598
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
O‘ZBEKISTONDA VR (Virtual Reality) TEXNOLOGIYALARINING
DOLZARBLIGI VA ISTIQBOLLARI
Rizayev Vasliddin Nurmurod o‘g‘li
https://doi.org/10.5281/zenodo.17477652
Annotatsiya.
Ushbu maqolada virtual reallik (VR) texnologiyasining turizm va meditsina
sohalarida qo‘llanilishining hozirgi holati, ularning ijtimoiy, iqtisodiy va amaliy ahamiyati tahlil
qilinadi. Maqolada VR texnologiyalarining inson hayotidagi o‘rni, ularning ilm-fan, iqtisodiyot
va sog‘liqni saqlash tizimiga ta’siri, shuningdek, O‘zbekiston sharoitida bu yo‘nalishlarni
rivojlantirish istiqbollari yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
virtual reallik, turizm, meditsina, texnologiya, raqamli transformatsiya,
innovatsiya, reabilitatsiya, sun’iy muhit.
Kirish
XXI asr — bu raqamli transformatsiya asri. Axborot texnologiyalarining tez sur’atlar
bilan rivojlanishi insoniyat faoliyatining barcha jabhalariga kirib bordi. Ularning orasida eng
inqilobiy yo‘nalishlardan biri bu virtual reallik (VR) texnologiyasidir. VR insonning ongida
sun’iy, ammo realga juda yaqin muhitni yaratish orqali yangi tajribalarni his etish imkonini
beradi. Bugungi kunda VR texnologiyasi ta’lim, arxitektura, harbiy soha, sport, meditsina va
turizmda keng qo‘llanilmoqda. Ayniqsa, pandemiya yillarida u inson faoliyatining uzluksizligini
ta’minlashda katta ahamiyat kasb etdi. Endilikda bu texnologiya faqat o‘yin yoki ko‘ngilochar
vosita emas, balki amaliy, ilmiy va iqtisodiy foyda keltiruvchi vosita sifatida qaralmoqda.
Mazkur maqolada VR texnologiyasining turizm va meditsina sohalaridagi qo‘llanilishi, ularning
jamiyat hayotidagi o‘rni va rivojlanish istiqbollari tahlil qilinadi.1. VR texnologiyasining
mohiyati va rivojlanish bosqichlari Virtual reallik — bu maxsus texnik vositalar (VR shlemlar,
sensorlar, qo‘lqoplar, kameralarning 3D tizimlari va boshqalar) yordamida foydalanuvchini
sun’iy yaratilgan raqamli muhitga olib kiruvchi texnologiyadir. U inson sezgilari — ko‘rish,
eshitish, teginish va hatto hid bilish orqali yangi tajribalarni taqdim etadi. VR texnologiyasi
1960-yillarda ilmiy eksperiment sifatida boshlangan bo‘lsa-da, so‘nggi o‘n yillikda u sanoat
darajasiga chiqdi. Bugungi kunda Meta (Facebook), Google, Microsoft, HTC, Sony, Samsung
kabi kompaniyalar bu yo‘nalishda milliardlab dollar sarmoya kiritmoqda. VR texnologiyasining
rivojlanishi quyidagi bosqichlarda kechdi:
1. 1970–1990-yillar: Dastlabki ilmiy tadqiqotlar va tajribalar.
2. 2000–2010-yillar: 3D grafikasi va sensor texnologiyalarining paydo
bo‘lishi.
3. 2015–hozirgi davr: Tijorat VR qurilmalari, tibbiy, ta’limiy va turistik
dasturlarning keng tarqalishi. \Bugungi kunda VR nafaqat insonni o‘yin olamiga olib
kiradi, balki uni o‘qitadi, davolaydi, sayohatga olib chiqadi va ruhiy holatini yaxshilaydi.
2. VR texnologiyasining turizm sohasidagi o‘rni va afzalliklari
So‘nggi yillarda turizm sohasida VR texnologiyasi katta inqilob yasadi. Endilikda
odamlar uydan chiqmasdan turib dunyoning istalgan nuqtasiga “sayohat” qilishi mumkin. Bu
nafaqat ko‘ngilochar, balki marketing, ta’lim va madaniy merosni saqlash uchun ham muhim
vositadir.
2.1. Virtual sayohatlar va marketing imkoniyatlari
VR yordamida foydalanuvchi Parijdagi Eyfel minorasiga, Samarqanddagi Registon
maydoniga yoki Rimdagi Kolizeyga “borib kelishi” mumkin. Bu sayohat nafaqat vizual, balki
599
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
ovoz va hissiy tajriba bilan ham boyitiladi. Shu tariqa sayyohda haqiqiy sayohatga chiqish istagi
kuchayadi.
Turistik agentliklar VR texnologiyasidan foydalangan holda mijozlarga “virtual preview”
— oldindan ko‘rish tajribasini taklif qilmoqda. Natijada, sayohatni tanlash jarayoni tezlashadi,
marketing samaradorligi oshadi.
2.2. Madaniy merosni saqlash va targ‘ib qilish O‘zbekiston kabi boy tarixiy merosga ega
mamlakatlar uchun VR texnologiyasi madaniy ob’yektlarni raqamlashtirishda katta imkoniyat
yaratadi.
Misol
uchun,
Afrosiyob,
Ichan-qal’a
yoki Registon majmuasining 3D
rekonstruksiyalari orqali ularni butun dunyoga targ‘ib etish mumkin. Shu tariqa VR
texnologiyasi milliy turizm brendini mustahkamlaydi va xalqaro sayyohlik oqimini oshiradi.
2.3. Pandemiya davrida VR turizmining ahamiyati
COVID-19 pandemiyasi dunyo turizmini to‘xtatdi. Shu paytda virtual sayohatlar yagona
muqobil yechim sifatida maydonga chiqdi. Ko‘plab davlatlar onlayn turlarni ishga tushirdi, VR
muzeylar tashkil etdi. Masalan, Luvr, Britaniya muzeyi va O‘zbekiston davlat san’at muzeyi VR
ekskursiyalarni yo‘lga qo‘ydi. Bu esa turizmning barqarorlik va innovatsion yondashuv asosida
rivojlanishiga turtki bo‘ldi.
3. VR texnologiyasining meditsina sohasidagi o‘rni
VR texnologiyasi tibbiyotda inqilobiy o‘zgarishlarni yuzaga keltirdi. U ta’lim,
diagnostika, jarrohlik amaliyotlari, reabilitatsiya va psixoterapiya jarayonlarida keng
qo‘llanilmoqda.
3.1. Tibbiyot ta’limida VR
VR yordamida tibbiyot talabalari murakkab jarrohlik amaliyotlarini xavfsiz virtual
muhitda mashq qilishlari mumkin. Bunday simulyatorlar real operatsiyaga yaqin tajriba beradi,
ammo bemor hayotiga xavf tug‘dirmaydi. Bu ta’lim jarayonini samarali, xavfsiz va arzon qiladi.
Masalan, “Osso VR” va “Touch Surgery” kabi platformalar dunyo bo‘ylab minglab
tibbiyot muassasalarida qo‘llanilmoqda. Ular yordamida talaba yoki shifokor turli holatlarda
qanday qaror qabul qilishni amaliy tarzda o‘rganadi.
3.2. Reabilitatsiya va psixoterapiyada VR
VR texnologiyasi bemorlarning ruhiy va jismoniy tiklanish jarayonlarida ham samarali.
Masalan, insultdan keyingi reabilitatsiyada VR o‘yinlar orqali bemorning qo‘l yoki oyoq
harakatini tiklash mashqlari o‘tkaziladi. Shu bilanbirga, psixologiyada fobiyalarni (balandlik,
yopiq joy, jamoa oldida so‘zlash) davolashda VR keng qo‘llaniladi. Bu usulning afzalligi —
bemor xavfsiz, ammo realga o‘xshash muhitda o‘z qo‘rquvlarini bosib o‘tadi.
3.3. Jarrohlik va diagnostikada VR
Zamonaviy jarrohlikda VR texnologiyasi 3D modellar yordamida operatsiya rejasini
oldindan sinab ko‘rish imkonini beradi. Shifokorlar bemorning anatomik tuzilmasini VR muhiti
orqali tahlil qiladi va operatsiyani aniqroq bajaradi. Natijada xatoliklar kamayadi, jarrohlik vaqti
qisqaradi.
4. VR texnologiyasining ta’lim sohasidagi ahamiyati
Bugungi kunda ta’lim jarayonida innovatsion yondashuvlar, raqamli texnologiyalar va
zamonaviy o‘quv vositalari asosiy o‘rin tutmoqda. Shulardan eng samaralilaridan biri — virtual
reallik (VR) texnologiyasidir. VR ta’limda an’anaviy usullarni tubdan o‘zgartirib, o‘quvchilar va
talabalar uchun yangi interaktiv, vizual va amaliy o‘qitish muhitini yaratadi. VR yordamida
o‘quvchi mavzuni nafaqat tinglaydi, balki uni “his qiladi” — ya’ni, bevosita virtual tajriba orqali
o‘rganadi.
600
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
Masalan:
Tarix fanida o‘quvchilar qadimiy shaharlar, me’moriy obidalar yoki tarixiy
voqealarni virtual muhitda jonli ko‘rishadi.
Biologiya va anatomiya fanlarida inson tanasi tuzilishini 3D formatda tahlil qilish
imkoniyati yaratiladi.
Texnik sohalarda talabalar murakkab mashina, inshoot yoki tizimlarning ishlash
mexanizmini xavfsiz tarzda sinab ko‘rishadi.
Tibbiyot ta’limida esa talabalarga jarrohlik amaliyotlarini virtual muhitda mashq
qilish imkoniyati beriladi — bu real hayotdagi xatolik xavfini yo‘qotadi.
VR ta’lim jarayonini nafaqat qiziqarli qiladi, balki xotira, diqqat va tafakkur faolligini
ham oshiradi. Shu sababli, dunyo miqyosida universitetlar VR asosida o‘qitish tizimlarini joriy
etishmoqda. Masalan, Stanford University va OxfordUniversity kabi nufuzli ta’lim maskanlari
“Virtual Classroom” (virtual sinf xonalari) dasturlarini yaratgan. O‘zbekistonda ham bu
yo‘nalishda dastlabki qadamlar tashlanmoqda. Toshkent axborot texnologiyalari universiteti,
Tibbiyot akademiyasi va Texnika universitetlarida VR laboratoriyalari tashkil etilmoqda. Bu
orqali talabalar zamonaviy texnologiyalar yordamida o‘quv jarayonlarini yanada samarali
o‘zlashtirmoqda. Shunday qilib, VR texnologiyasi ta’limda real tajribani xavfsiz muhitda
his qilish, masofaviy o‘qitish imkoniyatlarini kengaytirish va nazariy bilimni amaliy ko‘nikmaga
aylantirish orqali o‘quv jarayonini yangi bosqichga olib chiqmoqda.
5. VR texnologiyasining harbiy sohadagi ahamiyati
Harbiy tayyorgarlik sohasida VR texnologiyasining joriy etilishi xavfsizlik, samaradorlik
va iqtisodiy tejamkorlik nuqtayi nazaridan muhim ahamiyatga ega. Harbiy mashg‘ulotlar doimo
real xavf bilan bog‘liq bo‘lgani sababli, ularni virtual muhitda o‘tkazish — askarlar va
ofitserlarni tayyorlashning eng xavfsiz usullaridan biridir.
VR texnologiyasi yordamida harbiylar:
jangovar holatlarda harakatlanish, qaror qabul qilish va strategik fikrlash
ko‘nikmalarini virtual sharoitda mashq qilishlari mumkin;
uchuvchilar, tankchilar, artilleriyachilar yoki piyoda askarlar uchun alohida VR
simulyatorlar yaratilgan;
jangovar vaziyatlarga o‘xshash muhitda mashq qilish orqali stressga
bardoshlilikni oshiradilar.
Masalan, AQSh Qurolli kuchlarida “VBS3 – Virtual Battlespace” deb nomlangan VR
tizimi askarlarni real jang maydonidagi holatga tayyorlash uchun ishlatiladi. Bu tizim yordamida
minglab ssenariylar asosida taktik mashg‘ulotlar o‘tkaziladi. Shuningdek, Isroil mudofaa
kuchlarida VR asosida dron boshqaruvi, jangovar muvofiqlashtirish, va psixologik tayyorgarlik
mashg‘ulotlari yo‘lga qo‘yilgan. VR texnologiyasining yana bir afzalligi — bu iqtisodiy
tejamkorlikdir. Haqiqiy o‘q-dorilar, texnika va yoqilg‘i sarflanmaydi, ammo real holatdagi
xatolar tahlilqilinadi. Harbiy ofitserlar mashg‘ulotlar natijasini virtual muhitda tahlil qilib, har bir
askarning tayyorgarlik darajasini baholashlari mumkin. O‘zbekiston Mudofaa vazirligi ham bu
borada xalqaro tajribalarni o‘rganib, VR asosida jangovar simulyatorlar, strategik o‘yin
platformalari va virtual mashg‘ulot markazlarini yaratish ustida ish olib bormoqda. Bu esa yosh
harbiy xizmatchilarni zamonaviy, xavfsiz va innovatsion tarzda tayyorlash imkonini
beradi. Shunday qilib, VR texnologiyasi harbiy sohada xavfsizlikni ta’minlash, vaziyatni
tahlil qilish qobiliyatini rivojlantirish, real sharoitda mashq qilish imkonini yaratish orqali milliy
mudofaa tizimini mustahkamlashda muhim o‘rin tutadi.
601
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
6. O‘zbekiston sharoitida VR texnologiyalarining istiqbollari
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining raqamli iqtisodiyot va innovatsiyalarni
rivojlantirishga doir qarorlari so‘nggi yillarda VR texnologiyalariga ham katta yo‘l ochdi.
Bugungi kunda TATU, Inha universiteti, Turin politexnika universiteti kabi oliygohlarda VR
laboratoriyalari faoliyat yuritmoqda.
Turizm qo‘mitasi tashabbusi bilan “Virtual Uzbekistan” loyihasi ishlab chiqilib,
mamlakatdagi 100 dan ortiq tarixiy va tabiiy joylarning 3D versiyalari yaratilmoqda. Kelajakda
VR texnologiyasini O‘zbekiston iqtisodiyotiga integratsiya qilish quyidagi natijalarga olib
keladi:
turizm daromadlarini oshirish;
ta’lim va tibbiy xizmat sifatini yaxshilash;
xalqaro investitsiyalarni jalb etish;
milliy madaniy merosni global miqyosda targ‘ib qilish.
Xulosa
VR texnologiyasi bugungi kunda inson hayotining ajralmas qismiga aylanib bormoqda.
Ayniqsa, turizm va meditsina sohalarida u amaliy samaradorlik, innovatsion yondashuv va
qulaylikni ta’minlamoqda.Turizmda VR virtual sayohatlar orqali madaniy merosni saqlash va
targ‘ib qilishni yangi bosqichga olib chiqsa, meditsinada u jarrohlik, reabilitatsiya va ta’lim
jarayonlarini tubdan o‘zgartirmoqda.
Shunday qilib, VR texnologiyasi — bu inson hayotini yengillashtiruvchi, yangi tajribalar
ochuvchi, iqtisodiy o‘sishga hissa qo‘shuvchi eng istiqbolli innovatsion yo‘nalishlardan biridir.
O‘zbekiston uchun esa bu sohada ilg‘or tajribalarni o‘zlashtirish va milliy model yaratish dolzarb
vazifalardan hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Azimov A. “Raqamli texnologiyalar va ularning ta’siri”. Toshkent, 2023.
2.
Smith J. “Virtual Reality in Medicine and Tourism”. Springer, 2022.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Innovatsion rivojlanish vazirligi ma’lumotlari, 2024.
4.
www.researchgate.net – Ilmiy maqolalar bazasi.
5.
www.unwto.org – Butunjahon turizm tashkiloti ma’lumotlari.
6.
Osso VR — Medical Training Simulation Platform, 2024.
7.
“Virtual Uzbekistan” loyihasi, Turizm qo‘mitasi axboroti, 2024.
8.
Frontiers in Robotics and AI (2024) – “Virtual and Augmented Reality for Military
Training and Strategy Simulation”.
9.
Tourism Management Perspectives, Elsevier, 2023 – “Virtual Reality Tourism and
Artificial Intelligence: A New Frontier”.
10.
Harvard Business Review (2022) – “The Metaverse Economy: How AI and VR Will
Shape Future Industries”.
11.
World Economic Forum Report (2024) – “Integrating AI and Immersive Technologies for
Digital Transformation”.
12.
Oxford Academic Journal of Digital Innovation, 2024 – “Ethical and Technical
Implications of AI-VR Integration”.
13.
MIT Technology Review (2023) – “AI-enhanced Virtual Reality: Human Interaction in
Intelligent Simulated Worlds”.
