ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
661
SOLIQ IMTIYOZLARI VOSITASIDA INVESTORLARNI QO‘LLAB-QUVVATLASH
MASALALARI
Yo
‘
ldasheva Muqaddasxon Mamasadiqovna
O‘zbekiston Respublikasi Bank-Moliya Akademiyasi magistranti.
Sh. Qiyosov
TDIU prof., i.f.d.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17490567
Annotatsiya.
Ushbu ilmiy maqolada soliq imtiyozlari vositasida investorlarni qo‘llab-
quvvatlash masalalari har tomonlama tahlil qilingan. Tadqiqotda O‘zbekiston Respublikasida
olib borilayotgan soliq islohotlari, ularning investitsion muhitga ta’siri hamda xorijiy kapitalni
jalb etishdagi o‘rni ilmiy asosda yoritilgan. Maqolada soliq imtiyozlarining iqtisodiy mazmuni,
ularning turlari (foyda solig‘i bo‘yicha yengilliklar, bojxona imtiyozlari, QQSdan ozod qilish,
investitsion zonalar uchun soliq ta’tillari va boshqalar) hamda ularning samaradorligi tahlil
qilinadi.
Shuningdek, xorijiy mamlakatlar — Xitoy, Turkiya, Qozog‘iston va Polsha tajribalari
bilan qiyosiy tahlil asosida O‘zbekiston soliq siyosatini yanada takomillashtirish bo‘yicha ilmiy-
amaliy takliflar ishlab chiqilgan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, soliq imtiyozlari
investitsion faollikni oshirish, yangi ish o‘rinlarini yaratish va sanoat tarmoqlarining
raqobatbardoshligini kuchaytirishda muhim omil hisoblanadi.
Kalit so‘zlar
:soliq imtiyozlari, investitsiyalar, xorijiy investorlar, soliq siyosati, iqtisodiy
rag‘bat, erkin iqtisodiy zonalar, soliq kodeksi, investitsion muhit, biznes muhitini yaxshilash,
moliyaviy barqarorlik.
ISSUES OF SUPPORTING INVESTORS THROUGH TAX INCENTIVES
Abstract.
This scientific article comprehensively analyzes the issues of supporting
investors through tax incentives. The study covers the tax reforms being carried out in the
Republic of Uzbekistan, their impact on the investment environment and their role in attracting
foreign capital on a scientific basis. The article analyzes the economic content of tax incentives,
their types (profit tax exemptions, customs privileges, VAT exemptions, tax holidays for
investment zones, etc.) and their effectiveness.
Also, based on a comparative analysis with the
experience of foreign countries - China, Turkey, Kazakhstan and Poland, scientific and practical
proposals have been developed to further improve the tax policy of Uzbekistan. The results of the
study show that tax incentives are an important factor in increasing investment activity, creating
new jobs and strengthening the competitiveness of industrial sectors.
Keywords:
tax incentives, investments, foreign investors, tax policy, economic stimulus,
free economic zones, tax code, investment climate, improvement of the business environment,
financial stability.
Kirish
Bozor iqtisodiyoti sharoitida investitsiyalarni jalb etish, ularni samarali boshqarish va
iqtisodiyotning turli tarmoqlariga yo‘naltirish har bir mamlakatning barqaror rivojlanishida
muhim o‘rin tutadi. Shu nuqtai nazardan, davlat tomonidan investorlarni qo‘llab-quvvatlash,
ularga soliq yengilliklari yaratish va iqtisodiy muhitni qulaylashtirish bugungi kunda
O‘zbekiston iqtisodiy siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylangan.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
662
Soliq imtiyozlari — bu davlat tomonidan beriladigan moliyaviy rag‘bat shakli bo‘lib, u
orqali investorlarning risklari kamaytiriladi, ularning daromadlari kafolatlanadi va ishlab
chiqarish faoliyatini kengaytirish uchun qo‘shimcha imkoniyatlar yaratiladi. Jahon amaliyotida
ham soliq imtiyozlari investitsiyalar oqimini jalb etishning eng samarali vositalaridan biri
sifatida e’tirof etiladi. Masalan, Xitoy, Turkiya va Qozog‘iston kabi davlatlarda ishlab chiqarish
zonalariga kiritilgan investitsiyalar bir necha yilgacha foyda solig‘idan ozod etiladi, bu esa o‘z
navbatida sanoatning tez sur’atlarda o‘sishiga olib kelmoqda.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganidek,
“Investorlarga
keng imkoniyatlar yaratish, soliq siyosatini soddalashtirish va adolatli tizimni shakllantirish –
bu mamlakatimiz taraqqiyotining asosiy drayveridir.”
Ushbu yondashuv asosida so‘nggi yillarda
mamlakatimizda soliq tizimini liberallashtirish, soliq yukini kamaytirish, elektron soliq
boshqaruvi tizimini joriy etish kabi keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirilmoqda.
Bugungi kunda O‘zbekistonda faoliyat yuritayotgan xorijiy investorlar uchun erkin
iqtisodiy zonalar, texnoparklar va sanoat klasterlari tashkil etilgan bo‘lib, ularda foyda solig‘i,
yer solig‘i va mol-mulk solig‘i bo‘yicha 10 yilgacha imtiyozlar berilmoqda. Bu siyosat natijasida
2020–2024 yillar oralig‘ida to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar hajmi 1,6 barobarga o‘sdi,
sanoat ishlab chiqarish hajmi esa sezilarli darajada kengaydi.
Shu bilan birga, soliq imtiyozlarining maqsadga muvofiq taqsimlanishi va ularning
iqtisodiy samaradorligini baholash bugungi kunning dolzarb vazifalaridan biri hisoblanadi. Ba’zi
hollarda imtiyozlar noto‘g‘ri yo‘naltirilsa, u davlat byudjeti daromadlariga salbiy ta’sir
ko‘rsatishi mumkin. Shu bois, bu jarayonni ilmiy asosda tahlil qilish, soliq yengilliklarini
samaradorlik mezonlariga asoslash va ularni investitsiya siyosati bilan uyg‘unlashtirish zarurdir.
Soliq imtiyozlari vositasida investorlarni qo‘llab-quvvatlash nafaqat iqtisodiy o‘sish
omili, balki mamlakatning xalqaro investitsion imijini mustahkamlovchi strategik vosita sifatida
ham katta ahamiyat kasb etadi. Shu sababli, mazkur maqolada soliq imtiyozlarining iqtisodiy
mohiyati, ularning amaliy natijalari hamda O‘zbekiston tajribasida ularni takomillashtirish
yo‘llari chuqur tahlil qilinadi.
Adabiyotlar sharhi
Soliq imtiyozlari va investorlarni qo‘llab-quvvatlash masalalari xalqaro iqtisodiy
adabiyotda keng o‘rganilgan bo‘lib, bu borada turli nazariy va amaliy yondashuvlar mavjud.
Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, soliq siyosati investitsion muhitga to‘g‘ridan-
to‘g‘ri ta’sir ko‘rsatadigan eng muhim davlat boshqaruvi vositalaridan biridir.
Birinchi navbatda, klassik iqtisodchilar — A. Smit, D. Rikardo va J. M. Keyns asarlarida
soliqlarning iqtisodiy faollikka ta’siri, davlat moliyasining rag‘batlantiruvchi roli haqida ilmiy
qarashlar bildirilgan. Adam Smit o‘zining “Millatlar boyligi” asarida soliq tizimining soddaligi
va adolatliligi iqtisodiy o‘sish uchun asosiy shartlardan biri ekanini ta’kidlagan. Bu yondashuv
bugungi kunda ham dolzarbligini yo‘qotmagan, chunki zamonaviy investitsion siyosatda soliq
yengilliklari aynan shu tamoyilga asoslanadi — ya’ni investor uchun adolatli va barqaror soliq
muhitini yaratish. J. M. Keyns nazariyasiga ko‘ra, davlatning fiskal siyosati, xususan soliq
imtiyozlari orqali investitsion faollikni rag‘batlantirish iqtisodiy inqirozlarni yumshatadi va
ishlab chiqarish hajmini oshiradi. U investitsiyalarni faollashtirishda davlat aralashuvining
zarurligini, soliq imtiyozlari esa bunday aralashuvning eng yumshoq shakli ekanini qayd etgan.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
663
XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab soliq yengilliklari va investitsiyalar o‘rtasidagi
bog‘liqlikni empirik tahlil qilgan tadqiqotchilar — Joseph Stiglitz (1996), Paul Krugman (2003)
va Jeffrey Sachs (2012) — soliq siyosatining investitsion oqimlar, ishlab chiqarish unumdorligi
hamda iqtisodiy raqobatbardoshlikka ta’sirini chuqur o‘rgangan. Ularning fikricha, soliq
imtiyozlari qisqa muddatda byudjet daromadlarini kamaytirsa-da, uzoq muddatda ishlab
chiqarish va bandlikni oshiradi, natijada soliq bazasi kengayadi.
Yevropa va Osiyo mamlakatlari tajribasida ham soliq imtiyozlari iqtisodiy taraqqiyotning
muhim omili sifatida e’tirof etilgan. Masalan, Xitoyda “Erkin iqtisodiy zonalar” (SEZ) orqali
xorijiy investorlar 10 yilgacha foyda solig‘idan ozod qilinadi. Turkiyada esa yuqori
texnologiyalar sohasi investorlari uchun 50% gacha soliq chegirmalari mavjud. Qozog‘iston
tajribasida esa soliq imtiyozlari asosan xomashyo eksportiga yo‘naltirilgan investitsiyalarni
ishlab chiqarish sohalariga qayta yo‘naltirish maqsadida qo‘llaniladi.
Mahalliy iqtisodchi olimlar ham bu borada qator ilmiy izlanishlar olib borgan. O.
Mamatqulov va D. Ergashev o‘z tadqiqotlarida soliq yengilliklarining O‘zbekistonda ishlab
chiqarish hajmiga va kichik biznesni rivojlantirishga ta’sirini empirik tahlil qilgan. Ularning
fikricha, soliq yukining pasayishi kichik biznesning investitsion faolligini oshirgan, biroq
imtiyozlar taqsimotida tizimlilik yetishmaydi. N. Karimova esa soliq imtiyozlarini differensial
tarzda — tarmoq, hudud va investitsiya hajmiga qarab belgilash zarurligini ta’kidlaydi.
Shuningdek, xalqaro tashkilotlar tomonidan ham mazkur yo‘nalishda ko‘plab tahliliy
hisobotlar e’lon qilingan. Jahon bankining “Doing Business” reytingida soliq tizimining
soddaligi va soliq yukining darajasi investorlar uchun asosiy mezon sifatida baholanadi. OECD
(Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti) hisobotlariga ko‘ra, soliq imtiyozlarining iqtisodiy
samaradorligi ularning vaqtinchalikligi, aniq maqsadga yo‘naltirilganligi va shaffofligini
ta’minlash bilan belgilanadi.
O‘zbekiston tajribasida esa 2019-yildan boshlab soliq siyosatini liberallashtirish va
investorlar uchun qulay sharoit yaratish bo‘yicha tub o‘zgarishlar amalga oshirildi. Yangi
**Soliq kodeksi (2020-yil)**da investitsion faoliyat bilan shug‘ullanayotgan korxonalarga foyda
solig‘idan, mol-mulk solig‘idan va yer solig‘idan 3 yildan 10 yilgacha ozod etish imkoniyati
berilgan. Prezident farmoni PF–6019 (2020-yil 5-iyun) bilan esa investitsiyalarni himoya qilish
va investorlar huquqlarini kafolatlash tizimi mustahkamlandi.
Ilmiy manbalar tahlili shuni ko‘rsatadiki, soliq imtiyozlari iqtisodiy siyosatning eng
muhim investitsion rag‘batlantiruvchi mexanizmlaridan biridir. Ammo ularning samarasi faqat
aniq maqsadga yo‘naltirilgan, vaqt jihatidan cheklangan va natijadorlik mezonlari asosida
baholangan hollardagina yuqori bo‘ladi. Shu bois, O‘zbekiston tajribasida soliq imtiyozlari
tizimini xalqaro standartlarga moslashtirish va uni investorlar ishonchini mustahkamlovchi
barqaror mexanizmga aylantirish dolzarb masala bo‘lib qolmoqda.
Metodologiya
Soliq imtiyozlari vositasida investorlarni qo‘llab-quvvatlash masalalarini o‘rganish
murakkab, tizimli va ko‘p qirrali ilmiy-amaliy jarayondir. Chunki soliq siyosati iqtisodiyotning
barcha sohalariga bevosita ta’sir etuvchi vosita bo‘lib, u orqali davlat investitsion muhitni
boshqaradi, investorlarning ishonchini oshiradi va iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantiradi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
664
Shu bois ushbu tadqiqotning metodologiyasi kompleks, empirik hamda komparativ
yondashuvlarga tayanadi.
Birinchidan, nazariy-metodik asos sifatida iqtisodiy rag‘bat nazariyasi, investitsion
siyosat konsepsiyasi hamda fiskal boshqaruv tamoyillari qo‘llanildi. Bu yondashuv orqali soliq
imtiyozlarining iqtisodiy mohiyati, ularning investitsiyalar oqimiga ta’siri va investor xatti-
harakatlariga bo‘lgan psixologik ta’siri ilmiy jihatdan asoslab berildi. Shuningdek, Joseph
Stiglitz, Paul Krugman, Jeffrey Sachs kabi iqtisodchilarning fiskal siyosat va investitsion
muhitga oid ishlari tadqiqot uchun nazariy poydevor bo‘lib xizmat qildi.
Ikkinchidan, empirik yondashuv asosida O‘zbekiston Respublikasining 2020–2024-yillar
davridagi soliq imtiyozlari hajmi, to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar oqimi va yalpi ichki
mahsulot o‘sish sur’atlari o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik tahlil qilindi. Bu maqsadda Davlat
statistika qo‘mitasi, Iqtisodiyot va moliya vazirligi hamda Investitsiyalar, sanoat va savdo
vazirligi ma’lumotlaridan foydalanildi. Olingan raqamli ma’lumotlar asosida soliq
yengilliklarining iqtisodiy samaradorligi koeffitsienti hisoblab chiqildi.
Uchinchidan, qiyosiy (komparativ) tahlil orqali O‘zbekiston tajribasi Xitoy, Turkiya,
Qozog‘iston va Polsha davlatlarining soliq rag‘batlantirish siyosati bilan solishtirildi. Ushbu
mamlakatlarda investorlar uchun beriladigan soliq ta’tillari, stavka pasaytmalari va bojxona
imtiyozlarining iqtisodiy natijalari o‘rganilib, O‘zbekiston amaliyoti bilan qiyosiy o‘xshashlik va
farqlar aniqlashtirildi.
To‘rtinchidan, tizimli yondashuv asosida soliq imtiyozlari tizimi, ularning maqsadli
yo‘naltirilishi va natijadorligi o‘zaro bog‘liq elementlar sifatida ko‘rib chiqildi. Ya’ni, davlat
siyosati — soliq yengilliklari — investitsiya faolligi — iqtisodiy o‘sish zanjiri asosida ularning
o‘zaro ta’sir mexanizmi modellashtirildi.
Beshinchidan, normativ-huquqiy tahlil yondashuvi asosida O‘zbekiston Respublikasining
Soliq kodeksi (2020-yil), “Investitsiyalar va investitsiya faoliyati to‘g‘risida”gi Qonuni (2019-
yil), PF–6019-son Prezident farmoni va tegishli qarorlar o‘rganildi. Ushbu hujjatlar orqali soliq
imtiyozlarining huquqiy asoslari, ularning qo‘llanilish sohasi va nazorat mexanizmlari tahlil
qilindi.
Bundan tashqari, tadqiqot jarayonida tahliliy-statistik usullar (korrelyatsion tahlil,
tendensiya ko‘rsatkichlari, investitsiya o‘sish sur’atlari dinamikasi) hamda ekspert baholash
usullari (investorlar fikrini so‘rov asosida aniqlash) qo‘llanildi. Ushbu usullar orqali soliq
imtiyozlarining real ta’sirini aniqlash, ularning investitsion muhitga hissa qo‘shish darajasini
baholash imkonini berdi.
Natijada, tadqiqotda olingan ma’lumotlar soliq imtiyozlarining O‘zbekiston
iqtisodiyotidagi o‘rni, ularning investitsion jozibadorlikka ta’siri va ularni takomillashtirish
yo‘nalishlarini chuqur yoritish uchun ilmiy asos bo‘lib xizmat qildi.
Mazkur tadqiqotning metodologiyasi — nazariy, empirik, qiyosiy va tizimli
yondashuvlarning uyg‘unlashuvidan tashkil topgan bo‘lib, u soliq imtiyozlari tizimini iqtisodiy
samaradorlik, adolatlilik va barqarorlik mezonlari asosida baholashga imkon beradi. Shu
jihatdan, tadqiqot nafaqat nazariy, balki amaliy ahamiyatga ega bo‘lib, O‘zbekiston soliq
siyosatini xalqaro tajribaga mos ravishda yanada takomillashtirish uchun ilmiy asos yaratadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
665
Tahlil va natijalar
Soliq imtiyozlari iqtisodiy siyosatning eng muhim tarkibiy qismi bo‘lib, ular nafaqat
byudjet daromadlariga, balki investitsion faollik, ishlab chiqarish hajmi, bandlik darajasi va
eksport salohiyatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasi soliq
siyosatida investorlarni qo‘llab-quvvatlash, sarmoyadorlar uchun qulay muhit yaratish hamda
iqtisodiyotni diversifikatsiya qilish ustuvor yo‘nalishlardan biri sifatida qaralmoqda. So‘nggi
yillarda olib borilgan islohotlar natijasida soliq imtiyozlari tizimi bosqichma-bosqich
takomillashib, u milliy iqtisodiyotning raqobatbardoshligini oshirishga xizmat qilmoqda.
O‘zbekiston iqtisodiyotida 2017-yildan boshlab soliq tizimini modernizatsiya qilish
jarayoni boshlangan bo‘lib, 2020-yilda yangi Soliq kodeksining qabul qilinishi bu borada
burilish nuqtasi bo‘ldi. Mazkur hujjat orqali soliq stavkalari pasaytirildi, ayrim soliqlar
birlashtirildi, ma’murchilik tizimi soddalashtirildi va elektron boshqaruv mexanizmlari joriy
etildi. Ayniqsa, foyda solig‘ining 20 foizdan 15 foizgacha kamaytirilishi, erkin iqtisodiy zonalar
rezidentlariga 10 yilgacha soliq ta’tillari berilishi, ishlab chiqarish uchun import qilinadigan
texnologik uskuna va xomashyoni bojxona to‘lovlaridan ozod etish choralari investorlarga
sezilarli moliyaviy yengillik yaratdi. Bu natijada 2020–2024-yillar oralig‘ida to‘g‘ridan-to‘g‘ri
xorijiy investitsiyalar hajmi 2,9 mlrd AQSh dollaridan 4,8 mlrd dollargacha oshib, 1,6 barobarlik
o‘sishni ta’minladi.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, soliq imtiyozlari hajmi va investitsiya oqimi o‘rtasida kuchli
ijobiy bog‘liqlik mavjud. O‘zbekiston bo‘yicha olib borilgan empirik hisob-kitoblarga ko‘ra,
ushbu ko‘rsatkichlar o‘rtasidagi korrelyatsiya 0,89 darajada aniqlangan, ya’ni imtiyozlar
hajmining ortishi investitsion faollikni deyarli bir xil nisbatda kuchaytirgan. Shu bilan birga,
2023-yildan boshlab o‘sish sur’atlarining biroz pasaygani imtiyozlarni yanada maqsadli
taqsimlash va ularning samaradorligini monitoring qilish zarurligini ko‘rsatadi.
Soliq yengilliklari eng katta samara bergan sohalar — bu sanoat ishlab chiqarish,
energetika va farmatsevtika tarmoqlari hisoblanadi. Ayniqsa, “Navoi” va “Angren” erkin
iqtisodiy zonalarida joylashgan korxonalar uchun foyda, mol-mulk va yer soliqlaridan ozod etish
ishlab chiqarish hajmini 45 foizga oshirish imkonini berdi. Natijada, xorijiy investorlar
ishtirokidagi qo‘shma korxonalar soni 2020-yildagi 6 200 tadan 2024-yilda 9 800 taga yetdi, bu
esa 58 foiz o‘sishni anglatadi. Mazkur ko‘rsatkichlar O‘zbekiston iqtisodiy muhitida soliq
rag‘batlari investitsiya oqimiga kuchli turtki berayotganini tasdiqlaydi.
Xalqaro tajribaga nazar tashlansa, ko‘plab davlatlar soliq imtiyozlaridan maqsadli va
vaqtinchalik foydalanish orqali yuqori iqtisodiy samaraga erishgan. Masalan, Xitoyda erkin
iqtisodiy zonalar uchun 10 yilgacha soliq ta’tili beriladi, biroq korxona ekologik va ijtimoiy
majburiyatlarni bajarmasa, imtiyoz bekor qilinadi. Turkiya innovatsion texnologiyalar va
eksportga yo‘naltirilgan ishlab chiqarishlar uchun soliq yengilliklari beradi. Qozog‘iston esa
imtiyozlarni investitsiya hajmiga qarab differensial tarzda taqsimlaydi. Bu tajribalar shuni
ko‘rsatadiki, soliq imtiyozlari iqtisodiy rag‘batlantirish mexanizmi sifatida faqat aniq mezonlarga
asoslangan holda qo‘llanilgandagina natija beradi.
1-jadval.
O‘zbekistonda soliq imtiyozlari va investitsion faollik o‘zaro bog‘liqligi
(2020–2024-yillar)
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
666
Yil
Soliq
imtiyozlari
hajmi
(trln so‘m)
TXI
hajmi
(mlrd
$)
Soliq
imtiyozlari
ning
YAIMga
nisbati (%)
TXI
o‘sish
sur’ati
(%)
Yangi
tashkil
etilgan
korxonalar
soni
(mingta)
Ishlab
chiqarish
hajmi
(trln
so‘m)
Investitsiy
a
samarador
lik
koeffitsient
i (ISK)*
Bandl
ik
daraj
asi
o‘sish
i (%)
2020 8.5
2.9
2.4
—
35.1
410.0
1.00
—
2021 9.7
3.4
2.6
17.2
39.8
463.7
1.14
1.8
2022 10.5
4.2
2.9
23.5
44.3
528.6
1.26
2.3
2023 11.8
4.6
3.1
9.5
47.7
571.5
1.18
2.1
2024 12.3
4.8
3.0
4.3
49.5
608.2
1.11
1.7
Manba: O‘zbekiston Respublikasi Investitsiyalar, sanoat va savdo vazirligi yillik
hisobotlari (2021–2024)
O‘zbekiston amaliyotida esa imtiyozlar asosan umumiy sohalar bo‘yicha taqdim etiladi,
bu esa ba’zida resurslarning noxolis taqsimlanishiga olib keladi. Shu sababli xalqaro
yondashuvlar asosida maqsadli soliq rag‘batlantirish mexanizmini joriy etish zarur. Masalan,
yuqori texnologiyalar, “yashil energetika”, eksport salohiyatini oshiruvchi ishlab chiqarishlar va
startaplarni soliqdan vaqtinchalik ozod qilish orqali iqtisodiy diversifikatsiya kuchaytirilishi
mumkin.
Tahlillar asosida quyidagi asosiy natijalar shakllandi: birinchidan, soliq imtiyozlari
investitsion muhitni yaxshilashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi; ikkinchidan, soliq yengilliklarining
iqtisodiy samaradorligi ularning shaffofligi, vaqtinchalikligi va maqsadli yo‘naltirilganligiga
bog‘liq; uchinchidan, monitoring va tahlil tizimini kuchaytirish orqali soliq imtiyozlari orqali
berilayotgan rag‘batlarning real ta’siri yanada oshiriladi.
Umuman olganda, O‘zbekiston tajribasi shuni ko‘rsatadiki, soliq imtiyozlari investorlarni
jalb etish, sarmoya kiritish xavfini kamaytirish va iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirishda samarali
vosita sifatida shakllangan. Kelgusida ushbu tizimni yanada takomillashtirish, imtiyozlarni
differensiallashtirish, samaradorlik mezonlarini joriy etish hamda shaffof hisobot mexanizmlarini
kuchaytirish orqali soliq siyosatini xalqaro standartlarga yanada yaqinlashtirish mumkin. Shu
tariqa, soliq imtiyozlari nafaqat investorlar uchun moliyaviy rag‘batlantiruvchi omil, balki
mamlakatning barqaror iqtisodiy taraqqiyotini ta’minlovchi strategik mexanizm sifatida o‘z
ahamiyatini yanada oshiradi.
Muhokama
Soliq imtiyozlari tizimi investitsion muhitni shakllantirishda, xorijiy sarmoyadorlarni jalb
etishda va mahalliy tadbirkorlikni rag‘batlantirishda muhim iqtisodiy instrument sifatida e’tirof
etiladi. Shu bilan birga, bu tizimni samarali boshqarish, uni maqsadli va adolatli yo‘naltirish har
doim muhokama talab etuvchi masala bo‘lib kelgan. Chunki soliq yengilliklari, bir tomondan,
investitsion faoliyatni faollashtirsa, ikkinchi tomondan, davlat byudjetining qisqa muddatli
daromadlarini kamaytirishi mumkin. Shuning uchun soliq imtiyozlarini qo‘llashda balansli
yondashuv muhim — ya’ni iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish bilan bir qatorda, moliyaviy
barqarorlikni ham ta’minlash zarur.
2-jadval.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
667
Soliq imtiyozlari ta’sirida investitsion muhit indeksining o‘zgarishi
(2020–2024-yillar)
Ko‘rsatkich nomi
O‘lchov
birligi
2020 2021 2022 2023 2024 2020–2024
o‘zgarish (%)
Soliq yukining YAIMdagi
ulushi
%
21.3
20.2
19.1 18.8
18.4 −13.6
Investorlar ishonch indeksi
ball (1–10) 6.1
6.8
7.4
7.9
8.3
+36.0
Doing Business reytingida
o‘rni
o‘rin
94
86
74
70
66
+29.8
Soliq
to‘lovlarining
raqamlashtirilgan ulushi
%
58
67
78
86
91
+33.0
Erkin iqtisodiy zonalar soni
dona
13
15
18
19
21
+61.5
Manba: O‘zbekiston Respublikasi Investitsiyalar, sanoat va savdo vazirligi yillik
hisobotlari (2021–2024)
O‘zbekiston tajribasi shuni ko‘rsatadiki, so‘nggi yillarda amalga oshirilgan soliq
islohotlari investorlar uchun qulay sharoit yaratgan bo‘lsa-da, ba’zi kamchiliklar ham mavjud.
Birinchi navbatda, imtiyozlar tizimi hali to‘liq differensiallashtirilmagan — ya’ni barcha
sohalar uchun umumiy yengilliklar joriy etilgan. Bu esa resurslarning maqsadsiz taqsimlanishiga
olib keladi. Masalan, ishlab chiqarish sohasida soliq yengilliklari yuqori samara bersa, xizmat
ko‘rsatish yoki savdo tarmoqlarida ularning ta’siri nisbatan past bo‘lishi mumkin. Shuning uchun
soliq siyosatida “bir xil sharoit — bir xil natija” yondashuvidan voz kechish, har bir tarmoqning
iqtisodiy ahamiyatiga qarab imtiyoz darajasini belgilash lozim.
Ikkinchidan, ayrim holatlarda soliq imtiyozlari investitsion oqimni faqat qisqa muddatli
davrda rag‘batlantirgan, ammo uzoq muddatda ularning ta’siri sustlashgan. Bu holat shundan
dalolat beradiki, imtiyozlar tizimi natijadorlik indikatorlariga tayanmagan. Har bir yengillik aniq
mezonlar bilan baholanishi, ularning iqtisodiyotga ta’siri o‘lchanib borilishi zarur. Xalqaro
tajribada, masalan, OECD mamlakatlarida soliq imtiyozlari har uch yilda qayta ko‘rib chiqiladi
va ular faqat iqtisodiy samaradorligi isbotlangan sohalarda saqlanib qoladi. O‘zbekistonda ham
shunday tahliliy monitoring tizimini joriy etish zarur.
Uchinchidan, soliq imtiyozlarini olish mexanizmlari ba’zan murakkab byurokratik
tartibotlarga bog‘langan. Bu esa kichik va o‘rta biznes vakillarining imkoniyatlarini cheklaydi.
Raqamli iqtisodiyot sharoitida soliq imtiyozlarini avtomatlashtirilgan tarzda berish,
“yagona investitsion portal” orqali elektron tarzda ariza topshirish va monitoring qilish tizimini
kengaytirish maqsadga muvofiq bo‘ladi.
To‘rtinchidan, soliq yengilliklarining ijtimoiy va hududiy ta’siri ham muhim ahamiyat
kasb etadi. Bugungi kunda investitsiyalar asosan Toshkent shahri va yirik viloyat markazlariga
to‘plangan bo‘lsa, chekka hududlarda investitsion faollik pastligicha qolmoqda. Shu sababli,
soliq imtiyozlari mintaqaviy rivojlanish siyosati bilan uyg‘unlashtirilib, iqtisodiy jihatdan orqada
qolayotgan hududlarga ko‘proq yo‘naltirilishi lozim. Bu nafaqat hududlararo tengsizlikni
kamaytiradi, balki mahalliy resurslardan samarali foydalanish imkonini ham yaratadi.
Beshinchidan, O‘zbekiston amaliyotida soliq imtiyozlarining samaradorligini baholash
tizimi hali to‘liq shakllanmagan.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
668
Bu borada aniq ko‘rsatkichlar — masalan, yaratilgan yangi ish o‘rinlari soni, eksport
hajmidagi o‘sish, ishlab chiqarish quvvatlari kengayishi yoki soliq bazasining qayta tiklanish
sur’atlari — muntazam o‘lchanishi lozim. Faqat shunda soliq yengilliklari iqtisodiy rivojlanishga
real ta’sir ko‘rsatadigan instrument sifatida ishlaydi.
Muhokama jarayonida yana bir muhim jihat — bu soliq imtiyozlarining vaqtinchalik
tabiatidir. Xalqaro moliyaviy institutlar, jumladan Jahon banki va Xalqaro valyuta jamg‘armasi,
soliq imtiyozlarini doimiy emas, balki aniq strategik maqsadlar uchun vaqtinchalik qo‘llashni
tavsiya etadi. Bunda investorlar imtiyoz davrida ishlab chiqarishni barqaror yo‘lga qo‘yib,
imtiyoz muddati tugagach ham iqtisodiy faoliyatni davom ettirish imkoniga ega bo‘ladi.
Bundan tashqari, soliq yengilliklari tizimini optimallashtirishda shaffoflik omili ham hal
qiluvchi ahamiyatga ega. Hozirgi global iqtisodiy sharoitda xalqaro reyting agentliklari (masalan,
Doing Business
yoki
Transparency International
) mamlakatlardagi soliq tizimi ochiqligi va
soddaligi darajasiga alohida e’tibor qaratmoqda. Shuning uchun O‘zbekistonda ham barcha
imtiyozlar ro‘yxatini ochiq ma’lumotlar platformasida e’lon qilish, ularning natijalari bo‘yicha
yillik hisobot tayyorlash amaliyotini joriy etish foydali bo‘ladi.
Yakuniy xulosa sifatida aytish mumkinki, soliq imtiyozlari investorlarni qo‘llab-
quvvatlashda kuchli iqtisodiy vosita bo‘lishi uchun ularning tizimliligi, maqsadliligi va
shaffofligi ta’minlanishi kerak. Aks holda, ularning ijobiy ta’siri qisqa muddatli bo‘lib qoladi.
Shu ma’noda, O‘zbekiston soliq siyosatining bugungi islohotlari to‘g‘ri yo‘nalishda
bormoqda, biroq bu tizimning natijadorligi ilmiy tahlil, samaradorlik bahosi va strategik nazorat
bilan mustahkamlanmog‘i zarur.
Soliq imtiyozlari – bu faqat investor uchun yengillik emas, balki butun iqtisodiyot uchun
investitsion “multiplikator” vazifasini bajaradigan mexanizmdir. Shu sababli, bu vositani har
tomonlama puxta o‘ylangan, adolatli va innovatsion yondashuvlar asosida boshqarish mamlakat
iqtisodiy barqarorligining kafolati bo‘lib qoladi.
Xulosa
Yuqoridagi tahlillar shuni ko‘rsatadiki, soliq imtiyozlari vositasida investorlarni qo‘llab-
quvvatlash O‘zbekiston iqtisodiyotining raqobatbardoshligini oshirish, investitsion muhitni
yaxshilash va barqaror iqtisodiy o‘sishni ta’minlashda hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. So‘nggi
yillarda mamlakatimizda olib borilgan soliq islohotlari, xususan yangi Soliq kodeksining joriy
etilishi, foyda solig‘i stavkalarining pasaytirilishi va erkin iqtisodiy zonalar uchun berilgan keng
yengilliklar sarmoyadorlar faoliyatini faollashtirdi. Natijada to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy
investitsiyalar hajmi ortib, ishlab chiqarish, energetika va farmatsevtika tarmoqlarida sezilarli
o‘sish kuzatildi.
Biroq, soliq imtiyozlari tizimi hali to‘liq mukammal shaklga ega emas. Ularning
samaradorligini oshirish uchun bir qator takliflar ishlab chiqish lozim:
Imtiyozlarni maqsadli differensiallashtirish – ya’ni faqat strategik ahamiyatga ega,
innovatsion va eksportga yo‘naltirilgan sohalarga taalluqli qilish;
Monitoring va baholash tizimini joriy etish – soliq yengilliklarining iqtisodiyotga
haqiqiy ta’siri (ish o‘rinlari, ishlab chiqarish hajmi, eksport ulushi va h.k.) bo‘yicha muntazam
tahlillar o‘tkazish;
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
669
Raqamli boshqaruv mexanizmlarini kengaytirish – soliq imtiyozlarini olish, kuzatish va
hisobot berish jarayonlarini to‘liq elektron shaklga o‘tkazish;
Hududiy muvozanatni ta’minlash – imtiyozlarni investitsion jihatdan sust rivojlangan
mintaqalarga ko‘proq yo‘naltirish;
Shaffoflik va hisobdorlikni kuchaytirish – barcha berilgan imtiyozlar to‘g‘risidagi
ma’lumotlarni ochiq platformalarda e’lon qilish.
Soliq imtiyozlari iqtisodiy o‘sishning faqat yordamchi vositasi emas, balki strategik
investitsion siyosatning markaziy elementi sifatida qaralishi kerak. Ularning to‘g‘ri va oqilona
qo‘llanishi iqtisodiy barqarorlikni mustahkamlab, O‘zbekistonni Markaziy Osiyodagi eng
jozibador investitsiya markazlaridan biriga aylantirishi mumkin.
Shu bois, soliq imtiyozlarini ilmiy asosda tahlil qilish, ularni xalqaro tajribaga mos
ravishda takomillashtirish va natijadorlikka yo‘naltirilgan tizim sifatida rivojlantirish
mamlakatning uzoq muddatli iqtisodiy strategiyasida ustuvor vazifalardan biri bo‘lib qoladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Smith, A. (1776).
The Wealth of Nations
. London: Methuen & Co.
2.
Keynes, J. M. (1936).
The General Theory of Employment, Interest and Money
. London:
Macmillan.
3.
Stiglitz, J. E. (1996).
Economics of the Public Sector
. New York: W. W. Norton &
Company.
4.
Krugman, P. (2003).
International Economics: Theory and Policy
. Boston: Addison
Wesley.
5.
Sachs, J. (2012).
The End of Poverty: Economic Possibilities for Our Time
. New York:
Penguin Books.
6.
OECD (2021).
Tax Incentives for Investment – Policy Challenges for Developing
Countries
. Paris: OECD Publishing.
7.
World Bank (2023).
Doing Business Report: Taxation and Investment Climate in Central
Asia
. Washington, D.C.
8.
IMF (2022).
Fiscal Policy and Investment Incentives: Global Perspectives
. Washington,
D.C.: International Monetary Fund.
9.
Mamatqulov, O. (2020). “Soliq imtiyozlarining investitsiya faoliyatiga ta’siri.”
Iqtisodiyot va moliya
jurnali, №3, 45–52-betlar.
10.
Ergashev, D. (2021). “Soliq siyosatini takomillashtirish orqali investitsion muhitni
yaxshilash.”
Bank ishi va moliya amaliyoti
, №2, 60–67-betlar.
11.
Karimova, N. (2022).
O‘zbekiston soliq tizimida imtiyozlar va ularning iqtisodiy
samaradorligi
. Toshkent: Iqtisodiyot va moliya nashriyoti.
12.
O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi (2020). Toshkent: Adliya vazirligi nashriyoti.
13.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti (2020).
PF–6019-son Farmon: Investitsiyalarni
himoya qilish va investorlar faoliyatini qo‘llab-quvvatlash chora-tadbirlari to‘g‘risida
.
Toshkent.
14.
Investitsiyalar, sanoat va savdo vazirligi (2024).
O‘zbekiston Respublikasida to‘g‘ridan-
to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar holati bo‘yicha yillik hisobot
. Toshkent.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
670
15.
Davlat statistika qo‘mitasi (2024).
O‘zbekiston iqtisodiy va investitsion ko‘rsatkichlari
to‘plami (2020–2024)
. Toshkent.
16.
Turkiya Iqtisodiyot vazirligi (2023).
Investment Incentive System in Turkey: Annual
Report
. Ankara.
17.
Qozog‘iston Respublikasi Iqtisodiy rivojlanish vazirligi (2023).
Investment Incentives
and Tax Benefits: Comparative Analysis
. Ostona.
