ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
692
DÚNYA TILLERINDE NUMERATIVLERDIŃ QOLLANÍLÍW ÓZGESHELIGI
Xudaybergenova Dilfuza Aytbay qızı
erkin izleniwshi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17491727
Annotaciya.
Numerativ sózler barlıq dúnya tillerinde qollanılıp, belgili bir muǵdardı
bildiriw ushın jumsaladı. Bul maqalada tiykarınan basqa shet tillerinde qollanılıwshı numerativ
sózler haqqında, sonday-aq olardıń qaraqalpaq tilinde ushırasatuǵın muǵdardı bildiriwshi
sózler menen usaslıǵı hámde ayırmashılıqları kórip shıǵıldı.
Tayanısh sózler:
malay tili, inglis tili, rus tili, qıtay tili, numerativ, esap sózler, yard,
stadiy, shi, li, chan.
THE PECULIARITIES OF USING NUMERATIVES IN WORLD LANGUAGES
Annotation.
Numerative words are used in all world languages to indicate a specific
quantity. This article mainly examines the features of numerative words used in other foreign
languages (Malay, English, Russian, and Chinese). It also analyzes the similarities and
differences between these words and the quantity-expressing words found in the Karakalpak
language.
Key words:
Malay language, English language, Russian language, Chinese language,
numerative, numeral words, yard, stadium, shi, li, chan.
Numerativler tiykarınan atlıq sózler menen birge kelip, olardıń muǵdarın bildiretuǵın
birlikler. Numerativ sózler tek ǵana turkiy tiller ushın tán degen túsinik joq, ol barlıq tillerde de
tap usı wazıypanı atqarıp keledi. Degen menen, hár bir tildiń ózine tán ózgeshelikleri bar sol
sebepli de numerativlerdiń qollanılıwında da azlı kem ózgeshelikler bayqalıwı múmkin.
Numerativ sózler túrkiy tillerden tısqarı basqa tillerde de úyrenilgen. Mısal ushın, parsı
hám tájik tili grammatikasında numerativ sózler sanlıq sóz shaqabı menen birge úyrenilgen.
V.S.Rastorguevа parsı tilinde sanlıq penen sanalatuǵın zat ortasında kóbinese nafar (adamǵa),
sar, ras, bosh (haywanlarǵa), dane (jansız zatlarǵa) sıyaqlı numerativlerdiń qollanılıwı aytıp
ótilgen.
Dana mánisin bildiriw ushın –ta affiksi de qollanılıwı aytılǵan.
S.D.Arzumanov tájik tilindegi nafar, sar, adad, dona, band, boǵ, tutam, dasta numerativ
sózleriniń sanaq san menen birge qollanılıwı hám áńlatatuǵın mánilerin jáne de keń túrde
túsindirip ótken.
R.L.Nemenov tájik tilindegi numerativ sózler haqqında óziniń ilimiy miynetlerinde
toqtap ótedi. Mısalı, haftdah sar gusfand (17 bas qoy), se dona kitob (úsh dana kitap) mısalları
menen numerativlerdiń qollanılıwın kórsetedi.
L.V.Uspenskaya bolsa numerativ sózlerdiń tájik tili dialektlerinde kóp ushırasıwın aytadı
hám olardıń ańlatqan mánilerin túsindirip beredi.
Jámiyettiń rawajlanıw tendenciyasına qaray, insan xızmeti ushın ólshew zárúrligi artıp,
belgili bir ólshem tiykarında ekinshi bir ólshew birligi júzege keledi. Máselen, inglis koroli
Genrix 1101-jılı shıǵanaq uzınlıǵına keń keletuǵın “Yard” ólshemin ózi buyrıq penen
tayınlaǵan. Bul túsinik murınnıń ushı menen oń qoldı sozǵandaǵı orta barmaqtıń ushı arasındaǵı
uzınlıq shegarasın ańlatqan.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
693
Hár bir xalıq, millet, etnostıń ólshem birlikleri birdey, dep ayta almaymız. Ol ólshem
birlikleri atamasınıń ishki mánisi hám mazmunında, mánisinde xalıqtıń dúnyaǵa kózqarası,
qorshaǵan ortalıqtaǵı obektlerdiń hár túrliligi, shuǵıllanatuǵın xojalıq xızmetleri, materiallıq
turmısında qollanılatuǵın ásbap-úskeneleri, jaylasqan jeriniń geografiyalıq landshaftları sıyaqlı
hár qıylı sırtqı faktorlardıń xarakteri sáwlelenedi.
Mısalı, Egipet. Vavilon, grek hám áyyemgi hindler tillerindegi sanlıq belgisi hám shegara
súwretlengen, Amerika hindleriniń erkekleri ań awlawga ketkende úylerinde qalgan hayallar
qaytiw waqtın hár túrli reńdegi jipler menen yamasa jipten túyinin bólip belgilegen. Afrikanıń
ayırım qáwimlerinde beldiń yamasa moynınıń oramın uzınlıq ólshemine, al kokos ǵozasınıń bos
qabıǵın suyıq zatlardıń muǵdarın anıqlaw ushın paydalanǵan.
Grekler azanda quyashtıń joqarı ushı kóringen waqıttan baslap, onıń kók jiekten tolıq
kóterilgenshe bolǵan aralıqtı piyada adamnıń áste-aqırın basıp ótken jolınıń uzınlıǵın “stadiy”
dep ataǵan.
Kanar atawında jasawshı ispanlar bir-biri menen sóyleskende ısqırıp xabar beretuǵın,
geyde bir shılım shegip bolǵansha ketiw waqtın aytatuǵın bolǵan. “Siziń awılıńız bul jerden
qansha sigara jer?” dep soraw arqalı belgili bir aralıq shamasın anıqlay alatuǵın bolǵan. Usınday
sanaw, shegaralaw, ólshew rus xalqında “birka” degen qarızdı óteytuǵın belgilerinen de kóriw
múmkin. Eger miynetkesh adam jer hám iyesine qarızdar bolsa, onda aǵashqa oyıp, onı ekige
bólip otırǵan. Salıqshı menen esaplasqanda usı eki aǵashtı tutastırıw, arqalı tekserip alǵan.
Numerativler bunnan basqa Shıǵıs Aziya tilleri mısal ushın qıtay, koreys, yapon tillerinde
de óz áhmiyetine iye. Sonday-aq, numerativ sózler inglis tilinde de ózine tán ózgeshelikleri
menen kúndelikli qarım-qatnasta da júdá kóp qollanılatuǵın sózler qatarında.
Numerativler Qubla-Shıǵıs Aziya tillerinde (qıtay, koreys, vyetnam, yapon, malay,
indonez h.t.b.) sonday-aq, maya, atabask, avstriya sıyaqlı tiller grammatikasında áhmiyetke iye
hám jiyi ushıraydı.
Qıtay tili kóp ásirlik tariyxqa iye til, ol garammatikalıq tárepten numerativlerge májbúriy
ráwishte iye bolǵan tillerdiń biri. Bul tilde hár bir atlıq penen sanlıq qollanılǵanda oǵan mas
túrde numerativler qollanıladı. Qıtay tilin tereń úyrengen ilimpaz A.Karimov óziniń “Qıtay
tilinde esap sózler” dep atalǵan monografiyasında qıtay tilindegi esap sózleri keń túrde
úyrenilgen. Olardı hár tárepleme analiz qılıp, ózine tán ózgesheliklerin de ashıp beredi.
Áyyemgi Qıtay esteliklerinde aytılǵanlarǵa izertlew maǵlıwmatları hám jazba
gúwalıqlarǵa qaraǵanda qońsılas kóshpeli qáwimler waqıttı sanap anıqlay almaǵan. Olar waqıttıń
jıljıwın tábiyat máwsiminde bolatuǵın qubılıslar: kók shóplerdiń shıǵıwı, hawa rayınıń jılıwı
hám suwıwı, qardıń jawıwı hám eriwi sıyaqlı háreketlerden bilip baqlaǵan.
Tariyxıy hújjerlerde Qıtayda ólshem menen onıń birlikleri imperator Shi Xuang Ti
tárepinen qollanıwǵa kiritilgen, ol hákimyat basına b.e.sh. 221-jılı kelgen. Awırlıqtıń tiykarǵı
birligi retinde
shi
yamasa
tań
qollanılǵan. Kóp ǵana ilimiy izertlewler nátiyjesinde tarixshılar bul
60 kilogramǵa teń salmaq dep kórsetedi. Shi awırlıq ólshem birligi sıpatında Qıtayda 71,68
kilogramm retinde XX ásirge shekem qollanılǵan. Araqashıqlıq shaması
li
ataması menen
qollanılıp, jartı kilometrge shamalas degen mánini ańlatqan. Koreys xalqınıń
li
ólshem birligi
qıtaylıq ólshemnen anaǵurlım joqarı kólemdi bildirgen hám házirgi waqıtqa deyin 3,39
kilometrge teń. Qıtaydıń tiykarǵı ólshem birliklerine kiretuǵın
chi
hám
chan
bolıp esaplanadı.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
694
Chi- 27,9 dan 40 santimetrge deyingi araqashıqlıqtı bildirgen. Chan bolsa 10 santimetrge
teń bolǵan ólshem birligi. Yaponyada ólshem birlikleri qıtay tilinde qollanılatuǵın ólshem
birliklerine jaqın.
Óz ilimiy jetiskenlikleri menen arablar Evropa mámleketlerindegi ilimiy izertlewlerge de
úlken úles qosqan. Grek alımı Evklidtiń geometriyasın arablar algebra menen baylanıstırǵan
halda úyrengen. Usı tiykarda eń dáslepki ret jańa ólshemler payda bolıp, sol tiykarda
metrologiyalıq birlikler qáliplesken. Arab astronomiyası sonıń menen bir qatarda hawa jollarına
baylanıslı kóp máselelerdiń óz sheshimin tabıwına úlken úlesler qosqan. 1248-jılı ispan korolı
Alfons arabtıń astronomiyalıq izertlewlerine súyenip planeta háreketiniń tablicasın dúzdi, sol
arqalı moryaklar teńizde heshbir qáteliksiz baǵdar aldı.
Ólshem birliklerine qoyılatuǵın eń baslı talaplar erte dáwirlerden balap-aq esapqa
alınǵan.
Olardıń kúndelikli talapqa say keliwi baslı názerde bolǵan. Ólshem atamaları menen
birlikler óz shamasına qaray tutınatuǵın zatına jaqın bolıwı qadaǵan dep esaplaǵan. jáne bir
eskertilgen talap- ólshem birlikleriniń ápiwayılıǵı hám qolaylılıǵı bolıp esaplanǵan.
Malay tili – Shıǵıs Aziyadaǵı júdá eski tillerdiń biri esaplanadı. Malay tili házirgi kúnde
bir qatar mámleketlerde paydalanıp kelinbekte. Bul til tiykarınan Malayziya, Singapur, Bruney,
Indoneziya sıyaqlı mámleketlerde tiykarǵı til sıpatında qollanılıp kelinbekte. Malay tilinde
numerativ sózler “Penjodoh bilangan” dep ataladı. Malaytanıwshılıqta numerativlerge arnalǵan
arnawlı izertlewler bolmasa da, bir qatar grammatikaǵa tiyisli kitaplarda bul másele boyınsha
maǵlıwmatlar hám kózqaraslar bar. Máselen, rus tilshi ilimpazlarınan Darafeva hám Kukushkina
“Учебник малайского языка” degen kitabında, Arakin “Грамматика индонезийского языка”
atlı kitaplarında óz kózqarasların bayan etken.
Malay tilshi ilimpazları kópshilik maqala hám kitaplarında numerativ sózler máselesine
óz pikirlerin bildirgen. Sonday-aq ilimpazlar esap sózlerdi hár túrli atamalar menen ataǵan,
birewi kómekshi sózler qatarına kirgizse, basqası bólek sóz shaqabı retinde kórsetken.
Inglis tilinde bolsa numerativler tiykarınan sanalmaytuǵın atlıqlar menen birge jumsaladı.
Mısal ushın: a piece of cake – bir bólek tort, a bottle of milk- bir ıdıs sút, a loaf of bread-
inglis tilinde nan bólegin ańlatıw ushın qollanılatuǵın sóz, a drop of water- bir tamshı suw h.t.b.
sıyaqlı bir qatar numerativlik mánide qollanılıwshı birlikler bar. Inglis tilinde numerativlerdiń
qollanılıwındaǵı tiykarǵı ózgeshelik, sanalıp atırǵan atlıq sóz turaqlı túrde sol numerativ sóz
benen qollanılıwı bolıp tabıladı. Inglis tilinde numerativ birlikler sanlı birliklerdi kórsetiw ushın
ápiwayı sanlar menen qollanılıp, atlıqlardıń kóplik formasın talap etedi. Qaraqalpaq tilinde bolsa
numerativler kóbinese arnawlı sózler járdeminde ańlatıladı.
Inglis tilinde numerativlik birlikler kóbinese sanlardan quralǵan hám olar ádette
atlıqlardan aldın kelip, muǵdar yamasa sandı bildirip keledi. Inglis tilindegi numerativ birlikler
kópshilik jaǵdaylarda “one”, “two”, “three” sıyaqlı sanlardan paydalanıladı. Olardıń tiykarǵı
grammatikalıq ózgeshelikleri, numerativlik birlikler sanlı birliklerdi kórsetiw menen birge, olar
menen keletuǵın atlıqlar sanlıq penen ózara sáykes bolıwı kerek. Mısalı: one apple (bir dana
alma), three books (úsh kitap) sıyaqlı. Inglis tilinde numerativ birlikler ádette atlıqlardıń kóplik
formasın talap etedi, kóplik forması bolsa “-s”yamasa “-es” qosımtaları arqalı jasaladı. Mısal
ushın, “two books” yamasa “ten students”.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
695
Two pieces of furniture (eki dana mebel)- bul jerde “furniture” sanalmaytuǵın atlıq sóz
bolıp “pieces of” sóz birligi járdeminde muǵdardı bildirip turıptı.
A piece of advice (bir másláhát)- bul jerde “advice” sanalmaytuǵın atlıq sóz bolıp, “a
piece” sózi arqalı muǵdar mánisin berip tur.
Rus tilinde numerativ sózler tiykarınan “счётное слово” dep ataladı, ayırım jaǵdaylarda
olardıń numerativler dep atalıwın da kórsek boladı. Rus rili grammatikasında bunday sózler keń
túrde úyrenilmegen hám rus tili grammatikasında asa qattı áhmiyetke iye dep qaralmaydı.
Два куска мясо – eki bólek gósh
Восемь штук груш – segiz dana almurt
Три пары носок – úsh jup shulıq
Rus ilimpazı M.I.Grammnıń “Zanyatelnaya enciklopediya mer, edinis i deneg” miyneti
áyyemgi hám házirgi ólshew sistemalarına, pul birliklerine arnalǵan. T.G.Bugaeva “Koreys
tilinde numerativler //Altay tilleri tarawındaǵı izertlewler” dissertaciyasında numerativ sózlerdiń
lingvistikalıq tábiyatın anıqlaydı. Esaplaw atamaları menen baylanıslı sózlerge uliwma
numerativ atama berip, olardı klassifikatorlar, esaplaw sózleriniń jıyındısı hám ólshem atamaları
menen baylanısı bar strukturalar dep klassifikaciyalaydı, araların ashıp, hár biriniń ózgesheligin
aship beredi. T.Bugaevanıń miyneti numerativ temasın hár tárepleme ashqan bahalı miynet
sıpatında ilimpazlar tárepinen bahalanbaqta.
Rus tilindegi tariyxiy metrologiya máselelerin L.V.Cherepnina, N.V.Ustyugova,
B.R.Rıbakova,
E.I.Kamencevlar
izertlemekte.
Xalıq
metrologiyası
kózqarasınan
L.A.Molchanovanıń “Narodnaya metrologiya” miynetinde uzınlıq ólshemleriniń tariyxına toqtap
ótken miynetin atap ótiw múmkin. N.V. Ustyugov, E.I. Kamencova, S.K. Kuznetsov, G.Ya.
Romanovalar da rus metrologiyası máselelerin úyreniwge óz úlesin qospaqta. Rus tilinde xalıq
metrologiyası basqa tillerge salıstırǵanda tereńirek úyrenilgen, onı etnografiyalıq, lingvistikalıq,
tariyxıy-etimologiyalıq mazmundaǵı izertlew jumıslarınıń kópligi dálilleydi. E.V.Sevortyan,
N.K.Dmitriev, N.P.Direnkova, R.G.Axmetyanovlardıń miynetlerinde de ólshem máseleleri
sáwlelengen. S.I.Sadıbekovanıń “Qazaq, rus hám inglis tillerinde xalıq metrologiyasınıń
salıstırmalı analizi” temasında qorǵaǵan dissertaciyası metrologiyalıq leksikaǵa qosılǵan
miynetler qatarınan orın aladı.
Áyyemgi dáwirlerde hár bir xalıq san, shegara, shamanı ólshewdiń usınday hár qıylı
ózine tán usıllarınan paydalanǵan. Bul háreketlerdiń barlıǵı kúndelikli turmısta san, shegara,
shama, muǵdardı anıqlaw turmıs zárúrliklerinen kelip shıqqan. Xalıqtıń bunday dúnyaǵa
kózqaraslı etnografiyalıq turmısınıń kóplegen tarawlarınan kóp maǵlıwmat beretuǵın ólshem
atamaları kóplegen etnoslarǵa, milletlerge, xalıqlarǵa tán bolǵanın atap ótip, tómendegi
izertlewshi pikirin qollap-quwatlaymız.
Házirgi zamandaǵıday ólshemdi dál kórsetetuǵın ásbap-úskeneleri bolmaǵan eski
zamanlarda ólshem tiykarlarına, qorshaǵan ortalıq kórinisleri, átiraptaǵı tábiyǵıy zatlardıń pútin
dúzilisi, dúzilisi yamasa bólegi, miynet qurallarınıń úlgisi, sharwa maydanı, kóshiw, shegara
hám basqa da materiallar sanlı hám salıstırmalı túrde sonday-aq, adamnıń dene aǵzası hám dene
boyı alınǵan. Biziń ata-babalarımız da qorshaǵan dúnya kórinisiniń etnonimlik tábiyatın
baylanıstırǵan.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
696
Tańnıń atıwı menen kúnniń batıwın, sutkalıq waqıttı saat penen, salmaqlı tárezi menen,
aralıq penen uzınlıqtı kilometr hám metr menen anıq ólshew quralları menen ólshep kórmese de,
sonıń ólshewin óziniń kúndelikli turmısındaǵı turmıs tájiriybesinen bilip alǵan. Dúnya
kórinisindegi waqıt hám keńisliktiń bir-biri menen tıǵız baylanısta turatuǵın ajıralmas bir pútin
qubılıs ekenligin de boljap bile alǵan.
Ulıwmalastırıp aytqanda, numerativ sózler sonday-aq numerativlik mánide qollanılıwshı
sózler barlıq tillerde de eski dáwirlerden balap búgingi kúnge shekem qollanılıp kelip, zatlardıń
hár túrli muǵdarın anıqlap kelgen. Tillerdiń ózinshelik ózgeshelik táreplarine qaray onda
qollanılatuǵın numerativ sózler de túrli ózgesheliklerge iye bolıp keletuǵın eken.
Paydalanılǵan ádebiyatlar
1.
Расторгуева В.С. Краткий очерк грамматики персидского языка. –М, 1953.
2.
Аққошқаров Е. Халық арасына кең тараған байырғы өлшемдер. Қазақ тілі мен
әдебиеті. 2000 ж.
3.
Ахметжан Қ. Қазақтардың қару – жарақ жасауда қолданған дәстүрлі ұзындық және
салмақ өлшем бірліктері. «Ұлт тағылымы», №3 – 2003, 103-108-бет.
4.
Ҳамдамов П. Ҳозирги ўзбек тилида нумеративлар. – Тошкент: «Фан», 1983.
5.
Ахмедова Ж.К. Казахские народные наименования понятий об измерениях.
Автореф. дисс.канд.наук. –Алматы, 1975.
