ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
650
AKSIYADORLIK JAMIYATLARIDA AKTSIYALARNI OMMAVIY JOYLASHTIRISH
(IPO) ORQALI INVESTITSIYALARNI JALB QILISH SAMARADORLIGI
To'qsonova Shohisanam Erkin qizi
O‘zbekiston Respublikasi Bank-Moliya Akademiyasi magistranti.
Sherqo'ziyeva Nasiba Abrorovna
PhD.dotsent.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17490540
Annotatsiya.
Ushbu maqolada Aksiyadorlik jamiyatlarida aktsiyalarni ommaviy
joylashtirish (IPO) jarayonining iqtisodiy mohiyati, uning investitsiyalarni jalb etishdagi o‘rni
va O‘zbekiston sharoitida ushbu mexanizmning amaliy samaradorligi tahlil qilinadi. Tadqiqotda
IPO orqali korxonalarning kapitallashtirilgan qiymatini oshirish, ularning moliyaviy
barqarorligini mustahkamlash hamda korporativ boshqaruv tizimini takomillashtirish
imkoniyatlari ilmiy asosda yoritilgan.
Maqolada, shuningdek, O‘zbekiston kapital bozorining
hozirgi holati, so‘nggi yillarda amalga oshirilgan IPO loyihalari, davlat ulushini kamaytirish
siyosati hamda xalqaro tajribalarning tahlili keltirilgan.
Xususan, rivojlangan davlatlar — AQSh, Buyuk Britaniya, Janubiy Koreya va Xitoy
tajribalari asosida O‘zbekiston uchun samarali model va tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Tadqiqot
natijalari shuni ko‘rsatadiki, IPO jarayonlarini jadallashtirish nafaqat investitsion muhitni
yaxshilaydi, balki iqtisodiyotda shaffoflik, raqobat va kapitallashuv darajasini oshiradi.
Kalit so‘zlar:
IPO (Initial Public Offering), Aksiyadorlik jamiyati, fond bozori,
investitsiya, kapital bozorini rivojlantirish, aksiyalar emissiyasi, korporativ boshqaruv, investor
ishonchi, kapitallashuv darajasi, davlat ulushini xususiylashtirish, moliyaviy barqarorlik,
iqtisodiy samaradorlik.
THE EFFECTIVENESS OF ATTRACTING INVESTMENTS THROUGH
PUBLIC PLACEMENT OF SHARES (IPO) IN JOINT-STOCK COMPANIES
Abstract.
This article analyzes the economic essence of the process of public offering of
shares (IPO) in joint-stock companies, its role in attracting investments, and the practical
effectiveness of this mechanism in the conditions of Uzbekistan. The study scientifically
highlights the possibilities of increasing the capitalized value of enterprises through IPO,
strengthening their financial stability, and improving the corporate governance system.
The article also provides an analysis of the current state of the Uzbek capital market, IPO
projects implemented in recent years, the policy of reducing the state share, and international
experience. In particular, based on the experience of developed countries - the USA, Great
Britain, South Korea, and China, an effective model and recommendations for Uzbekistan have
been developed. The results of the study show that accelerating IPO processes not only improves
the investment climate, but also increases transparency, competition, and the level of
capitalization in the economy.
Keywords
: IPO (Initial Public Offering), joint-stock company, stock market, investment,
capital market development, share issuance, corporate governance, investor confidence, level of
capitalization, privatization of state shares, financial stability, economic efficiency.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
651
Kirish
Bozor iqtisodiyoti sharoitida Aksiyadorlik jamiyatlari moliyaviy resurslarni jalb etishning
turli shakllaridan foydalanadi. Shulardan eng samaralilaridan biri — aktsiyalarni ommaviy
joylashtirish (IPO) bo‘lib, u korxona uchun nafaqat qo‘shimcha kapital manbai, balki bozor
ishonchini oshiruvchi muhim vosita sifatida namoyon bo‘ladi.
Dastlabki ommaviy taklif (IPO) kompaniyaning o‘z aksiyalarini birinchi marta fond
birjasi orqali keng ommaga sotishi jarayonidir. Bu orqali korxona ochiq bozor ishtirokchisiga
aylanadi va o‘z faoliyatini shaffof tarzda yuritishga majbur bo‘ladi. Mazkur jarayon investorlarga
ham yangi imkoniyatlar yaratadi — ular ishonchli korxonalarga sarmoya kiritish orqali daromad
olish bilan birga, korporativ boshqaruvda bilvosita ishtirok etish huquqiga ega bo‘ladilar.
O‘zbekiston Respublikasida ham so‘nggi yillarda kapital bozorini rivojlantirish va IPO
mexanizmlarini joriy etish davlat siyosatining muhim yo‘nalishiga aylandi. Prezidentning PF–
60-sonli Farmoni (“2022–2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekiston taraqqiyot
strategiyasi”) va PQ–377-sonli Qarori (“Kapital bozorini rivojlantirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida”) mazkur sohani modernizatsiyalash, fond birjasi faoliyatini takomillashtirish hamda
korxonalarni IPO orqali ochiqlikka olib chiqish bo‘yicha aniq vazifalarni belgilab berdi.
Shu nuqtai nazardan, ushbu maqolaning dolzarbligi shundaki, u Aksiyadorlik
jamiyatlarida IPO mexanizmi orqali investitsiyalarni jalb qilish samaradorligini nazariy va
amaliy jihatdan tahlil qiladi. Maqolada O‘zbekiston kapital bozorining hozirgi holati, yirik
korxonalar ishtirokida amalga oshirilayotgan IPO jarayonlari, xalqaro tajriba hamda bu
jarayonlarning milliy iqtisodiyotga ta’siri chuqur o‘rganiladi.
Natijada, tadqiqot O‘zbekiston sharoitida IPO mexanizmini yanada takomillashtirish,
investorlar uchun qulay muhit yaratish va iqtisodiyotning kapitallashuv darajasini oshirish
bo‘yicha ilmiy asoslangan tavsiyalarni ishlab chiqishga xizmat qiladi.
Adabiyotlar sharhi
Aktsiyalarni ommaviy joylashtirish (IPO) orqali investitsiyalarni jalb qilish masalasi
zamonaviy iqtisodiy adabiyotlarda keng o‘rganilgan mavzulardan biridir. Jahon va milliy
miqyosdagi tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, IPO jarayoni nafaqat moliyaviy instrument sifatida,
balki korporativ boshqaruv, shaffoflik va iqtisodiy o‘sishning muhim omili sifatida qaraladi.
Quyida ushbu yo‘nalishda olib borilgan asosiy ilmiy izlanishlar va ularning natijalari
tahlil qilinadi.
Joseph Stiglitz va Andrew Weiss (1981) o‘z asarlarida kapital bozorining asimmetrik
axborot muammolarini tahlil qilib, IPO jarayonida investorlarga yetarli ma’lumot taqdim etish
muhimligini ta’kidlaganlar. Ularning fikricha, shaffoflik darajasining pastligi investitsiya
oqimlarini cheklaydi, bu esa korxonalarning kapitallashtirilgan qiymatini kamaytiradi.
Shuningdek, Ross (1977) tomonidan ishlab chiqilgan “signal nazariyasi” IPOni
kompaniya tomonidan bozorga ijobiy signal sifatida ko‘rsatadi. Ya’ni, korxona IPO o‘tkazish
orqali o‘zining barqarorligi va kelajakdagi foyda salohiyatini bozorga namoyish etadi.
Ritter (1991) va Loughran (2004) kabi olimlar esa IPO jarayonining “underpricing”
fenomenini o‘rganib, aksiyalar dastlabki joylashtirishda ataylab past bahoda taklif qilinishini —
bu investorlarni jalb etish va bozor ishonchini mustahkamlash strategiyasi ekanini aniqlaganlar.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
652
Ularning tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, IPOdan keyingi dastlabki 6 oy ichida aksiyalar
qiymati o‘rtacha 20–30 foizga oshadi, bu esa investorlarga qisqa muddatda yuqori rentabellik
beradi. Jahon amaliyotida IPO orqali investitsiyalarni jalb qilish iqtisodiyotning kapitallashuv
darajasini sezilarli oshirgan. Masalan, AQShda 2020–2023-yillar davomida NASDAQ va NYSE
birjalarida IPO orqali 350 mlrd dollardan ortiq sarmoya jalb qilingan. Yevropa Ittifoqi
davlatlarida esa IPO orqali o‘rtacha har yili 100–120 mlrd yevro miqdorida investitsiya oqimi
kuzatilgan.
Osiyo davlatlarida, xususan, Xitoy va Janubiy Koreyada IPO mexanizmlari
iqtisodiyotning innovatsion tarmoqlarini moliyalashtirishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Xitoyning
“STAR Market” birjasi kichik texnologik kompaniyalarni IPO orqali kapitallashtirishni davlat
siyosati darajasiga olib chiqdi. Bu tajriba O‘zbekiston uchun ham muhim saboq bo‘lib xizmat
qilishi mumkin.
O‘zbekiston iqtisodiy maktabi vakillari — Sh. Abdullayev, U. Tuxliyev, N. Mamatqulov,
F. Xolmamatov va boshqalar — kapital bozorini rivojlantirish va Aksiyadorlik jamiyatlarining
investitsion faoliyatini takomillashtirish masalalariga e’tibor qaratganlar. Ularning ishlarida qayd
etilishicha, mamlakatda kapital bozorining rivojlanish darajasi hali past bo‘lib, IPO jarayonlarini
jadallashtirish iqtisodiyot uchun yangi moliyaviy manbalarni ochadi.
Masalan, Tuxliyev (2021) “O‘zbekiston kapital bozorining rivojlanish istiqbollari” nomli
asarida davlat korxonalari uchun IPO mexanizmini joriy etish ularning moliyaviy mustaqilligini
oshiradi, korporativ boshqaruvni takomillashtiradi va byudjet yukini kamaytiradi, deb
ta’kidlaydi.
Shuningdek, Abdullayev (2022) o‘z tadqiqotida “Toshkent” fond birjasining faoliyatini
tahlil qilib, IPO jarayonlarida axborot oshkoraligini kuchaytirish, reyting tizimini joriy etish va
xalqaro standartlarga mos huquqiy muhit yaratish zarurligini asoslab bergan.
O‘zbekiston Respublikasida IPO jarayonlari “Qimmatli qog‘ozlar bozori to‘g‘risida”gi
Qonun (yangi tahrirda, 2021-yil), Prezidentning PQ–377-sonli qarori (2020-yil) va Markaziy
bank hamda Moliya vazirligi tomonidan qabul qilingan nizomlar asosida tartibga solinadi. Ushbu
hujjatlar korxonalar uchun IPO o‘tkazishning bosqichlarini, axborot e’lon qilish talablarini
hamda investorlarni himoya qilish mexanizmlarini belgilab beradi.
Shuningdek, 2024-yildan boshlab IPO jarayonlarini elektron shaklda amalga oshirish
imkonini beruvchi “E-IPO” platformasi ishga tushirilgan bo‘lib, bu O‘zbekiston kapital
bozorining raqamli transformatsiyasiga zamin yaratdi.
Adabiyotlar sharhi shuni ko‘rsatadiki, IPO jarayonlari iqtisodiyotda uzoq muddatli
kapital oqimini shakllantiruvchi, moliyaviy barqarorlikni mustahkamlovchi va iqtisodiy o‘sishni
rag‘batlantiruvchi kuchli instrument hisoblanadi. Biroq uning samaradorligi mamlakatning
institutsional infratuzilmasi, investor ishonchi va moliyaviy bozorning rivojlanish darajasiga
bevosita bog‘liqdir.
O‘zbekiston uchun esa xalqaro tajribani mahalliy sharoitga moslashtirish, fond bozorida
raqamli yechimlarni keng joriy etish va aholining investitsion savodxonligini oshirish IPO
mexanizmini yanada samarali qilishning asosiy omillari sifatida qaraladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
653
Metodologiya
Aksiyadorlik
jamiyatlarida
aktsiyalarni
ommaviy
joylashtirish
(IPO)
orqali
investitsiyalarni jalb qilish samaradorligini o‘rganish bugungi kunda moliyaviy boshqaruvning
eng dolzarb yo‘nalishlaridan biri sanaladi. Bu jarayonni ilmiy tahlil qilish uchun nazariy, empirik
va tahliliy yondashuvlarning uyg‘unlashgan metodologik bazasi zarur bo‘ladi. Mazkur
tadqiqotda aynan shunday kompleks metodologiya tanlanib, O‘zbekiston kapital bozorining
rivojlanish bosqichlari, IPO mexanizmining iqtisodiy mohiyati va amaliy samaradorligi chuqur
tahlil qilindi.
Tadqiqotning nazariy poydevori iqtisodiy rivojlanish, moliyaviy bozorlar va korporativ
boshqaruv nazariyalariga asoslangan. Joseph Schumpeterning innovatsion o‘sish konsepsiyasi,
Stiglitz va Weissning axborot asimmetriyasi modeli hamda Rossning signal nazariyasi IPO
jarayonining iqtisodiy mohiyatini tushuntirishda metodologik asos sifatida tanlandi. Ushbu
nazariy yondashuvlarga ko‘ra, ommaviy joylashtirish jarayoni korxonalarda resurslardan
samarali foydalanish, yangi kapital oqimini shakllantirish va investor ishonchini
mustahkamlashning eng muhim vositasi hisoblanadi. IPO shuningdek, korxonaning ichki
boshqaruv tizimini bozor intizomiga moslashtirish, shaffoflikni oshirish va raqobatbardoshligini
kuchaytirish uchun ham xizmat qiladi.
Tadqiqotda kompleks, tizimli, empirik va komparativ yondashuvlar uyg‘un tarzda
qo‘llanildi. Kompleks yondashuv yordamida IPO jarayonining iqtisodiy, huquqiy va
institutsional jihatlari o‘zaro bog‘liq holda o‘rganildi.
Tizimli yondashuv kapital bozorining barcha elementlari — fond birjasi, investorlar,
brokerlar, regulyatorlar va emitentlar o‘rtasidagi aloqalarni yagona mexanizm sifatida tahlil
qilish imkonini berdi. Empirik yondashuv asosida esa “Toshkent” fond birjasi, “Kvarts” AJ,
“Aloqabank”, “Asakabank” kabi kompaniyalar faoliyatidan olingan real ma’lumotlar tahlil
qilindi.
Komparativ tahlil yordamida AQSh, Buyuk Britaniya, Xitoy va Janubiy Koreya
tajribalari o‘rganilib, ularning muvaffaqiyatli IPO modellarini O‘zbekiston sharoitiga
moslashtirish imkoniyatlari baholandi.
Tadqiqot jarayonida statistik, dinamik, indikatorli va ekspert tahlil usullari qo‘llanildi.
Statistik tahlil yordamida IPO orqali jalb qilingan investitsiyalar hajmi, aktsiyalar
rentabelligi va kapital bozorining hajmi o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik aniqlandi. Dinamik tahlil
O‘zbekiston kapital bozorining 2019–2025-yillar oralig‘idagi o‘sish sur’atlarini ko‘rsatdi.
Indikatorli baholash asosida IPO samaradorligini o‘lchovchi asosiy ko‘rsatkichlar —
kapital jalb etish koeffitsienti, foyda rentabelligi (ROE), aktsiya qiymatining o‘sish sur’atlari
(EPS) va investitsiya qaytish muddati (ROI) tizimlashtirildi. Shuningdek, ekspert baholash usuli
orqali Moliya vazirligi, Markaziy bank va fond birjasi mutaxassislari fikrlariga asoslanib, milliy
kapital bozorida IPO jarayonining to‘siqlari va imkoniyatlari aniqlab chiqildi.
Tadqiqotning amaliy ma’lumotlar bazasi davlat normativ hujjatlari, xalqaro tashkilotlar
hisobotlari va fond birjasi statistikalariga tayandi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PF–
60, PQ–377, PQ–4611-sonli farmon va qarorlari, Markaziy bank hamda Moliya vazirligi statistik
hisobotlari, Jahon banki, IMF, OECD va UNCTAD ma’lumotlari asosiy manba sifatida ishlatildi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
654
Bundan tashqari, Ritter, Loughran, Stiglitz, Ross, Tuxliyev kabi olimlarning ilmiy ishlari
nazariy asosni boyitdi.
Tadqiqotning metodologik yangiligi shundan iboratki, unda IPO samaradorligi integral
ko‘rsatkichlar tizimi orqali baholandi. Bu tizim moliyaviy natijalar bilan bir qatorda korporativ
shaffoflik, bozor ishonchi va boshqaruv sifatini ham qamrab oladi. Bundan tashqari, SWOT-
tahlil yordamida O‘zbekiston kapital bozorining kuchli va zaif tomonlari, imkoniyatlari hamda
tahdidlari aniqlanib, istiqbolli yo‘nalishlar ishlab chiqildi.
Tadqiqotning amaliy ahamiyati shundaki, uning natijalari kapital bozorini rivojlantirish
siyosatini takomillashtirish, davlat korxonalarini IPO orqali xususiylashtirish jarayonini
optimallashtirish va investorlar uchun yanada qulay muhit yaratishda qo‘llanishi mumkin.
Moliya vazirligi uchun bu natijalar normativ-huquqiy bazani takomillashtirishda, fond
birjasi uchun esa emissiya jarayonlarini rag‘batlantirishda, korxonalar uchun esa kapital jalb
etish strategiyasini ishlab chiqishda foydali bo‘ladi.
Umuman olganda, mazkur metodologik yondashuv O‘zbekiston kapital bozorining
hozirgi holatini chuqur tahlil etish, IPO jarayonining real iqtisodiy samaradorligini aniqlash va
kelgusida ushbu mexanizmni yanada takomillashtirish uchun ilmiy asos yaratadi. Shu tariqa,
tadqiqot natijalari milliy iqtisodiyotda investitsion faollikni oshirish, korporativ boshqaruvni
mustahkamlash hamda kapital bozorining raqobatbardoshligini kuchaytirish yo‘lida muhim
ilmiy-amaliy ahamiyat kasb etadi.
Tahlil va natijalar
Aksiyadorlik
jamiyatlarida
aktsiyalarni
ommaviy
joylashtirish
(IPO)
orqali
investitsiyalarni jalb qilish O‘zbekiston iqtisodiyotining moliyaviy tizimini chuqurlashtirish va
barqaror rivojlantirishning eng samarali vositalaridan biri sifatida qaralmoqda. So‘nggi yillarda
mamlakatda kapital bozorini liberallashtirish, xususiy sektor ulushini oshirish va davlat
korxonalarini bozorga olib chiqish siyosati natijasida IPO mexanizmlariga qiziqish keskin ortdi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, IPO jarayonlari nafaqat korxonalarning moliyaviy
mustaqilligini ta’minlaydi, balki butun iqtisodiyot bo‘ylab investitsion faollikni oshiruvchi
katalizator vazifasini bajaradi.
O‘zbekiston kapital bozori so‘nggi yillarda sezilarli darajada faollashdi. “Toshkent”
Respublika fond birjasining savdo hajmi 2019-yildagi 2 trillion so‘mlik ko‘rsatkichdan 2024-
yilda 10 trillion so‘mdan oshdi. Bu natija mamlakatda bozor infratuzilmasining bosqichma-
bosqich shakllanayotganini, xalqaro investorlar ishtiroki va aholining investitsion madaniyati
ortib borayotganini ko‘rsatadi. Ayniqsa, 2020–2024-yillar oralig‘ida jismoniy investorlar soni
to‘rt baravardan ortiq o‘sgani kapital bozorining xalqchilashuvini anglatadi. Bu esa aholining o‘z
jamg‘armalarini real sektor korxonalariga sarmoya sifatida yo‘naltirish imkoniyatlarini
kengaytirmoqda.
Ommaviy joylashtirish jarayoni davlat korxonalarini transformatsiya qilishning muhim
qismiga aylandi. Davlatning iqtisodiyotdagi ulushi bosqichma-bosqich qisqarar ekan, IPO
korxonalar uchun yangi moliyaviy manba ochib, ularni shaffoflik va korporativ boshqaruv
standartlariga moslashtirishda muhim vosita bo‘lib xizmat qilmoqda. Masalan, Farg‘onadagi
“Kvarts” aksiyadorlik jamiyatining IPO tajribasi bu borada diqqatga sazovor misoldir.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
655
Kompaniya 2022-yilda o‘z aksiyalarining 5 foizini ommaviy joylashtirib, 25 milliard
so‘m sarmoya jalb qildi. Natijada, uning sof foydasi ikki baravar oshdi, aktivlari 35 foizga
kengaydi, qarzdorlik darajasi esa 26 foizga kamaydi. Bunday natijalar IPO mexanizmining
korxonaning real moliyaviy holatiga bevosita ijobiy ta’sir ko‘rsatishini tasdiqlaydi. Jalb qilingan
mablag‘lar ishlab chiqarish quvvatlarini modernizatsiya qilish, yangi texnologiyalarni joriy etish
va eksport salohiyatini kengaytirishda ishlatildi.
Makroiqtisodiy darajada esa IPO jarayonlari kapital bozorining chuqurlashuviga va
iqtisodiyotda uzoq muddatli investitsiya oqimlarining shakllanishiga olib kelmoqda. Kapital
bozorining YAIMdagi ulushi 2020-yildagi 0,6 foizdan 2024-yilda 1,2 foizgacha oshgani bu
boradagi ijobiy dinamikani tasdiqlaydi. Davlat uchun IPO jarayonlari xususiylashtirishning
zamonaviy mexanizmini anglatadi, bu esa byudjetga qo‘shimcha tushumlar keltiradi va
iqtisodiyotdagi xususiy sektor ulushini kengaytiradi. Natijada, moliyaviy resurslar yanada
samarali taqsimlanib, investitsiyalar real sektorga oqib kiradi.
Xalqaro tajriba bilan taqqoslanganda, rivojlangan mamlakatlarda IPO iqtisodiy o‘sishning
asosiy drayverlaridan biri sifatida e’tirof etiladi. AQSh, Buyuk Britaniya, Yaponiya, Janubiy
Koreya va Xitoy kabi davlatlarda IPOlar kapital bozorining 30–50 foizini tashkil etadi. Ayniqsa,
Koreyaning KOSDAQ tizimi kichik va o‘rta biznes korxonalariga IPO orqali mablag‘ jalb qilish
imkonini yaratgani O‘zbekiston uchun ibratli tajriba bo‘lishi mumkin. Bunday tizimlar
innovatsion korxonalar uchun bozor moliyasiga chiqish yo‘lini ochadi, bu esa texnologik
taraqqiyot va raqobatni rag‘batlantiradi.
1-jadval.
O‘zbekiston kapital bozorida IPO jarayonlari va investitsion faollik dinamikasi (2019–
2024-yillar)
Ko‘rsatkichlar
O‘lchov
birligi
2019 2020 2021 2022 2023 2024 2024/2019
o‘sish (%)
1. “Toshkent” fond
birjasida umumiy savdo
hajmi
Trln so‘m 2,1
3,5
4,8
6,9
8,6
10,3
+390,5
2. IPO orqali jalb qilingan
investitsiyalar hajmi
Mln
AQSh
dollari
5,4
9,2
13,8
26,4
42,1
58,7
+988,9
3. Ommaviy
joylashtirilgan korxonalar
soni
Dona
1
2
4
6
8
10
+900,0
4. Xususiy investorlar
soni (faol hisoblar)
Ming
kishi
37
56
82
110
146
172
+365,0
5. Fond bozori YAIMdagi
ulushi
Foizda
0,5
0,6
0,8
0,9
1,1
1,2
+140,0
6. Davlat korxonalarining
IPO orqali
xususiylashtirilgan ulushi
Foizda
0,2
0,4
0,9
1,6
2,4
3,1
+1450,0
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
656
7. Aksiyalar o‘rtacha
rentabelligi (ROE)
Foizda
8,2
9,0
9,8
11,3
12,4
13,6
+65,8
8. Emitent korxonalarning
sof foydasi o‘sish sur’ati
Foizda
5,4
8,1
11,7
14,2
17,8
20,5
+279,6
9. Qarz/kapital nisbati
o‘rtacha darajasi
Foizda
49
47
43
38
35
31
–36,7
10. Fond bozorida xorijiy
investorlar ulushi
Foizda
3,5
4,2
5,1
6,3
7,5
8,9
+154,3
Manba:
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki, Moliya vazirligi, “Toshkent” fond birjasi va
Jahon banki ma’lumotlari asosida muallif tomonidan tuzildi.
Jadval ma’lumotlariga ko‘ra, 2019–2024-yillar oralig‘ida O‘zbekiston kapital bozori
sezilarli darajada kengaygan. Umumiy savdo hajmi 2,1 trillion so‘mdan 10,3 trillion so‘mgacha
o‘sib, 390 foizdan ortiq o‘sish qayd etildi. IPO orqali jalb qilingan investitsiyalar hajmi esa
qariyb 10 baravar oshib, 5,4 mln dollardan 58,7 mln dollargacha yetgan.
Eng muhim jihat shundaki, xususiy investorlar soni 5 yil ichida to‘rt baravar ko‘paygan
bo‘lib, bu O‘zbekistonda aholining fond bozori va investitsiyalarga bo‘lgan ishonchi
ortayotganini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, emitent korxonalar sof foydasining o‘sish sur’ati 2019-
yildagi 5,4 foizdan 2024-yilda 20,5 foizgacha oshgan — bu IPOning real moliyaviy
samaradorligini ifodalaydi.
Qarz/kapital nisbati (debt-to-equity ratio) yil sayin kamayib borayotganligi ham IPO
orqali jalb qilingan mablag‘lar korxonalarni qarzdan qisman ozod etayotganini bildiradi. Bu esa
ularning moliyaviy barqarorligini oshiradi va investitsion jozibadorlikni mustahkamlaydi.
Xorijiy investorlar ulushi 3,5 foizdan 8,9 foizgacha oshgani esa O‘zbekiston kapital
bozorining xalqaro integratsiyasi jadallashayotganidan dalolat beradi.
Shu bilan birga, tadqiqot O‘zbekistonda IPO mexanizmlarini keng joriy etishda hali hal
qilinmagan muammolar mavjudligini ham aniqladi. Eng avvalo, aksiyadorlik jamiyatlarining
moliyaviy hisobotlari xalqaro IFRS standartlariga to‘liq moslashtirilmagan. Bu investorlar uchun
axborot shaffofligini cheklaydi. Ikkinchidan, kapital bozorida professional anderrayterlar, reyting
agentliklari va investitsion konsalting kompaniyalari soni kam. Uchinchi muammo — aholining
moliyaviy savodxonligi pastligi, bu esa IPO jarayonlarida keng ishtirokni to‘siqlab turibdi.
Shunga qaramay, istiqbollar umidli. Mamlakatda “E-IPO” raqamli platformasining joriy
etilishi IPO jarayonlarini soddalashtiradi va investorlarga onlayn qatnashish imkonini beradi.
Shu bilan birga, davlat tomonidan soliq imtiyozlari va kafolat mexanizmlarini joriy etish IPO
bozorini jonlantirishda muhim o‘rin tutadi. Kelgusida aholining investitsion madaniyatini
oshirish, korxonalarning moliyaviy hisobotini xalqaro standartlarga moslashtirish hamda fond
birjasi infratuzilmasini modernizatsiya qilish IPO mexanizmining samaradorligini yanada
kuchaytiradi.
Muhokama
Aksiyalarni ommaviy joylashtirish (IPO) — bu nafaqat korxonalar uchun moliyaviy
resurslarni jalb etish vositasi, balki butun iqtisodiy tizimni isloh qilish va modernizatsiya qilish
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
657
jarayonining muhim elementi hisoblanadi. O‘zbekiston sharoitida IPO mexanizmlarini
rivojlantirish masalasi iqtisodiy siyosatning markaziy yo‘nalishlaridan biriga aylandi. Bu jarayon
davlat korxonalarini xususiylashtirish, kapital bozorini rivojlantirish va investorlar ishonchini
mustahkamlashga xizmat qilmoqda. Shu nuqtai nazardan, mazkur tadqiqotning natijalari chuqur
tahlil qilinar ekan, IPOning iqtisodiyotdagi strategik ahamiyati, ijobiy natijalari va mavjud
cheklovlari o‘zaro bog‘liq tizim sifatida ko‘rib chiqilishi lozim.
Avvalo, IPO jarayonlari O‘zbekiston iqtisodiyotida yangi moliyaviy madaniyatni
shakllantirmoqda. U korxonalarning shaffofligini ta’minlab, ularni xalqaro hisobot standartlariga
mos ravishda faoliyat yuritishga majbur qilmoqda. Bu holat, o‘z navbatida, nafaqat investorlar
uchun ishonchli muhit yaratadi, balki korxonalarning boshqaruv tizimini ham sifat jihatidan
yangi bosqichga olib chiqadi. Tadqiqot davomida o‘rganilgan “Kvarts” AJ misolida bu
jarayonning real natijalarini ko‘rish mumkin: kompaniya IPOdan keyin foyda hajmini sezilarli
oshirib, qarz yuki va risk darajasini kamaytirgan. Bu esa O‘zbekistonda ommaviy joylashtirish
mexanizmi to‘g‘ri yo‘lga qo‘yilsa, u real sektorning moliyaviy mustahkamligini ta’minlashda
muhim omil bo‘lishini ko‘rsatadi.
Muhokama jarayonida yana bir e’tiborga molik jihat — IPOning ijtimoiy-iqtisodiy
ahamiyatidir. Bu jarayon oddiy fuqarolarga ham iqtisodiy o‘sishda ishtirok etish imkoniyatini
beradi. Ya’ni, har bir fuqaro aksiyalar sotib olish orqali nafaqat daromad topadi, balki o‘z
mamlakatidagi yirik korxonalarning rivojiga sarmoya kiritadi. Shu tariqa IPO milliy iqtisodiy
o‘sishni xalq ishtirokiga asoslangan modelga aylantiradi. Bu jihat iqtisodiy barqarorlikni
mustahkamlash bilan bir qatorda, ijtimoiy birdamlikni ham kuchaytiradi.
Biroq tahlillar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistonda IPO jarayonlarining to‘liq salohiyatini
ochish uchun hali bir qator tizimli muammolarni hal etish zarur. Eng asosiy to‘siq — korxonalar
tomonidan xalqaro moliyaviy hisobot standartlariga to‘liq o‘tishdagi sustlikdir. Hozircha ko‘plab
aksiyadorlik jamiyatlari o‘z faoliyati to‘g‘risidagi ma’lumotlarni to‘liq ochiqlamaydi, bu esa
investorlar uchun xavf darajasini oshiradi. Shuningdek, kapital bozorida anderrayting, reyting
agentliklari, konsalting xizmatlari kabi professional institutlar yetarli darajada rivojlanmagan.
Shu sababli, IPO jarayonlari ba’zida texnik yoki huquqiy cheklovlar sababli cho‘zilib ketmoqda.
Yana bir muhim omil — aholining moliyaviy savodxonlik darajasining pastligi.
Ko‘pchilik fuqarolar aksiyalar, fond bozori va investitsiya tushunchalarini chuqur
anglamaganligi sababli, IPO jarayonlarida faol ishtirok etmaydi. Bu esa kapital bozorining
xalqchilashuv jarayonini sekinlashtiradi. Tadqiqotda qayd etilganidek, 2024-yilda jismoniy
investorlar soni 170 mingdan oshgan bo‘lsa-da, bu raqam hali ham umumiy iqtisodiy faol
aholining juda kichik qismini tashkil etadi. Shu bois, moliyaviy ta’limni kengaytirish, ommaviy
axborot vositalarida IPO mohiyati haqida tushuntirish ishlarini olib borish muhim vazifa bo‘lib
qolmoqda.
Bundan tashqari, xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, IPOning muvaffaqiyati investor
huquqlarining himoyasi bilan bevosita bog‘liq. AQSh, Yevropa va Janubiy Koreya kabi
mamlakatlarda bu borada qat’iy qonunchilik mavjud. O‘zbekistonda ham “Qimmatli qog‘ozlar
bozori to‘g‘risida”gi Qonun va Markaziy bank me’yoriy hujjatlari mavjud bo‘lsa-da, ularni
amalda qo‘llash mexanizmlari yanada takomillashtirilishi zarur.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
658
Ayniqsa, aksiyadorlar va investorlar o‘rtasidagi nizolarni tezkor hal etish uchun maxsus
arbitraj institutini joriy etish dolzarb masala bo‘lib qolmoqda.
Muhokama davomida e’tiborga olinishi kerak bo‘lgan yana bir jihat — IPO
jarayonlarining raqamlashtirilishi. O‘zbekistonda “E-IPO” platformasining joriy etilishi kapital
bozorining yangi bosqichiga o‘tish imkonini berdi. Endilikda investorlarga masofadan turib,
onlayn shaklda aksiyalar sotib olish va o‘z portfellari ustidan nazoratni yuritish imkoniyati
yaratildi. Bu, albatta, investor ishonchini kuchaytiradi va bozor likvidligini oshiradi. Shu bilan
birga, raqamli infratuzilmani yanada takomillashtirish, kibermuhofaza tizimini mustahkamlash
IPO jarayonlarining barqaror ishlashi uchun zarur shartdir.
Yuqoridagi jihatlar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistonda IPO mexanizmlarining rivoji ikki
yo‘nalishda olib borilishi kerak: birinchidan, institutsional islohotlar orqali kapital bozorining
huquqiy va tashkiliy asoslarini mustahkamlash; ikkinchidan, ijtimoiy-iqtisodiy omillarni
inobatga olib, aholining ishtirokini kengaytirish. Faqat shu holda IPO iqtisodiyotda uzoq
muddatli investitsion barqarorlikni ta’minlovchi tizimga aylanishi mumkin.
Umuman olganda, muhokama natijalari IPO jarayonlari O‘zbekiston uchun oddiy
moliyaviy mexanizm emas, balki iqtisodiy modernizatsiya strategiyasining tarkibiy qismi
ekanini ko‘rsatadi. U davlat mulkini bozorga olib chiqish, korporativ boshqaruvni
takomillashtirish, shaffoflikni oshirish va xorijiy kapitalni jalb etishning asosiy vositasiga
aylanmoqda. Shu bois, IPOni faqat aksiyalar savdosi sifatida emas, balki iqtisodiy suverenitetni
mustahkamlovchi, raqobatbardosh milliy iqtisodiyotni barpo etuvchi tizimli islohot sifatida
talqin etish lozim.
Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, O‘zbekistonning kapital bozorida IPO jarayonlarini
kengaytirish va takomillashtirish mamlakatning moliyaviy mustaqilligini oshirish, investitsion
muhitni yaxshilash va global iqtisodiyotda raqobatbardosh o‘ringa chiqishida hal qiluvchi
ahamiyatga ega. Shu bois, IPO jarayonlariga davlat, xususiy sektor va fuqarolik jamiyati
birgalikda yondashgandagina bu mexanizm iqtisodiy barqarorlik va innovatsion rivojlanishning
poydevoriga aylanadi.
Xulosa
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, Aksiyadorlik jamiyatlarida aktsiyalarni ommaviy
joylashtirish (IPO) — bu nafaqat kapital jalb etish vositasi, balki iqtisodiyotning barqaror
o‘sishini ta’minlovchi strategik mexanizm hisoblanadi. O‘zbekiston sharoitida IPO jarayonlari
davlat korxonalarini xususiylashtirish, korporativ boshqaruvni modernizatsiya qilish va
moliyaviy resurslarni bozor mexanizmlari orqali taqsimlashga xizmat qilmoqda.
Ommaviy joylashtirish orqali korxonalar yangi investitsiyalarni jalb etish, ishlab
chiqarish quvvatlarini kengaytirish va texnologik yangilanishni moliyalashtirish imkoniyatiga
ega bo‘ladi. Shu bilan birga, IPO jarayoni ularning shaffofligini oshirib, xalqaro investorlar
ishonchini kuchaytiradi. “Kvarts” AJ tajribasi buning yaqqol isboti bo‘lib, IPOdan so‘ng
kompaniyaning aktivlari va sof foydasi sezilarli darajada o‘sgan, qarzdorlik esa kamaygan.
Makroiqtisodiy nuqtai nazardan qaraganda, IPO jarayonlari kapital bozorining
chuqurlashuviga, xususiy sektor ulushining ortishiga va iqtisodiyotda uzoq muddatli investitsion
barqarorlikni ta’minlashga xizmat qilmoqda. Shu bilan birga, davlat byudjetiga qo‘shimcha
tushum manbalari yaratilmoqda, bu esa fiskal barqarorlikni mustahkamlaydi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
659
Shu bilan birga, tadqiqot IPO tizimini yanada samarali qilish uchun bir qator muhim
shart-sharoitlarni ham ko‘rsatdi. Avvalo, korxonalar xalqaro moliyaviy hisobot standartlariga
(IFRS) to‘liq o‘tishi zarur. Ikkinchidan, kapital bozorining professional infratuzilmasi —
anderrayterlar, reyting agentliklari, investitsion konsalting kompaniyalari — faoliyatini
kengaytirish talab etiladi.
Uchinchidan, aholining moliyaviy savodxonligini oshirish IPO jarayonlarida keng
ishtirokni ta’minlaydi. Shunday ekan, O‘zbekistonda IPO mexanizmlarini rivojlantirish iqtisodiy
modernizatsiyaning ajralmas tarkibiy qismi bo‘lib, u nafaqat korxonalar uchun, balki butun
mamlakat iqtisodiyoti uchun strategik ahamiyat kasb etadi. Raqamli texnologiyalarni joriy etish,
“E-IPO” platformasi imkoniyatlarini kengaytirish va xalqaro tajribalarni milliy sharoitga
moslashtirish orqali O‘zbekiston kapital bozorini yangi bosqichga olib chiqish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Stiglitz, J. & Weiss, A. (1981).
Credit Rationing in Markets with Imperfect Information.
American Economic Review, 71(3), 393–410.
2.
Ross, S. (1977).
The Determination of Financial Structure: The Incentive-Signalling
Approach.
Bell Journal of Economics, 8(1), 23–40.
3.
Schumpeter, J.A. (1934).
The Theory of Economic Development.
Harvard University
Press, Cambridge.
4.
Ritter, J.R. (1991).
The Long-Run Performance of Initial Public Offerings.
Journal of
Finance, 46(1), 3–27.
5.
Loughran, T. & Ritter, J.R. (2004).
Why Has IPO Underpricing Changed Over Time?
Financial Management, 33(3), 5–37.
6.
OECD (2023).
Capital Markets Review 2023: Global IPO Trends and Policy
Implications.
OECD Publishing, Paris.
7.
World Bank (2024).
Uzbekistan: Strengthening Capital Markets for Sustainable Growth.
Washington, D.C.
8.
IMF (2023).
Republic of Uzbekistan: Financial Sector Assessment Program.
International
Monetary Fund, Washington.
9.
Abdullayev, Sh. (2022).
Kapital bozorini rivojlantirishda IPO mexanizmlarining o‘rni.
Toshkent: Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar jurnali, №4, 45–53-betlar.
10.
Tuxliyev, U. (2021).
O‘zbekiston kapital bozorining rivojlanish istiqbollari.
Toshkent:
“Fan va taraqqiyot” nashriyoti.
11.
Xolmamatov, F. (2020).
Korporativ boshqaruv va Aksiyadorlik jamiyatlari faoliyatini
takomillashtirish yo‘llari.
Toshkent: Moliya nashriyoti.
12.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti (2020).
“Kapital bozorini rivojlantirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida” PQ–377-sonli Qaror.
Toshkent.
13.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti (2022).
“Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi
2022–2026-yillar uchun” PF–60-sonli Farmon.
Toshkent.
14.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (2024).
Kapital bozori statistik sharhi.
Toshkent: Markaziy bank nashri.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
660
15.
“Toshkent” Respublika fond birjasi (2024).
Yillik hisobot: 2023–2024-yillar uchun savdo
hajmlari va emissiya ko‘rsatkichlari.
Toshkent.
16.
UNCTAD (2023).
World Investment Report 2023: Investing in Sustainable Value Chains.
Geneva: United Nations.
17.
PwC (2024).
Global IPO Watch: Market Trends and Outlook.
PricewaterhouseCoopers,
London.
18.
EY (2023).
Global IPO Trends 2023.
Ernst & Young Global Limited, London.
19.
Mamatqulov, N. (2021).
O‘zbekiston iqtisodiyotida fond bozori infratuzilmasini
takomillashtirish yo‘nalishlari.
Toshkent: “Iqtisodiyot” jurnali, №6, 22–30-betlar.
20.
Karimov, D. (2022).
IPO mexanizmining huquqiy asoslari va rivojlanish omillari.
Toshkent: Oliy ta’lim va fan jurnali, №3, 61–68-betlar.
