616
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
QUYOSH FOTOELEKTR TIZIMLARINI ELEKTR TA’MINOTI TARMOG’IGA
ULANISH HOLATI VA AKKUMULYATSIYALASH
N.N.Pardayev
1
, Sh.E.Toshturdiyev
1
Shurtan gaz-kimyo majmuasi MChJ
https://doi.org/10.5281/zenodo.17477913
Annotatsiya.
Hozirgi vaqtda elektr energetika tizimlariga quyosh fotoelektr
stansiyalarini joriy etish muammolari bilan bog’liq. Quyosh fotoelektr tizimlarini
loyihalashtirish va eletr ta’minot tizimiga ulash tarkibini ularni uzoq muddat davomida ishlatish
shartlarini e'tiborga olib tanlashni nazarda tutadi. Ushbu ishda fotoelektr tizimlarni elektr
ta’minot tizimiga ulash blok sxemasi taklif etilgan.
Kalit so‘zlar:
Fotoelektr tizim, quyosh paneli, blok sxemasi, kapital xarajatlar, ishlatish
xarajatlari, elektr ta’minot tizimidagi elektr yuklamalarini hisoblash.
ПОДКЛЮЧЕНИЕ И АККУМУЛЯЦИЯ СОЛНЕЧНЫХ ФОТОЭЛЕКТРИЧЕСКИХ
СИСТЕМ К ЭЛЕКТРИЧЕСКОЙ СЕТИ
Аннотация.
В настоящее время это связано с проблемами внедрения солнечных
фотоэлектрических установок в электроэнергетические системы. При проектировании
солнечных фотоэлектрических систем и выборе компонентов для их подключения к
системе электроснабжения учитываются условия их длительного использования. В
данной работе предложена структурная схема подключения фотоэлектрических систем
к системе электроснабжения.
Ключевые слова:
Фотоэлектрическая система, солнечная панель, блок схема,
капитальные затраты, эксплуатационные затраты, расчет электрических нагрузок в
системе электроснабжения.
CONNECTION AND ACCUMULATION OF SOLAR PHOTOELECTRIC SYSTEMS
TO THE ELECTRICITY NETWORK
Abstract.
Currently, this is due to the problems of introducing solar photovoltaic
installations into electrical power systems. When designing solar photovoltaic systems and
selecting components for connecting them to the power supply system, the conditions for their
long-term use are taken into account. This paper proposes a block diagram for connecting
photovoltaic systems to the power supply system.
Key words:
Photovoltaic system, solar panel, block diagram, capital costs, operating
costs, calculation of electrical loads in the power supply system.
2020-2030 yillarda qayta tiklanadigan energiya manbalari orqali elektr energiya ishlab
chiqarishga, ayniqsa quyosh energiyasini rivojlantirishga alohida e’tibor berilmoqda. Qayta
tiklanadigan energetikaning rivojlanish ko‘rsatkichlariga erishish maqsadida 2020-2030 yillarda
5 GW quyosh elektr stansiyalarini qurish ko‘zda tutilgan QTEMlarning har yili foydalanishga
topshiriladigan quvvatlarining maqsadli parametrlari belgilangan.
O‘zbekistonda quyosh va shamol elektr stansiyalari qurilishi ko‘payib bormoqda.
Ularning umumiy tarmoqqa integratsiya qilinishi esa mukammal tizim yaratishni talab qiladi.
Agar bu jarayonda xatoga yo‘l qo‘yilsa, qayta tiklanuvchi energiya manbalari ham iqtisodiy
jihatdan, ham umumiy tarmoqqa texnik tomonlama ziyon yetkazishi mumkin. Respublikani
elektr energiyasi bilan ta’minlashni takomillashtirish doirasidagi asosiy vazifalardan biri
QTEMlardan foydalanishni rivojlantirish, kengaytirish va ularni yagona elektr tizimiga
integratsiyalash.[4]
617
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
2030 yilga kelib belgilangan maqsadlarga erishish natijasida:
FES – 5 ming MW (17,3 foiz), shu jumladan, quyoshli soatlarda elektr energiyasini
yig‘ib, to‘plangan elektr energiyasidan quyosh bo‘lmagan va energotizimdagi iste‘molning
kechki tig‘iz soatlaridagi maksimal yuklama paytlarida 1 ming MVtli elektr energiyasini saqlash
moslamalari bilan ta’minlanadi.
1-rasm - 2019-2030 yillarda o‘rnatilgan quvvatning o‘zgarishi, MW
Hozirgi kunda energetika sohasida tabiiy boyliklarni tejamkorlik bilan ishlatish va
muqobil energiya resurslarini yaratish dolzarb muammolardan biriga aylanib qoldi. Butun
dunyoda jumladan Respublikamizda ham aholi sonining ortishi bilan energiya manbalariga
bo‘lgan ehtiyoj oxirgi yillarda tabiiy energiya manbalarini saqlab qolishni nazarga tutib, muqobil
energiya manbalaridan foydalanish zaruriyati ortib bormoqda. O‘zbekiston mintaqasida qayta
tiklanuvchi energiya resurslarini tahlil etib, elektr ta’minotida quyosh energiyasidan foydalanish,
O‘zbekiston sharoitida iqtisodiy jihatdan to‘liq o‘zini oqlaydi.
Quyosh fotoelektriklarda ishlab chiqarilgan elektr energiyasini energotizimlari tarmog‘i
bilan uzviy ulash Fotoelektrik tizim bilan elektr energiyani generasiyalash uchun quyosh elektr
stanstiyasi mo’ljallangan (2- rasm) da quyosh elektr stanstiyasini blok-sxemasi ko’rsatilgan.
Talab qilinadigan tok miqdorini olish uchun parallel va talab qilinadigan kuchlanish miqdorini
olish uchun ketma-ket ulangan va quyosh modulida yig’ilgan quyosh batariyasini FES da
namayon etadi. Quvvatlar loyiha bo‘yicha berilishini ta’minlash uchun quyosh moduli va quyosh
batareyasi soni tanlab olinadi. Panelni yig‘ish quyosh modulinining chiqishi ulanadi. 10 kV
kuchlanish ikkilamchi cho‘lg’amiga va 0,4 kV kuchlanish birlamchi cho‘lg‘ami bilan TV
1
transformator orqali uch fazali sinusoidal kuchlanish chiqishi bilan uch fazali invertorga
o‘zgarmas tok kuchlanishi yig‘ilgan panelga beriladi. Umumiy energotizimga ulangan 110 kV
ikkilamchi kuchlanish va 10 kV birlamchi kuchlanish bilan TV
2
kuchaytirib beruvchi
transformator orqali va nimstanstiyaga TV
1
chiqish orqali beriladi. Invertorga TV
3
transformator
orqali uch faza kuchlanish tarmog‘i kuchlanish bilan invertor bilan uch faza kuchlanish bilan
beriladi. Bunday holatda invertor aylanturuvchi tarmoq hisoblanadi.[3]
618
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
2-rasm. Quyosh elektr stanstiyaning blok-sxemasi.
Tarmoq bilan ulangan fotoelektr stanstiya. Umumiy tarmoqda energiyani
generastiyasi bilan korxona inshoat, turar joy uy elektr manbayi uchun qo‘llaniladigan
fotoelektrik tizim turlarining berilgan miqdorlari. Ob’ekt elektr manbayi uchun tarmoq bilan
ulangan FES blok-sxemasi (2-rasm) da ko’rsatilgan.
FES qo
‘
llanilish bilan elektr ta’minotni hisoblash.
Har bir iste’molchilarning elektr yuklamasi, ularning energetika tizimdagi elektr
stansiyalari ish rejimini aniqlovchi jami yuklamasi uzluksiz o‘zgarib turadi. Bular yuklama
grafigida elektr tizimlar quvvati (toki)ning vaqt bo‘yicha o‘zgarishi diagrammasida ko‘rsatiladi.
Iste’mol davri va elektr energiya iste’moli munosabatini
tengligi bilan ifodalanadi.
Elektr iste’molchi va kuch elektr iste’molchi, yoritish iste’molchilarning oylik, xaftalik va
kunlik yuklama grafigini tuzush lozim. Inshoatlarning elektr ta’minoti uchun har bir elektr
qurilmalar va o‘tkazgichlar hisobga olinishi lozim sungra elektr uskunalari qoidasiga va ularga
qo’yilgan shartga ko‘ra tanlab olinishi zarur.[5] Inshoatning elektr energiyasini kunlik
iste’molini o‘rnatilgan asboblar asosida analiz va yuklama grafigini keltirib chiqariladi va
inshoatning yig‘indi quvvatini keltiramiz har bir xona uchun
yuklama grafigini
qurish lozim odatdagidek elektr asboblari elektr energiya iste’molchilarning kunlik, haftali, oylik
va yillik iste’moli aniqlanib xizmat ko‘rsatuvchi ma’sul xodimlar tomonidan tahlil qilinadi
natijada joriy va kapital ta’mirlash ishlari belgilanadi. Agar elektr energiya iste’moli inshoat
uchun o‘zgarmas bo‘lsa unda haftalik yuklamalar qiymatini aniqlash uchun sutkalik
yuklamalarni kunlar soniga ko‘paytiramiz; oylik yuklamalar uchun oydagi kunlar soniga sutkalik
yuklama miqdorini ko’paytiramiz.
Yoritilganlik E talab qiladigan miqdorni hisobga olib solishtirma quvvat metodi bo‘yicha
yorug‘lik hisoblashni amalga oshiramiz. “Tabiy va sun’iy yorug‘lik” qoidasiga asosan berilgan
xona uchun aniqlaymiz. Berilgan xona uchun E yoritilgalik talabi bo’yicha aniqlanadi.
Yoritiladigan xonani har bir m
2
maydoniga 100 lk o‘rtacha yoritilganlik hosil qilish uchun
solishtirma quvvat talab qilinadi bu chulg‘ama lampa uchun to‘g‘ri
keladi, lyuminesten lampa uchun solishtirma quvvat
va svetodiod
lampa uchun
solishtirma quvvat talab qilinadi. Yorug‘ devor va
shiplar uchun bu hisoblash amalga oshiriladi. Kichik maydonli xona uchun solishtirma
quvvatning katta qiymati qabul qilinadi;
-yoritilganlik talab qilgan darajasi uchun solishtirma quvvat aniqlanadi.
bu yerda E-talab qilinadigan yoritilganlik,
lk
da;
-
umumiy talab qilinadigan yoritilganlik aktiv quvvati aniqlanadi
:
619
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
bu yerda F-xonaning maydoni m
2
;
-
qo‘llaniladigan lampaning quvvati beriladi
;
-
xonani yoritish uchun talab qilinadigan lampalar soni aniqlanadi.
Noan‘anaviy energetika va sanoat elektr tarmoqlarning energiya va keyinchalik elektr
energiya bilan ta‘minlash obektlarda qayta tiklanadigan manbalarning elektr energiyani tо‘plash
va saqlash uchun elektr energiyani akkumulyatsiyalash tizimlar qо‘llaniladi. Hozirgi vaqtda,
deyarli barcha NQTEM asosidagi energetik tizimlar, sanoat masshtabda ishlab chiqariladigan,
qо‘rg‘oshinli va ishqorli akkumulyatorli batareyalar bilan ta‘minlanadi. Qо‘rg‘oshinli
akkumulyatorlarning ishlatish muddati – 10 yilgacha (muntazam tо‘liq zaryadsizlantirish tavsiya
etiladi, elektr energiyani notekis iste‘mol qilish xizmat muddatini kamaytiradi.
Hozirgi
vaqtda,
ma‘lum
bо‘lgan
va
yangi
energiya
akkumulyatorlarni
mukammallashtirish yо‘llarni topish buyicha dunyoda faolli ilmiy ishlar olib borilmoqda.
Yaponiya, Germaniya, AQSH va boshqa mamlakatlarda elektr energiyani akkumulyatsiyalash
uchun muljallangan tizimlarni yaratish bо‘yicha ishlar olib bormoqda. Qо‘rg‘oshinli
akkumulyatorli batareyalar asosida 10...40 MVt-li akkumulyatorli enegetik tizimlar
ishlatilmoqda. Bundan tashqari, nikelkadmiyli, litiy-ionli, natriy-ionli va boshqa akkumulyatorli
batareyalar foydalanish ishlar olib borilmoqda.
Elektr energiyani akkumulyatsiyalash tizimlarni tanlashda quyidagi masalalar hal
qilinadi: - samarali akkumulyatorlarni tanlash; - akkumulyatorlarni zaryadlash rejimlarni
optimallashtirish; - qayta tiklanadigan energiya manbalar asosidagi, energiya generatorli jixozlar
bilan, energetik tizimlarida akkumulyatorlarning optimal rejim va sharoitlarni ta‘minlash uchun
usullarni va moslamalarni ishlab chiqish; - har bir akkumulyatorlarni о‘zoq muddat davomida
ishlatish jarayonida holat ekspresstahlilni о‘tkazish uchun asbob va uslublarni ishlab chiqish.
Xulosa.
Shunday qilib, qayta tiklanuvchi energiya manbalariga asoslangan yirik elektr
stansiyalarini qurish va ularni markaziy tarmoqlarga integratsiyalashuvi O‘zbekiston energetika
tizimining qo‘shma rejimlari va barqarorligini tahlil qilish, tarmoq uskunalarini modernizatsiya
qilish, energiyani saqlashning zamonaviy tizimlarini joriy etish va energiya ta’minoti tizimi
barqarorligini ta’minlash bo‘yicha katta hajmdagi ilmiy-tadqiqot ishlarini talab qiladi.
REFERENCES
1.
2020-2030 yillarda O‘zbekiston Respublikasini elektr energiyasi bilan ta’minlash
KONSEPSIYASI.
2.
К.Аллаев. Современная энергетика и перспективы ее развития. Ташкент. 952 с. (2021)
3.
Бекиров Э.А. Электроснабжение промышленных предприятий, зданий сооружений с
использованием энергоагрегатов возобновляемой энергетики / Э.А. Бекиров. –
Симферополь : ИТ «АРИАЛ», 2019. – 372 с.
4.
Gayibov T.SH., Fayziyev M.M., Norboyev A.E. Elektr energetika tizimlarining ish
holatlarini boshqarish, tizimli rostlash va dispetcherlash masalalari. O‘quv qo‘llanma.
Qarshi: 2021 –174bet.
620
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
5.
Gayibov, T., & Toshev, T. (2023). Quyosh fotoelektr stansiyalari elementlarining optimal
tarkibini tanlash masalasining matematik modeli va uni yechish algoritmi.
Innovatsion
Texnologiyalar
,
50
(02), 13–21.
6.
Gayibov, T.Sh., Toshev, T.U. Improving the Methods for Optimization of Composition of
Equipment in Autonomus Systems with Power Plants Based on Renewable Energy
Resources International Journal of Advanced Research in Science, Engineering and
Technology Vol. 11, Issue-7, July 2024 pp. 21976-21986.
7.
Gayibov, T.Sh., Toshev, T.U. Optimization of the Composition of Elements of Autonomous
Solar Photovoltaic Systems. AIP Conference Proceedings 3152, 020003 (2024).
https://doi.org/10.1063/5.0218967
