Oktabr, 2025-Yil
399
MUALLIFLIK VA TURDOSH HUQUQLARNI HIMOYA QILISHNING DOLZARB
MASALALARI
M.Abdjalov
Toshkent viloyat adliya boshqarmasi
Intellektual mulk huquqlarini himoya qilish bo‘yicha bosh maslahatchi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17483650
So‘nggi yillarda raqamli texnologiyalar, internet va sun’iy intellekt tizimlarining jadal
rivojlanishi ijodiy faoliyatning barcha turlariga bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda.
Buning natijasida mualliflik va turdosh huquqlarni himoya qilish masalasi nafaqat yuridik,
balki iqtisodiy va axloqiy jihatdan ham dolzarb ahamiyat kasb etmoqda.
O‘zbekiston Respublikasida mualliflik huquqlari “Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar
to‘g‘risida”gi Qonun (yangi tahriri – 2025 yil 13 maydagi O‘RQ-1080-son qonun) bilan tartibga
solinadi. Ushbu qonun intellektual faoliyat natijalarini himoya qilishning zamonaviy
mexanizmlarini joriy etish, kontrafakt mahsulotlar aylanmasining oldini olish va ijodkorlar
manfaatlarini himoya qilishga qaratilgan.
1. Mualliflik va turdosh huquqlarning mazmuni
Mualliflik huquqi – bu shaxsning o‘z ijodiy mehnati natijasida yaratilgan asarlarga egalik
qilish, ularni nashr etish, tarqatish, qayta ishlash, tijorat maqsadida foydalanish huquqidir.
Turdosh huquqlar esa ijrochilar, fonogramma va videogramma ishlab chiquvchilar, efir va
kabel orqali uzatuvchi tashkilotlarning huquqlarini o‘z ichiga oladi.
Bu huquqlar o‘zaro chambarchas bog‘langan bo‘lib, ularning buzilishi ijodkorlarning
iqtisodiy manfaatlariga, madaniy rivojlanishga va mamlakat imijiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
2. Dolzarb muammolar
a) Kontrafakt mahsulotlar muammosi
Bozorlarda, ayniqsa internetda noqonuniy tarqatilayotgan elektron kitoblar, musiqiy va
video fayllar, dasturiy ta’minotlar mualliflik huquqlarini jiddiy buzmoqda.
Bu holat mualliflarning daromadini kamaytiradi, asarning asl qiymatini pasaytiradi va
ijodkorlarni yangi asarlar yaratishga bo‘lgan qiziqishdan mahrum etadi.
b) Raqamli platformalarda huquqlarni nazorat qilish qiyinligi
Internet tarmoqlarida kontent tez va keng tarqaladi. Mualliflar ko‘pincha o‘z asarlari kim
tomonidan, qayerda va qanday foydalanilayotganini nazorat qila olmaydi.
Blokcheyn texnologiyalaridan, “digital watermarking” (raqamli belgilar) kabi usullardan
foydalanish hali keng joriy etilmagan.
c) Huquqiy savodxonlikning pastligi
Ko‘plab ijodkorlar va foydalanuvchilar mualliflik huquqining mazmunini yetarli darajada
bilishmaydi.
Natijada, ular o‘z huquqlarini himoya qila olmaydi yoki boshqalarning huquqlarini
bilmasdan buzadi.
3. Himoya mexanizmlarini takomillashtirish yo‘nalishlari
Huquqiy mexanizmlarni raqamlashtirish:
Mualliflik obyektlarini elektron ro‘yxatdan o‘tkazish, QR-kod yoki blokcheyn asosida
huquqni isbotlovchi sertifikatlar joriy etish zarur.
Oktabr, 2025-Yil
400
Monitoring tizimini kuchaytirish:
Internetda kontrafakt kontentni aniqlovchi avtomatik tahlil tizimlarini (Content ID, AI-
skanerlash) joriy etish.
Javobgarlikni qat’iylashtirish:
Mualliflik huquqini buzgan shaxslarga nisbatan nafaqat jarima, balki moddiy zararlarni
to‘liq undirish amaliyotini kuchaytirish lozim.
Aholi o‘rtasida huquqiy madaniyatni oshirish:
OAV, ta’lim muassasalari, ijodiy uyushmalar orqali fuqarolarga mualliflik huquqi
madaniyatini singdirish zarur.
Xalqaro hamkorlikni rivojlantirish:
Jahon intellektual mulk tashkiloti (WIPO), Yevropa Ittifoqi va boshqa xalqaro tashkilotlar
bilan tajriba almashish orqali ilg‘or amaliyotlarni joriy etish.
Mualliflik va turdosh huquqlarning samarali himoyasi — bu nafaqat ijodkorlarning
manfaatini, balki milliy madaniyat, ilm-fan va iqtisodiyotning raqobatbardoshligini ta’minlovchi
muhim omildir.
O‘zbekiston Respublikasida ushbu sohada qonunchilik doimiy takomillashib borayotgani,
xususan, 2025 yilda qabul qilingan O‘RQ-1080-sonli Qonun bu yo‘nalishda yangi bosqichni
boshlab berdi.
Endi vazifa – ushbu qonun normalarini amaliyotda to‘liq joriy etish va ijodkorlarning
huquqlarini real himoya qilishdir.
