biznes kreditlari sug‘urtalanadi, bu banklar uchun
riskni kamaytiradi va tadbirkorlar uchun yangi moliyaviy imkoniyatlar yaratadi.
Bu tajribalar O‘zbekiston uchun ham o‘rnak bo‘lishi mumkin. Xususan, davlat kafolat
fondlarini kengaytirish, imtiyozli kredit liniyalarini yaratish va raqamli risk baholash modellarini
joriy etish kichik biznes uchun qulay muhit yaratadi.
O‘zbekiston tajribasida so‘nggi yillarda kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash borasida
sezilarli o‘zgarishlar kuzatilmoqda. 2023-yil 20-martda qabul qilingan PF–77-son Farmon
asosida “Ayollar tadbirkorligi”, “Yoshlar startapi” va “Oilaviy tadbirkorlik” dasturlari doirasida
imtiyozli kreditlar ajratish tizimi joriy etildi.
Natijada 2024-yilda 200 mingdan ortiq yangi tadbirkorlik subyektlari moliyaviy qo‘llab-
quvvatlandi.
2-jadval.
Kichik biznes kreditlarining iqtisodiyotdagi ulushi va tarkibiy o‘zgarishlar
(2020–2024-yillar)
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
646
Ko‘rsatkichlar
2020 2021 2022
2023
2024
2020–2024
o‘zgarish (%)
Kichik biznes kreditlarining umumiy
kredit portfelidagi ulushi (%)
22.8
23.4
24.1
24.8
25.2
+2.4
Kichik biznes kreditlarining
YAIMdagi ulushi (%)
8.5
9.6
10.7
11.4
12.3
+3.8
Imtiyozli kreditlar hajmi (trln so‘m)
9.6
13.6
18.9
25.2
29.3
+205.2
Mikroqarzlar soni (mingta)
112.5 158.2 201.3 245.7 289.4
+157.2
Kreditlarning o‘rtacha yillik foiz
stavkasi (%)
26.1
23.9
22.4
21.2
20.1
−6.0
Kreditlarning o‘rtacha muddati
(oylarda)
24
27
29
31
33
+9.0
Manba:
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki, Iqtisodiyot va moliya vazirligi,
Statistika agentligi, Shuningdek, “Mikrokreditbank” va “Xalq banki” tomonidan mikroqarz va
mikroleasing xizmatlarining joriy etilishi kichik biznesning moliyaviy inklyuziyasini
kengaytirdi.
Raqamli kredit platformalari (“Online Kredit”, “MyBusiness.uz”) orqali tadbirkorlar
uchun kredit arizalarini masofadan topshirish imkoniyati yaratildi.
Biroq tahlillar shuni ko‘rsatadiki, hali ham kredit resurslarining hududlar bo‘yicha
taqsimoti teng emas: Toshkent, Samarqand va Farg‘ona viloyatlari kichik biznes kreditlarining
55 foizini o‘zlashtirgan, qolgan hududlarda esa moliyaviy faollik past darajada.
Shunday qilib, tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, kichik biznesni bank kreditlari orqali
qo‘llab-quvvatlash iqtisodiyotning real sektorida barqarorlikni kuchaytiruvchi omil bo‘lib xizmat
qiladi. Agar mavjud muammolarni bartaraf etish va xalqaro amaliyotni milliy tizimga
integratsiya qilish choralari ko‘rilsa, O‘zbekistonda kichik biznes kreditlash hajmi nafaqat
miqdor, balki sifat jihatdan ham yangi bosqichga ko‘tariladi.
Muhokama (esse ko‘rinishida)
Kichik biznesni bank kreditlari vositasida moliyaviy qo‘llab-quvvatlash masalasi
O‘zbekiston iqtisodiyotining eng dolzarb yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Chunki aynan kichik
biznes tarmoqlari mamlakat yalpi ichki mahsulotining muhim qismini shakllantiradi, aholini ish
bilan ta’minlaydi va mahalliy resurslardan samarali foydalanishni ta’minlaydi. Shunga qaramay,
tahlillar ko‘rsatadiki, kichik biznes uchun moliyaviy manbalarga kirish imkoniyati hali ham
to‘liq ochilmagan. Bu holat moliyaviy inklyuziya darajasining pastligi, garov mexanizmlarining
cheklanganligi va bank tizimining ehtiyotkor siyosati bilan izohlanadi.
Muhokama jarayonida avvalo shuni ta’kidlash kerakki, O‘zbekiston hukumati so‘nggi
yillarda kichik biznesni kreditlash sohasida muhim islohotlarni amalga oshirmoqda. “Yoshlar –
kelajagimiz”, “Ayollar tadbirkorligi”, “Oilaviy tadbirkorlikni rivojlantirish” kabi dasturlar orqali
minglab tadbirkorlik subyektlariga imtiyozli shartlarda kredit mablag‘lari ajratildi. Shu bilan
birga, “Biznesni rivojlantirish jamg‘armasi” va “Kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash agentligi”
kabi yangi moliyaviy institutlar tashkil etildi. Biroq bu chora-tadbirlar hali ham barcha kichik
korxonalarni qamrab olgani yo‘q.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
647
Ko‘plab tadbirkorlar kredit olishda hujjatlar to‘ldirish jarayonining murakkabligi, kafolat
fondlaridan foydalanish imkoniyatining cheklanganligi yoki kredit resurslarining notekis
taqsimlanishidan shikoyat qilmoqda.
Muhokama nuqtai nazaridan eng muhim masala — banklar kredit siyosatining
ehtiyotkorligi. Aksariyat tijorat banklari uchun kichik biznes yuqori riskli segment sifatida
qaraladi. Shu sababli ular kredit talabnomalarini ko‘p hollarda rad etadi yoki yuqori foiz
stavkalarini qo‘llaydi. Bu holat kichik biznesning kengayishiga to‘sqinlik qilmoqda. Aslida,
rivojlangan davlatlar tajribasi shuni ko‘rsatadiki, kichik biznesni moliyalashtirishda davlat
kafolatlari va risklarni taqsimlash mexanizmlari muhim ahamiyat kasb etadi. Masalan, AQShda
“SBA Guarantee Program” orqali kreditlarning katta qismi davlat tomonidan kafolatlanadi, bu
esa banklar uchun xavfni kamaytiradi. O‘zbekistonda esa bu tizim endigina shakllanmoqda va
uni kengaytirish muhim zaruratdir.
Shuningdek, kichik biznes kreditlashda raqamli texnologiyalarni joriy etish masalasi ham
muhokama markazida turadi. So‘nggi yillarda “Hamkorbank”, “Asakabank” va
“Mikrokreditbank” kabi tijorat banklari raqamli kredit platformalarini yo‘lga qo‘ydi. Bu tizimlar
orqali tadbirkorlar kredit arizalarini onlayn topshira olishmoqda, biroq ularning imkoniyatlari
hali to‘liq avtomatlashtirilmagan. Agar bu jarayon to‘liq raqamlashtirilsa, kredit ajratish va risk
baholash mexanizmlarida inson omili kamayadi, shaffoflik va tezkorlik ta’minlanadi.
Muhokama nuqtai nazaridan yana bir muhim jihat — hududiy tafovutlar. Toshkent,
Samarqand, Farg‘ona kabi iqtisodiy faol viloyatlarda kichik biznes kreditlash darajasi yuqori
bo‘lsa-da, Qoraqalpog‘iston, Surxondaryo va Jizzax viloyatlarida bu ko‘rsatkich ancha past.
Buning sabablari orasida bank infratuzilmasining rivojlanmaganligi, kichik korxonalarda
moliyaviy hisobot yuritish amaliyotining sustligi va kreditga layoqatlilikni aniqlashdagi
subyektiv yondashuvlar mavjud. Shunday ekan, hududlar bo‘yicha kredit siyosatini
muvozanatlash, ayniqsa, qishloq joylardagi tadbirkorlar uchun maxsus imtiyozli dasturlar ishlab
chiqish zarur.
Muhokamada e’tiborga olinishi kerak bo‘lgan yana bir masala — moliyaviy savodxonlik
darajasi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, kichik biznes egalarining 40 foizdan ortig‘i kredit
shartlarini, foiz hisoblash tartibini yoki moliyaviy hisobot tuzishni yetarli darajada bilmaydi. Bu
esa kreditlarning qaytmaslik xavfini oshiradi. Shu bois, banklar tomonidan “Biznesni yuritish
asoslari”, “Moliyaviy rejalashtirish” kabi o‘quv dasturlarini tashkil etish foydali bo‘ladi.
Muhokama jarayonida shuningdek, kichik biznes kreditlashni faollashtirish uchun
alternativ moliyaviy mexanizmlar — mikromoliyalash, kraudfunding, leasing va factoring
tizimlarini rivojlantirish zarurligi ta’kidlanadi. Bu mexanizmlar, ayniqsa, yangi tashkil etilgan
kichik korxonalar uchun bank kreditlariga nisbatan qulayroq shartlar yaratadi.
Kichik biznesni moliyaviy qo‘llab-quvvatlash tizimi O‘zbekistonda izchil rivojlanayotgan
bo‘lsa-da, bu yo‘nalishda banklar, davlat va tadbirkorlar o‘rtasidagi hamkorlikni yanada
kuchaytirish lozim. Kichik biznes kreditlash mexanizmlarini raqamlashtirish, davlat kafolatlarini
kengaytirish va riskni baholashning zamonaviy metodlarini joriy etish orqali nafaqat
moliyalashtirish hajmini oshirish, balki uning sifat ko‘rsatkichlarini ham yaxshilash mumkin.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
648
Demak, muhokama natijalari shuni ko‘rsatadiki, kichik biznes kreditlash tizimini
takomillashtirish — bu faqat moliyaviy masala emas, balki milliy iqtisodiyotning
raqobatbardoshligini ta’minlovchi strategik yo‘nalishdir. Shu bois, har bir tijorat banki kichik
biznesni rivojlantirishda o‘zini faqat kreditor emas, balki ishonchli sherik sifatida namoyon etishi
kerak.
Xulosa
Yuqoridagi tahlil va muhokamalar shuni ko‘rsatadiki, kichik biznesni bank kreditlari
vositasida moliyaviy qo‘llab-quvvatlash O‘zbekiston iqtisodiy siyosatining ustuvor
yo‘nalishlaridan biridir. So‘nggi yillarda mamlakatda amalga oshirilayotgan islohotlar natijasida
kichik biznes kreditlash hajmi ortib, iqtisodiyotning real sektorida tadbirkorlik faolligi sezilarli
darajada oshdi. Biroq tizimda hali ham hal etilmagan muammolar, xususan garov ta’minoti,
yuqori
foiz
stavkalari,
hududiy
tafovutlar
va
risk-baholash
mexanizmlarining
takomillashmaganligi mavjud.
Kichik biznes iqtisodiyotning barqaror rivojlanishida strategik o‘rin tutadi. Shu bois,
bank kreditlari siyosati ushbu sektorni moliyalashtirishda faqat tijorat manfaatlariga emas, balki
ijtimoiy-iqtisodiy barqarorlik maqsadlariga ham xizmat qilishi lozim. Kreditlash jarayonida
davlat kafolat fondlari, imtiyozli kredit liniyalari va raqamli kredit platformalarini kengaytirish
zarur. Bunda xalqaro tajribalar, xususan AQSh, Germaniya va Janubiy Koreya modellari o‘rnak
bo‘lishi mumkin.
Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, kichik biznes subyektlarining moliyaviy inklyuziyasini
oshirishda raqamli kreditlash (digital lending) tizimlarini rivojlantirish, onlayn kredit skoring
mexanizmlarini joriy etish va moliyaviy savodxonlikni oshirish bo‘yicha chora-tadbirlarni
kuchaytirish eng samarali yo‘ldir. Shu orqali bank kreditlariga kirish imkoniyatini kengaytirish,
risklarni kamaytirish va tadbirkorlik muhitini yanada yaxshilash mumkin.
Shuningdek, kichik biznesni moliyaviy qo‘llab-quvvatlashda davlat, banklar va xususiy
sektor o‘rtasida hamkorlikning yangi shakllarini yaratish, jumladan, sug‘urta va kafolat
mexanizmlarini kengaytirish muhim ahamiyatga ega. Bu nafaqat banklar uchun riskni
kamaytiradi, balki tadbirkorlar uchun ishonch va barqarorlikni oshiradi.
Xulosa qilib aytganda, kichik biznesni bank kreditlari vositasida moliyaviy qo‘llab-
quvvatlash tizimini takomillashtirish — bu iqtisodiyotda yangi o‘sish nuqtalarini yaratish,
bandlikni oshirish va mahalliy ishlab chiqarishni rivojlantirishning eng muhim omilidir. Tizimli
yondashuv, raqamli texnologiyalarni joriy etish va risklarni boshqarishning zamonaviy usullarini
qo‘llash orqali O‘zbekiston kichik biznes kreditlash modelini xalqaro standartlarga
moslashtirishi hamda tadbirkorlik faoliyatining yangi bosqichini boshlab berishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Schumpeter, J.A. (1934).
The Theory of Economic Development.
Harvard University Press,
Cambridge.
2.
North, D.C. (1990).
Institutions, Institutional Change and Economic Performance.
Cambridge University Press.
3.
Smith, A. (1776).
The Wealth of Nations.
London: W. Strahan and T. Cadell.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
649
4.
Beck, T. & Demirgüç-Kunt, A. (2006).
Small and Medium Enterprises: Access to Finance
as a Growth Constraint.
World Bank Working Paper.
5.
World Bank (2023).
SME Finance Report: Unlocking Access to Finance for Small
Businesses.
Washington, D.C.
6.
IMF (2022).
Financial Inclusion and SME Development: Global Trends and Policy
Recommendations.
International Monetary Fund, Washington, D.C.
7.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti (2023).
PF–77-son Farmon: Kichik biznes va xususiy
tadbirkorlikni yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida.
Lex.uz.
8.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (2024).
Tijorat banklari faoliyati va kreditlash
bo‘yicha yillik hisobot.
Tashkent: Markaziy bank nashriyoti.
9.
Mavlonov, O. (2021).
Kichik biznesni moliyalashtirishning zamonaviy mexanizmlari.
Tashkent: Iqtisodiyot nashriyoti.
10.
Sattorov, N. (2022).
Bank kreditlash tizimida risk-menejmentni takomillashtirish yo‘llari.
Tashkent: “Moliya va kredit” jurnali, №4.
11.
UNDP (2023).
Inclusive Finance and Entrepreneurship in Emerging Economies.
United
Nations Development Programme, New York.
12.
Asaka Bank (2024).
Kichik biznes kreditlari bo‘yicha amaliy hisobot.
Tashkent: Asakabank
axborot byulleteni.
13.
Hamkorbank (2024).
Yillik moliyaviy hisobot va mikromoliyaviy faoliyat tahlili.
Tashkent.
14.
OECD (2022).
Financing SMEs and Entrepreneurs 2022: An OECD Scoreboard.
Paris:
OECD Publishing.
15.
Jo‘rayev, Sh. (2023).
Kichik biznesni moliyaviy qo‘llab-quvvatlashda banklarning o‘rni.
Tashkent davlat iqtisodiyot universiteti ilmiy jurnali, №5.
