2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 10
162
FARZANDLIKKA OLISH INSTITUTINING HUQUQIY, XALQARO VA SUD
AMALIYOTI ASOSLARI
Bayjanova Ramuza Tenelbay qizi
Qaraqolpoq davlat universiteti
Fuqoralik va Biznes huquqi kafedrasi o’qituvchi-stajyori
https://doi.org/10.5281/zenodo.17406431
Annotatsiya.
mazkur tezisda farzandlikka olish institutining O‘zbekiston Respublikasidagi
huquqiy asoslari, xalqaro me’yorlar bilan o‘zaro uyg‘unligi va sud amaliyotida qo‘llanilish
holatlari tahlil qilingan. Oila kodeksi, Bola huquqlarining kafolatlari to‘g‘risidagi Qonun hamda
BMT va Gaaga konvensiyalariga asoslangan holda milliy qonunchilikni xalqaro standartlarga
muvofiqlashtirish zarurati yoritilgan. Tadqiqotda bola manfaatlari ustuvorligi tamoyilining sud
amaliyotidagi ifodasi tahlil etiladi.
Kalit so‘zlar:
farzandlikka olish, bola huquqlari, oila qonunchiligi, xalqaro huquq, sud
amaliyoti, bola manfaatlari, ijtimoiy himoya.
Farzandlikka olish bolalar huquqlarini himoya qilishning eng muhim huquqiy
institutlaridan biridir. O‘zbekiston Respublikasida bu masala Konstitutsiya va Oila kodeksi orqali
tartibga solinadi [1]. Konstitutsiyaning 78-moddasida ‘Bolalar davlat himoyasida bo‘lishi kerak’
degan norma farzandlikka olish institutining asosiy tamoyilidir. Bundan tashqari, mustaqillik
yillarida bola huquqlarini himoya qilish borasida bir qator qonunlar va normativ-huquqiy hujjatlar
qabul qilindi [2]. Mazkur tadqiqotda farzandlikka olish institutining huquqiy asoslari, xalqaro
me’yorlari va sud amaliyotidagi o‘rni ilmiy-nazariy nuqtai nazardan tahlil qilinadi. O‘zbekiston
Respublikasining Oila kodeksi farzandlikka olish institutini huquqiy jihatdan tartibga soluvchi
asosiy manbadir [3]. Mazkur kodeksning 151–172-moddalarida farzandlikka olishning tartibi,
shartlari va huquqiy oqibatlari belgilangan. Farzandlikka olish to‘g‘risidagi ishlar faqat sud
tartibida ko‘riladi [4]. Sud bola manfaatlarini inobatga olib, vasiylik va homiylik organining
xulosasini o‘rganadi. Farzandlikka olingan bola yangi familiya, ism va ota ismini olish huquqiga
ega bo‘ladi, shuningdek, farzandlikka oluvchining merosxo‘ri sifatida tan olinadi [5]. Bu esa
bolaning huquqiy va ijtimoiy himoyasini ta’minlaydi.
Farzandlikka olish masalasida xalqaro huquqning eng muhim manbasi — 1989-yil 20-
noyabrda qabul qilingan BMTning “Bola huquqlari to‘g‘risidagi konvensiyasi” hisoblanadi [6].
Konvensiyaning 21-moddasiga ko‘ra, farzandlikka olish faqat bolaning eng yaxshi manfaatlarini
ko‘zlab amalga oshirilishi lozim. Shuningdek, 1993-yil 29-mayda qabul qilingan Gaaga
konvensiyasi xalqaro farzandlikka olish tartibini belgilaydi [7]. O‘zbekiston 1994-yilda BMT
konvensiyasini ratifikatsiya qilgan va xalqaro normalarni milliy qonunchilikka implementatsiya
qilmoqda. Sudlar amaliyotida ‘bola manfaatlari ustuvorligi’ tamoyili tobora keng qo‘llanilmoqda.
Shu bilan birga, xalqaro hamkorlik asosida xorijiy farzandlikka olish jarayonlarini nazorat qilish
mexanizmlari takomillashtirilmoqda.
Sud amaliyotida farzandlikka olishga oid ishlar asosan Oila kodeksi va Fuqarolik
protsessual kodeksiga tayangan holda ko‘rib chiqiladi. Sud qaror chiqarishda vasiylik organining
xulosasi, bolaning ijtimoiy holati va farzandlikka oluvchining ma’naviy fazilatlari baholanadi.
Amaliyotda ayrim hollarda bola manfaatlari to‘liq ta’minlanmagani yoki farzandlikka oluvchining
2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 10
163
ma’naviy tayyorgarligi yetarli bo‘lmagani holatlari uchraydi. BMTning Bola huquqlari bo‘yicha
qo‘mitasi tavsiyalariga ko‘ra, davlatlar sud amaliyotida bolaning fikrini inobatga olishni
kuchaytirishi zarur.
Xulosa qilib aytganda, farzandlikka olish institutining huquqiy asoslari O‘zbekiston
Respublikasida izchil takomillashib bormoqda. Milliy qonunchilik xalqaro me’yorlar bilan
uyg‘unlashgan holda, bola manfaatlarini ta’minlashni asosiy maqsad sifatida belgilagan. Sud
amaliyotida bu tamoyilning yanada to‘liq qo‘llanishi, vasiylik organlari faoliyatining oshkoraligi
va nazorat tizimining kuchaytirilishi bolalar huquqlarini yanada ishonchli himoya qilishga xizmat
qiladi. Kelgusida xalqaro hamkorlikni kengaytirish, farzandlikka oluvchilarni psixologik va
huquqiy tayyorlash tizimini takomillashtirish muammolarni bartaraf etishda muhim rol o‘ynaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent, 2023.
2.
“Bola huquqlarining kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonun, 2008-yil 7-yanvar.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Oila kodeksi (yangi tahrir), 2023-yil.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik protsessual kodeksi, 1998-yil 30-aprel.
5.
Karimova D. Oila huquqi asoslari. – Toshkent: TDYU nashriyoti, 2020.
6.
BMT Bola huquqlari to‘g‘risidagi konvensiyasi, 1989-yil 20-noyabr.
7.
Gaaga konvensiyasi, 1993-yil 29-may. “Bola himoyasi va xalqaro farzandlikka olish
to‘g‘risida”.
