ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
706
O‘SMIR KIBOKSCHILARNI MUSOBAQAOLDI TAYORGARLIGIDA UMUMIY VA
MAXSUS JISMONIY TAYYORGARLIGINI REJALASHTIRISH
Sadirxonov Obidjon Akramovich
Mustaqil izlanuvchi.
O‘zbekiston davlat jismoniy tarbiya va sport universiteti.
Email:
https://doi.org/10.5281/zenodo.17491856
Annotatsiya.
Mazkur maqolada o‘smir kikboksing sport turi bilan shug‘ullanuvchi
sportchilarning umumiy va maxsus jismoniy tayyorgarligini rejalashtirish yo‘llari ko‘rib
chiqilgan. Sportchining yuksak sport natijalariga erishishida jismoniy tayyorgarlikning
ahamiyati, ayniqsa, maxsus jismoniy mashqlar kompleksini to‘g‘ri tanlash va qo‘llashning o‘rni
tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
O‘smir kikbokschilar, jismoniy tayyorgarlik, umumiy tayyorgarlik, maxsus
tayyorgarlik rejasi.
ПЛАНИРОВАНИЕ ОБЩЕЙ И СПЕЦИАЛЬНОЙ ФИЗИЧЕСКОЙ ПОДГОТОВКИ
ЮНОШЕСКИХ КИБОКСЕРОВ В ПРЕДСОРЕВНОВАТЕЛЬНОЙ ПОДГОТОВКЕ
Аннотация.
В данной статье рассматриваются пути планирование общей и
специальной физической подготовки спортсменов, занимающихся кикбоксингом.
Анализируется значение физической подготовки для достижения высоких
спортивных результатов, особенно роль правильного подбора и применения комплекса
специальных физических упражнений.
Ключевые слова:
Юнoши кикбоксеры, физическая подготовка, общая подготовка,
специальный тренировочный план.
PLANNING GENERAL AND SPECIFIC PHYSICAL TRAINING IN
PRE-COMPETITION PREPARATION OF YOUTH BOXERS
Abstract.
This article examines the ways to improve the general and specific physical
training of athletes engaged in kickboxing. The importance of physical preparation in achieving
high athletic performance is analyzed, with particular emphasis on the correct selection and
application of a complex of specific physical exercises.
Key words:
Young men kickboxers, physical training, general training, special training
plan
Kirish
Hozirgi kunda sport sohasi jadal rivojlanib, dunyo miqyosida turli yo‘nalishlardagi
musobaqalar, turnirlar va chempionatlar orqali sportchilar o‘z mahoratlarini namoyon
etishmoqda. Xususan, jangovar san’atlar - boks, taekvondo, dzyudo va kikboksing sport turlari
keng ommalashmoqda.
Ayniqsa, yoshlar orasida kikboksing sport turiga bo‘lgan qiziqish ortib borayotganini
kuzatish mumkin. Bu esa ushbu sport turi bo‘yicha samarali mashg‘ulot tizimini ishlab chiqish,
sportchilarning umumiy va maxsus jismoniy tayyorgarligini takomillashtirish bo‘yicha ilmiy
asoslangan yondashuvlarni ishlab chiqishni taqozo etadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
707
Kikboksing yuqori intensivlikdagi, qisqa vaqt ichida ko‘p energiya sarflanadigan,
sportchidan katta kuch, chaqqonlik, chidamlilik, koordinatsiya va ruhiy barqarorlikni talab
qiladigan murakkab sport turi hisoblanadi.
Unda sportchining jismoniy tayyorgarlik darajasi uning texnik mahoratini, taktik
yondashuvini va musobaqadagi natijalarini bevosita belgilab beradi. Shu sababli,
kikboksingchilarning umumiy va maxsus jismoniy tayyorgarligini har tomonlama rivojlantirish
ularning sport karerasida muhim bosqich sanaladi.
Kikboksingda umumiy jismoniy tayyorgarlik (UJT) sportchining sog‘lomlashtiruvchi va
funksional imkoniyatlarini oshirishga xizmat qilsa, maxsus jismoniy tayyorgarlik (MJT) esa
to‘g‘ridan-to‘g‘ri musobaqaga tayyorlanishda texnik va kuch kuchaytirilgan elementlarni
takomillashtirishga qaratilgan.
Bu ikki yo‘nalish o‘zaro chambarchas bog‘liq bo‘lib, biri ikkinchisini to‘ldiradi. Tajriba
shuni ko‘rsatadiki, ko‘plab yosh sportchilarda kuchli texnika bo‘lishiga qaramasdan, etarli
darajadagi jismoniy tayyorgarlik bo‘lmagani sababli, jang davomida kuchni to‘g‘ri taqsimlay
olmaslik, sustlik va chidamsizlik kabi holatlar yuzaga keladi.
Bugungi kunda ko‘plab trenerlar tomonidan tayyorgarlik jarayonida maxsus jismoniy
tayyorgarlik mashqlariga yetarli e’tibor berilmayotgani kuzatilmoqda. Bu esa sportchilarning
musobaqalarda yaxshi natijalarga erishmasligiga olib kelmoqda. Chunki faqatgina umumiy
tayyorgarlikka asoslangan mashg‘ulotlar sportchining texnika va taktikasiga mos kelmaydi. Shu
nuqtai nazardan, kikboksingchilarni har tomonlama tayyorlashda umumiy va maxsus
tayyorgarlikni kompleks tarzda olib borish juda muhim.
Tadqiqot maqsadi:
Kikbokschilarni musobaqaoldi tayorgarligida umumiy va maxsus
jismoniy tayyorgarligini dinamikasini aniqlash.
Tadqiqot vazifasi:
Kikbokschilarni umumiy va maxsus jismoniy tayyorgarligini
rejalashtirish.
Tadqiqot usullari:
Ilmiy-uslubiy adabiyotlar taxlili, pedagogik kuzatuv, pedagogik
testlash, matematik-statistik usullar va kikbokschilarning umumiy va maxsus jismoniy
tayyorgarligini ESPANDER-5 trenajoridan foydalanish orqali rivojlantirish
Ilmiy adabiyotlar va metodik qo‘llanmalar tahliliga ko‘ra, kuch, tezlik, chaqqonlik,
reaksiya tezligi va chidamlilikni o‘z ichiga olgan mashg‘ulotlar tizimi sportchining funksional
tayyorgarligini oshiradi.
Shu bilan birga, kuch bilan bir vaqtda to‘g‘ri texnik harakatlarni bajara olish qobiliyati,
sportchining nafaqat jismoniy, balki psixologik tayyorgarligini ham mustahkamlaydi. Bu holat
musobaqa jarayonida sportchining bosim ostida o‘z harakatlarini nazorat qila olishiga imkon
yaratadi.
Yuqoridagi omillarni inobatga olgan holda, kikboksingchilarning umumiy va maxsus
jismoniy tayyorgarliklarini takomillashtirish, mashg‘ulotlar tizimini zamonaviy yondashuvlar
asosida qayta ko‘rib chiqish, sportchilarga individual yondashuv asosida mashg‘ulotlar rejalarini
tuzish, sportda yuqori natijalarga erishish uchun muhim omil sanaladi.
1-jadval
Kikbokschilarni umumiy va maxsus jismoniy tayyorgarlikni oshirish bo‘yicha
ko‘rsatkich % da
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
708
Izoh:
O‘smir
kikbokschilarni umumiy va maxsus jismoniy tayyorgarlikni oshirish
bo‘yicha ko‘rsatkichlar qancha foizga oshganligi ko‘rsatilgan.
Ushbu ilmiy maqola kikboksingchilarning umumiy va maxsus jismoniy tayyorgarligini
takomillashtirishning asosiy tamoyillarini aniqlash, samarali mashg‘ulotlar tizimini ishlab
chiqish va ularni amaliyotga tatbiq etish yo‘llarini yoritishga qaratilgan.
1. Umumiy jismoniy tayyorgarlik.
Umumiy jismoniy tayyorgarlik (UJT) – bu sportchining har tomonlama rivojlanishini
ta’minlaydigan mashqlar tizimidir. U quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
Yurak-qon tomir tizimini mustahkamlovchi mashqlar (yugurish, suzish, velosiped);
Kuch va chidamlilikni oshiruvchi mashqlar (og‘irlik bilan mashqlar, plyometrik
mashqlar);
Harakatchanlik va muvozanatni rivojlantirish mashqlari (streching, koordinatsion
to‘siqlar bilan ishlash).
UJT kikboksingchilar uchun asos bo‘lib xizmat qiladi, chunki umumiy tayyorgarlik
yuqori darajada bo‘lmagan sportchi texnik jihatdan kuchli bo‘lsa ham, uzoq jangda kuchini
to‘g‘ri taqsimlay olmaydi.
2. Maxsus jismoniy tayyorgarlik
Maxsus jismoniy tayyorgarlik (MJT) esa kikboksingga xos bo‘lgan harakatlarni
mukammallashtirishga qaratilgan. U quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
Zarba kuchi va tezligini oshirish mashqlari (qop bilan ishlash, soyada jang, partnyor bilan
sparring);
Reaksiya tezligini oshirish mashqlari (ko‘zni va mushaklarni muvofiqlashtirish);
Nafas olish tizimini mashq qilish (intervallar asosida yuqori intensivlikdagi mashqlar).
MJT sportchining texnik harakatlarni tez, kuchli va samarali bajarishiga yordam beradi.
3. Mashg‘ulotlar tizimi
Kikboksingchilar uchun mashg‘ulotlar rejalashtirilganda quyidagi tamoyillar inobatga
olinadi:
Bosqichma-bosqichlik: jismoniy yuklamalar asta-sekin oshiriladi.
Individuallik: har bir sportchining yoshi, jismoniy holati va sport darajasi
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
709
O‘smir
kikbokschilar uchun haftalik mashg‘ulotlar rejasi
Kun
Mashg‘ulot turi
Asosiy yo‘nalish
Davomiyligi
Dushanba Umumiy jismoniy tayyorgarlik Yugurish (5–8 km), kuchli mashqlar
90 daqiqa
Seshanba
Texnika va maxsus
tayyorgarlik
Zarba texnikasi, qop bilan mashqlar
90 daqiqa
Chorshanba Koordinatsiya va chidamlilik
Plyometrika, reaksiya tezligi
60–75 daqiqa
Payshanba
Sparring va taktika ishlari
Juftlikda ishlash, jang
simulyatsiyasi
90–100
daqiqa
Juma
Maxsus jismoniy tayyorgarlik
Qop bilan intensiv ishlash, HIIT
75–90 daqiqa
Shanba
Ko‘p qirrali mashg‘ulotlar
Kombinatsiyalangan yuklamalar
60–75 daqiqa
Yakshanba Tiklanish va passiv faoliyat
Yengil yugurish, yoga, massaj
30–45 daqiqa
Izoh
: Har bir mashg‘ulot oldidan 10–15 daqiqa isinish va mashg‘ulotdan so‘ng 5–10
daqiqa sovuqlash mashqlari bajarilishi tavsiya etiladi.
Xulosa
Umumiy va maxsus jismoniy tayyorgarlikni to‘g‘ri yo‘lga qo‘yish – bu o‘smir
kikbokschilarining musobaqalarda muvaffaqiyatli ishtirok etishida asosiy omillardan biridir. Har
ikki tayyorgarlik turi bir-birini to‘ldiradi va sportchining texnik, taktika hamda psixologik
tayyorgarligini kuchaytiradi. Shu sababli, mashg‘ulotlar rejasi puxta o‘ylangan bo‘lishi,
muntazam nazorat qilinib, individual yondashuv asosida olib borilishi lozim. Yuqorida
keltirilgan fikrlar asosida xulosa qilish mumkinki, kikboksing sport turida sportchilarning yuqori
sport natijalariga erishishida umumiy va maxsus jismoniy tayyorgarlik alohida o‘rin egallaydi.
Har ikki tayyorgarlik turi sportchining texnik, taktik, ruhiy va funksional imkoniyatlarini
kompleks shakllantirishga xizmat qiladi. Ayniqsa, maxsus jismoniy tayyorgarlik mashqlarining
individual yondashuv asosida tuzilishi sportchining musobaqalarda yuqori natija ko‘rsatishiga
to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir ko‘rsatadi.
Umumiy jismoniy tayyorgarlik mashg‘ulotlari orqali sportchilarda chidamlilik, kuch,
tezlik va moslashuvchanlik rivojlanadi, bu esa ularning umumiy sport bazasini shakllantiradi.
Maxsus tayyorgarlik esa bevosita kikboksingga xos bo‘lgan harakatlarni
takomillashtirish, zarba kuchi, reaksiya tezligi va jangovar texnikalarni mukammal bajarishga
yo‘naltiriladi. Ushbu ikki yo‘nalish o‘zaro uyg‘unlikda olib borilgandagina maksimal natijaga
erishish mumkin.
Shu sababli mashg‘ulot jarayonini rejalashtirishda bosqichma-bosqichlik, uzluksizlik va
individual yondashuv tamoyillariga rioya qilish muhimdir. Sportchilarning yoshi, jismoniy
holati, tajribasi va sport darajasi hisobga olingan holda mashqlar kompleksini tanlash zarur.
Trenerlar tomonidan muntazam nazorat, test sinovlari va monitoring asosida
mashg‘ulotlarga tuzatishlar kiritib borilishi maqsadga muvofiqdir.
O‘smir kikbokschilarning umumiy tayorgarligi 9-10 % ga oshgan bolsa maxsus jismoniy
tayyorgarligi 12-14 % ga oshganligini ko‘rishimiz mumkin. O‘smir kikbokschilar ESPANDER-5
trenajyorida mashg‘ulotlar vaxtida doimiy foydalanishsa xamda ilmiy asoslangan va tizimli ish
olib borilsa, ularning sportdagi muvaffaqiyat darajasi sezilarli darajada oshadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
710
Bu esa nafaqat individual sportchilar, balki jamoaviy natijalar va mamlakat sport
salohiyatining yuksalishiga xizmat qiladi.
Amaliy tavsiyalar sifatida,
o‘smir
kikbokschilarning tayyorgarligida quyidagilarni yo‘lga qo‘yish muhim:
umumiy jismoniy tayyorgarlik uchun haftalik yuklamalarni bosqichma-bosqich oshirish;
maxsus mashqlarni musobaqa oldi tayyorgarligiga muvofiqlashtirish;
individual reabilitatsiya va tiklanish dasturlarini yo‘lga qo‘yish;
sportchilarning psixologik tayyorgarligini jismoniy tayyorgarlik bilan birgalikda olib
borish.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yixati
1.
«O‘zbekistonda sportni rivojlantirish to‘g‘risida»gi O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining 24.01.2020 yildagi PF-5924-son Farmon.
2.
Шитов В.К КИКБОКСИНГ тренировки для начинающих 1 по 36. Учебное пособие.
ФКиС, М. 2004.- 244 с.
3.
Цинис А. В. Тайский бокс: программа для высших учебных заведений по тайскому
боксу/ А. В. Цинис -
МОО
"Межрегиональная
общественная
организация
"Академия безопасности и выживания"", 2014 180с.
4.
Қосимбеков З.Т. ЁШ СПОРТЧИЛАРНИ ТАЙЁРЛАШ (бокс, кикбоксинг, муайтай).
Ўқув қўлланма. Тошкент.-2008. – 245 б.
5.
Ширяев А.Г., Филимонов В.И. Бокс и кикбокс:. Учебное пособие. Издателский
сентр. -М, 2007, - 128c.
6.
Головкин Е.В. Программа по кикибоксингу (Семи-контакт, лайт кик, фулл-контакт,
лоу-кик, К-1) Ўқув қўлланма. Уляновск-2009. 89с
7.
Umarov.Q.A. «Kikboksing atamalarining izohli lug‘ati». Uslubiy qo‘llanma. Toshkent-
2016 y. -148 b.
8.
Xalmuxamedov R.D., S.S.Tajibaevlar modifikatsiya qilgan “Yuqori malakali
bokschilarning maxsus jismoniy tayyorgarligini aniqlash” (SPUDERG-4) kompyuter
dasturi O‘zbekiston Respublikasi elektron mashinalari uchun dasturlar davlat reestirida
14.03.2013 yilda Toshkent shahrida ro‘yihatdan o‘tkazilgan, talabnoma raqami DGU
2013 0032.
9.
Q.A.Umarov. “Sport pedagogik mahoratini oshirish” (kikboks). O‘quv qo‘llanma.
Toshkent-2024 y.-150 bet.
10.
Q.A.Umarov. Malakali yakkakurashchi qizlarning ko‘p yillik tayyorgarlik bosqichida
mashg‘ulot yuklamalarini rejalashtirish monografiya Toshkent-2025.:134 b. “Renesans
nashiriyoti”
11.
Q.A.Umarov. Yuqori malakali yakkakurashchi qizlarning ko‘p yillik tayyorgarlik
bosqichi mashg‘ulotlarida tiklanishda qo‘llaniladigan tavsiyalar “Sportda ilmiy
tadqiqotlar” ilmiy-nazariy jurnali 2024 yil 11-15 bet. Chirchiq.
12.
Q.A.Umarov. Yuqori malakali kikbokschi qizlar terma jamoasining jismoniy va
funksional tayyorgarlik dinamikasi ko‘rsatkichlari ILMIY XABARLAR Ilmiy-nazariy
jurnal 4/2024 QOQON. DPI
293-299 bet.
