628
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
MASHINA O‘G‘IRLASHNING HUQUQIY OQIBATLARI VA XORIJIY TAJRIBA
Sultonaliyeva Umidaxon Muzaffar qizi
Bakalavr. Tashkent International Unversity.
e-mail:
sultonaliyeva09@gmail.com
Jumaboyev Sapaboy
lmiy Rahbar: TIU o’qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17478059
Annotatsiya
. Ushbu maqolada mashina o‘g‘irlash hodisasi — ya’ni transport vositasini
noqonuniy ravishda egallash — huquqiy jihatdan tahlil qilinadi. Bir tomondan, jinoyat huquqi
nuqtai nazaridan unga nisbatan qo‘llaniladigan oqibatlar, hukumatlar va xalqaro tajriba
doirasida mamlakatlararo huquqiy yechimlar koʻrib chiqiladi; boshqa tomondan, xorijiy
mamlakatlarda mashina o‘g‘irlash bilan kurash bo‘yicha mexanizmlar — jazolar, xavfsizlik
choralari, xalqaro tartiblar — o‘rganiladi. Shu orqali O‘zbekistonda huquqiy-amaliy sohada
takomillashtirishga yo‘l ochuvchi xulosalar taqdim etiladi.
Kalit so‘zlar
: mashina o‘g‘irlash, transport vositasini o‘g‘irlash, huquqiy oqibatlar,
xalqaro tajriba, jinoyat huquqi, transmilliy jinoyatchilik.
ПРАВОВЫЕ ПОСЛЕДСТВИЯ УГОНА АВТОМОБИЛЯ И ЗАРУБЕЖНЫЙ
ОПЫТ
Аннотация.
В данной статье проводится правовой анализ явления угона
автомобиля — то есть незаконного завладения транспортным средством. С одной
стороны, рассматриваются правовые последствия такого деяния с точки зрения
уголовного права, а также международный опыт и межгосударственные правовые
решения в борьбе с данным преступлением. С другой стороны, исследуются механизмы
противодействия угонам автомобилей в зарубежных странах — наказания, меры
безопасности и международные процедуры. На основе проведённого анализа
формулируются выводы, направленные на совершенствование правовой и практической
базы в Узбекистане.
Ключевые слова:
угон автомобиля, незаконное завладение транспортным
средством, правовые последствия, международный опыт, уголовное право,
транснациональная преступность.
LEGAL CONSEQUENCES OF CAR THEFT AND FOREIGN EXPERIENCE
Annotation.
This article provides a legal analysis of car theft — that is, the unlawful
appropriation of a vehicle. On one hand, it examines the legal consequences of this act from the
perspective of criminal law, as well as international experience and intergovernmental legal
approaches to combating this crime. On the other hand, it studies the mechanisms used in
foreign countries to prevent and address car theft — including penalties, security measures, and
international procedures. Based on the analysis, the article presents conclusions aimed at
improving the legal and practical framework for addressing such crimes in Uzbekistan.
Keywords:
car theft, unlawful vehicle appropriation, legal consequences, international
experience, criminal law, transnational crime.
Kirish
Transport vositalarining soni jahon boʻylab ortib borayotgan bir paytda ularni o‘g‘irlash
hodilari ham keskin ko‘paymoqda. Bu jinoyat nafaqat shaxsiy mulkka huquqbuzarlik, balki
jamiyatga, iqtisodiyotga va davlat xavfsizligiga sezilarli zarar yetkazadi. Masalan, AQShda «auto
629
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
theft» deb ataladigan jinoyatlar vaqt o‘tishi bilan kamaygan bo‘lsa-da, hali ham jiddiy muammo
bo‘lib qolmoqda. Xorijiy adabiyotlarda bu hodisa «vehicle theft», «motor-vehicle theft»,
«automobile theft» kabi atamalar bilan yuritiladi. Masalan, Theft Act 1968 (Buyuk Britaniya)
ning 12-moddasi transport vositasini egasining roziligisiz olib ketish (taking without authority)
holatini qamrab oladi.
Mashina o‘g‘irlash jinoyatining huquqiy oqibatlari va xalqaro tajribasi sohasida ilmiy
tahlil qilish — huquqshunoslik (yurisprudensiya) fanida muhimdir. Shu bois, ushbu maqolada
birinchi navbatda nazariy asoslar (jumladan huquqiy oqibat tushunchasi va jinoyat huquqi
doirasi) ko‘rib chiqiladi, keyin mashina o‘g‘irlashga nisbatan huquqiy oqibatlar, so‘ngra xorijiy
davlatlar tajribasi tahlil qilinadi. Maqola oxirida esa xulosa va takliflar beriladi.
Tahlil va muhokama
Huquqiy oqibat tushunchasi
Huquqiy oqibat — qonun buzilganda qo‘lga olinadigan natija bo‘lib, jinoyat huquqi
sohasida jinoyatchilik sodir etilganda jazolar, kompensatsiya, moliyaviy majburiyatlar, mulkni
qaytarish va boshqa huquqiy choralarning qo‘llanilishi mumkinligini anglatadi. Masalan,
transport vositasini o‘g‘irlash jinoyat sifatida aniqlansa, huquqiy oqibatlarga quyidagilar kiradi:
sud hukmi bilan jazolash (ozodlikdan mahrum qilish, jarima), mulkni egasiga qaytarish, davlat
tomonidan kriminal kuzatuv, tergov jarayonlari va xalqaro jihatdan — mamlakatlararo
hamkorlik.
Mashina o‘g‘irlash – huquqiy jihatlar
Mashina o‘g‘irlash, ya’ni transport vositasini egasining roziligisiz yoki noqonuniy
ravishda olib ketish yoki soxtalashtirish bilan egasi huquqini buzish — ko‘plab
yurisdiktsiyalarda jinoyat sifatida ko‘riladi. Masalan, AQShda Anti Car Theft Act of 1992 orqali
avtomobil o‘g‘irlashga qarshi qat’iy chora-tadbirlar belgilangan. Shuningdek, Buyuk Britaniyada
Aggravated Vehicle-Taking Act 1992 orqali egasi roziligisiz transport vositasini olish bilan
bog‘liq «aggravated» holatlar alohida jazolanadi.
Jinoyat huquqi nuqtai nazaridan, ushbu jinoyatda odatda quydagilar aniqlanadi: subyekt
(kim sodir qilgan), ob’ekt (transport vositasi), sub’ektiv tomon (qasddan olganmi, egasining
roziligisizmi, vaqtinchalikmi yoki doimiy yana olganmi), va legal obyekt (egalik huquqi, mulkiy
huquq) – bular umumiy jinoyat nazariyasining unsurlari. Masalan, AQSh Oliy sudida United
States v. Turley ishida «stolen» so‘zi sodda qaroqchilik (larceny) bilan cheklanmasligi, mulkka
huquqbuzarlik bilan olib ketilgan barcha holatlarni qamrab olishi lozimligi belgilangan.
Huquqiy oqibatlar: jazolar va boshqa choralari
Xorijiy tajribaga nazar solsak, quyidagi huquqiy oqibat elementlarini ko‘rish mumkin:
Jazolar: Masalan, AQShning federal qonunlari bo‘yicha, agar transport vositasini qurolli
holatda o‘g‘irlash sodir etilsa, jazolar 15 yildan hayotga qadar ozodlikdan mahrum qilishni ham
o‘z ichiga olishi mumkin.
Mahalliy yurisdiktsiyalarda ham maxsus belgilar bor. Masalan, AQShning Vashington
shtatida transport vositasini o‘g‘irlash (theft of a motor vehicle) bilan bog‘liq jinoyatlar
maksimal 10 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish va jarimaga tortilishi mumkin.
Qaytarish va mulkni tiklash: Egasining huquqlari tiklanishi, sotilgan yoki chiqarib
ketilgan transport vositasini qaytarish choralarining qo‘llanilishi lozim. Shu bilan birga,
transmilliy tranzit va eksport qilingan o‘g‘irlangan transport vositalarini aniqlash va qaytarish
masalasi ham ko‘tariladi.
630
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
Preventiv chora-tadbirlar: Masalan, Germaniyada transport vositalarida elektron
immobilizator joriy etilishi natijasida o‘g‘irlash holatlari sezilarli darajada kamaygan.
Huquqni nazorat va xalqaro hamkorlik: Xorijiy tajribada transport vositasi o‘g‘irlangan
va eksport qilingan holatlar nazorat ostida. Masalan, “International trafficking of stolen vehicles”
bobida bu jihatlar ko‘rib chiqilgan.
Bu holatlar ko‘rsatadiki, mashina o‘g‘irlashga nisbatan huquqiy oqibatlar darhol jazolar
bilan tugamaydigan, balki mulk huquqini tiklash, xavfsizlikni oshirish va xalqaro darajada
hamkorlikni talab qiladigan tizim jihatidan ham izlanishi kerak bo‘lgan muammo ekan.
Xorijiy tajriba: muhim jihatlar
Xorijiy tajriba quyidagi asosiy jihatlar bilan ajralib turadi:
Transmilliy jinoyatchilik: Mashina o‘g‘irlash ko‘pincha transport vositasini bir
mamlakatdan olib chiqish, bo‘laklarga ajratish, soxta hujjatlar bilan eksport qilish yo‘llari orqali
amalga oshiriladi.
Maqsadli texnologiyalar: Germaniyada elektron immobilizator joriy etilishi natijasida
o‘g‘irlash holatlari pasaygan.
Qonunchilikdagi maxsus modifikatsiyalar: Misol uchun Buyuk Britaniyada “aggravated
vehicle-taking” atamasi bilan ayrim holatlar alohida jazolanadi (masalan, transport vositasini
egasining roziligisiz olib ketish + xavfli haydash/zarar yetkazish).
Statistik tendensiyalar: Masalan, AQShdagi avtomobil o‘g‘irlash holatlari 1990–2020
yillar orasida taxminan 80 %ga kamaygan.
Yuridik-tahliliy tadqiqotlar: Masalan, Ruminiyada «The role of criminal liability for
illegal possession of a vehicle» maqolasi mashina o‘g‘irlash va noqonuniy egallash holatlarida
jinoyat mas’uliyati qanday amalga oshirilishini o‘rganadi.
Xorijiy tajriba va O‘zbekistonga ta’siri
Xorijiy tajribadan shunday xulosalar chiqarish mumkin: samarali qonunchilik (jumladan
maxsus modda), texnologik choralar (masalan, immobilizator, GPS-monitoring), xalqaro
hamkorlik (o‘g‘irlangan transport vositasini aniqlash va qaytarish), va profilaktika yo‘nalishida
chora-tadbirlar (jamoatchilik xabardorligi, inspektorlarga trening). O‘zbekistonda bu jihatlarni
huquqiy va amaliy jihatdan takomillashtirish muhimdir.
Xulosa
Mazkur maqolada qo‘yilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki: mashina o‘g‘irlash oddiy mulk
huquqini buzish emas, balki ko‘p holatda transmilliy jinoyatchilikka bog‘liq murakkab huquqiy
muammo hisoblanadi. Huquqiy oqibatlar nafaqat jinoyat sodir etgan shaxsga nisbatan jazolarni
belgilash bilan, balki mulkni tiklash, huquqni muhofaza qilish organlarining faoliyatini
mustahkamlash va xalqaro hamkorlikni rivojlantirish bilan bog‘liq. Xorijiy davlatlarda mazkur
sohaga doir ilg‘or tajribalar mavjud: masalan, elektron xavfsizlik vositalari, maqsadli
qonunchilik, eksport cheklovlari va monitoring tizimlari. Bu tajribalar O‘zbekistonda ham
e’tiborga olinishi va amaliyotga tatbiq etilishi lozim.
Taklif etiluvchi chora-tadbirlar quyidagilar:
Transport vositalari xavfsizligini oshirish (masalan, immobilizator, GPS, bloklovchi
tizimlar).
Huquqni muhofaza qilish tizimini mustahkamlash va xalqaro darajada hamkorlik
o‘rnatish (o‘g‘irlangan vositalarni tez identifikatsiya qilish, eksportni nazorat qilish).
Jamoatchilik xabardorligini oshirish va profilaktika tadbirlarini kengaytirish (masalan,
avtoulov egalari uchun xavfsizlik bo‘yicha maslahat-ma’lumotlar).
631
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
Bu chora-tadbirlar amalga oshirilganda mashina o‘g‘irlashning huquqiy va ijtimoiy
oqibatlari sezilarli darajada kamayishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Isaacson H.H. «Applicability of the National Motor Vehicle Theft Act to …» –
North
Carolina Law Review
, 1957, bet (…) [1].
2.
Savitz L.D. «Automobile Theft – Scholarly Commons», 1959, bet (…) [1].
3.
Wedekind R. «Automobile Theft, The Thirteen Million Dollar Parasite»,
Journal of
Criminal Law & Criminology
, 1958, bet (…) [1].
4.
Brown R. & Clarke R.V. «International Trafficking of Stolen Vehicles» in
International
and Transnational Crime and Justice
, Cambridge University Press, 2019, bet 31-36. [4].
5.
Farrell G. «The great American car crime decline»,
Security Journal
, 2025. [8].
6.
Glantz E., Williams M., Greig A. «Organised Vehicle Theft in the UK», RUSI Occasional
Paper, 2025. [2].
7.
Bodnaruk O. «The role of criminal liability for illegal possession of a vehicle»,
Dialnet
,
2025, bet (…) [3].
8.
Barrera-Enderle A. «Vehicle Consumption, Theft and Smuggling in the Texas-Mexico
Border, 1930–1960»,
Journal of Illicit Economies and Development
, 2021. [5].
9.
Knapik P. «Understanding Vehicle-Related Crime to Elaborate on …», University of
Twente Research, 2012. [6].
10.
«Organised vehicle crime in Europe», CSD (Centre for Security Studies) Report, 2023,
bet (…) [7].
11.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi 01.04.1995
