2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 10
164
O‘ZBEK VA INGLIZ ADABIYOTIDA TARIXIY ROMAN JANRINING RIVOJLANISH
TENDENSIYALARI (A.QODIRIY VA W. SCOTT ASARLARI QIYOSIDA)
Chilmurzayeva Maftuna Abdumannon qizi
“Alfraganus University” nodavlat oliy ta’lim muassasasi
Xorijiy filologiya kafedrasi o’qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.17406445
Annotatsiya.
Ushbu tezisda o‘zbek adibi Abdulla Qodiriy va ingliz yozuvchisi Walter Scott
ijodi misolida tarixiy roman janrining shakllanishi, badiiy xususiyatlari va tarixni talqin etish
tamoyillari tahlil qilinadi. Har ikki adibning asarlarida tarixiy voqealar, xalq ruhiyati, davr
muammolari va milliy o‘zlik masalasi qanday badiiy yoritilgani qiyosiy jihatdan ko‘rib chiqiladi.
Maqola o‘zbek va ingliz adabiyotidagi tarixiy roman an’analarining o‘zaro yaqinligi hamda
milliy xususiyatlarini ilmiy tahlil qilishga qaratilgan.
Kalit so‘zlar:
tarixiy roman, milliy adabiyot, realizm, tarixiy tafakkur, A.Qodiriy, W.Scott,
qiyosiy tahlil.
Kirish
Tarixiy roman janri jahon adabiy jarayonida muhim badiiy yo‘nalishlardan biri sifatida
alohida o‘rin tutadi. Ushbu janrning shakllanishi, taraqqiyoti va o‘ziga xos milliy xususiyatlari har
bir xalqning tarixiy xotirasi, milliy o‘zlikni anglash jarayoni bilan chambarchas bog‘liqdir. Tarixiy
romanlar orqali yozuvchilar o‘z millatining o‘tmish hayotini, ijtimoiy-siyosiy munosabatlarini,
urf-odat va qadriyatlarini badiiy talqin etish orqali xalq ruhiyatini aks ettiradilar. Shu bois tarixiy
roman janrining shakllanish va rivojlanish tendensiyalarini o‘rganish nafaqat adabiyotshunoslik
nuqtayi nazaridan, balki madaniyatlararo qiyosiy tahlil nuqtayi nazaridan ham dolzarbdir.
Ingliz adabiyotida tarixiy roman janrining asoschisi sifatida tan olingan
Uilyam Skott
(Walter Scott)
bu yo‘nalishga jahon adabiyoti miqyosida yangi badiiy nafas olib kirgan
ijodkordir. Uning “Ivanhoe”, “Waverley”, “Old Mortality” kabi asarlari orqali o‘tmish hayotini
real tarixiy voqealar asosida, lekin badiiy to‘qima bilan uyg‘unlashtirgan holda tasvirlash tamoyili
shakllandi. Skott asarlarida tarixiy haqiqat va badiiy to‘qimaning uzviy birligi, xalq qahramonligi
va milliy ongning uyg‘onish g‘oyalari asosiy badiiy mezon sifatida namoyon bo‘ladi.
O‘zbek adabiyotida esa tarixiy roman janrining poydevorini qo‘ygan yozuvchi
Abdulla
Qodiriy
bo‘lib, uning “O‘tkan kunlar” va “Mehrobdan chayon” romanlari milliy tarixni badiiy
talqin etishning yangi bosqichini boshlab berdi. Qodiriy tarixiy voqealarni xalq ruhiyati, milliy
tafakkur va ijtimoiy-siyosiy qarashlar bilan uyg‘unlashtirib, o‘zbek romanchiligi uchun yangi
adabiy maktab yaratdi. Ayniqsa, yozuvchining tarixiy obrazlarni yaratishdagi psixologik
chuqurligi, davr muammolarini milliy uyg‘onish bilan bog‘lay olgan mahorati uning asarlarini
jahon adabiyotining ilg‘or namunalari bilan qiyoslash imkonini beradi.
A.Qodiriy va W. Scott ijodini qiyosiy o‘rganish tarixiy roman janrining shakllanishida
Sharq va G‘arb adabiy maktablari o‘rtasidagi umumiylik va farqlilikni
aniqlash imkonini
beradi. Har ikki yozuvchi tarixni badiiy yoritish orqali o‘z xalqi tafakkuri va madaniyatining
o‘ziga xos jihatlarini ochib bergan, milliy o‘zlikni ifodalashning adabiy vositalarini
takomillashtirgan. Mazkur tadqiqot doirasida tarixiy roman janrining g‘oyaviy-badiiy mohiyati,
2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 10
165
obrazlar tizimi, tarixiylik va badiiylik nisbati, shuningdek, voqealarning milliy ruhda talqin etilishi
kabi masalalar tahlil qilinadi.
Shunday qilib, A.Qodiriy va W. Scott ijodini qiyosiy tahlil qilish orqali
O‘zbek va ingliz
adabiyotidagi tarixiy roman janrining rivojlanish bosqichlari, badiiy tamoyillari hamda
milliy o‘ziga xosliklari
ochib beriladi. Bu tahlil ikki millat adabiyotida tarix va badiiyat
uyg‘unligining qanday ifoda topganini ko‘rsatish bilan birga, adabiyotning milliy o‘zlikni
anglashdagi o‘rni va ahamiyatini yanada chuqurroq yoritishga xizmat qiladi.
Tarixiy roman janrining ingliz adabiyotida shakllanishi XVIII asr oxiri va XIX asr
boshlariga to‘g‘ri keladi. Bu davr Angliya tarixida ijtimoiy-siyosiy o‘zgarishlar, milliy o‘zlikni
qayta anglash jarayoni va yangi adabiy tamoyillarning yuzaga kelishi bilan xarakterlanadi. Aynan
shu tarixiy muhitda Uilyam Skott (1771–1832) ingliz romanchiligi tarixida tub burilish yasagan
ijodkorga aylandi. U roman janriga tarixiylik elementlarini olib kirgan birinchi yozuvchilardan
bo‘lib, o‘tmish voqealarini badiiy ifodalash orqali ingliz xalqining milliy ruhini yoritishga erishdi.
Skott o‘zining “Waverley” (1814) romanidan boshlab tarixiy roman janrining klassik
shaklini yaratdi. Asarda u Shotlandiya tarixidagi 1745-yilgi yakobitlar qo‘zg‘oloni voqealarini
badiiy asosda talqin qilib, tarixiy haqiqatni insoniy taqdirlar bilan bog‘lab tasvirladi. Yozuvchi
tarixni faqat faktlar majmui sifatida emas, balki inson ruhiyati, jamiyatdagi o‘zgarishlar va milliy
g‘oyalar in’ikosi sifatida talqin etadi. Shu jihatdan Skott romanlari nafaqat tarixiy, balki ijtimoiy-
psixologik qimmatga ham ega bo‘ldi.
Uilyam Skottning asarlarida tarixiy realizm tamoyillari yaqqol namoyon bo‘ladi. Yozuvchi
tarixiy voqealarni qayta tiklashda hujjatlarga, xalq rivoyatlari va og‘zaki ijod namunalariga
murojaat qilgan, lekin ularni badiiy to‘qima orqali boyitgan. Masalan, “Ivanhoe” romanida o‘rta
asr Angliyasining siyosiy va madaniy hayoti keng tasvirlanadi: ingliz va norman xalqlari
o‘rtasidagi qarama-qarshilik, ijtimoiy tabaqalarning kurashi, ritsarlik an’analari hamda sevgi va
vatanparvarlik motivlari badiiy uyg‘unlikda aks etgan.
Skott asarlaridagi qahramonlar tarixiy shaxslar emas, balki o‘sha davrning ijtimoiy-axloqiy
muhitini ifodalovchi timsollardir. Ularning har biri orqali yozuvchi o‘z davrining ma’naviy
qadriyatlarini yoritadi. Shuning uchun ham Skott romanlarida tarixiylik va badiiylik o‘rtasida
mukammal muvozanat mavjud. Uning romanlarida inson taqdiri tarixiy jarayonlar fonida ochiladi,
shu bilan birga o‘tmish va zamonaviylik o‘rtasida ichki aloqadorlik ta’kidlanadi.
Shuningdek, Skott romanlarida xalq ommasi obrazini kiritish, ularning turmushi, urf-
odatlari, dunyoqarashini aks ettirish muhim badiiy tamoyil sifatida shakllandi. Bu jihatdan u
Yevropa adabiyotida tarixiy roman janrini ommalashtirgan, o‘tmish va xalq ruhiyatini
uyg‘unlashtirgan yozuvchi sifatida e’tirof etiladi. Skottning ijodiy tajribasi keyinchalik fransuz
yozuvchisi Aleksandr Dyuma, rus adibi Lev Tolstoy, o‘zbek yozuvchisi Abdulla Qodiriy kabi
ijodkorlar uchun badiiy namuna bo‘lib xizmat qildi.
Shunday qilib, Uilyam Skott ingliz adabiyotida tarixiy roman janrining shakllanishi va
rivojlanishida asosiy o‘rin egallaydi. Uning asarlarida tarixiy haqiqat, milliy g‘oya, xalq hayoti va
shaxsiy taqdirlar uyg‘unligi tarixiy roman janrining universal qonuniyatlarini shakllantirgan. Shu
sababli Skott ijodi o‘zbek romanchiligida, xususan Abdulla Qodiriy asarlarida ham ma’lum
darajada badiiy iz qoldirgan, tarixni badiiy talqin etish uslubining shakllanishiga ilhom manbai
bo‘lgan.
2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 10
166
O‘zbek adabiyotida tarixiy roman janrining shakllanishi bevosita
Abdulla Qodiriy
nomi
bilan bog‘liq. Yozuvchi milliy romanchilikda birinchi bo‘lib tarixiy voqealarni badiiy shaklda
ifodalashga uringan, o‘z asarlari orqali tarixni xalq ruhiyati va milliy ong bilan uyg‘unlashtirishga
erishgan. Ayniqsa, “O‘tkan kunlar” (1925) romani o‘zbek adabiyotida tarixiy realizm
tamoyillarining shakllanishiga asos bo‘ldi. Qodiriy o‘z asarlarida o‘tmish voqealarini faqat tarixiy
manba sifatida emas, balki zamon muammolarini tahlil etish vositasi sifatida ko‘rdi.
“O‘tkan kunlar” romanida XIX asrning ikkinchi yarmi — Buxoro amirligi va Qo‘qon
xonligi davridagi ijtimoiy hayot, siyosiy kurashlar, millatning ruhiy inqirozi badiiy asosda
ifodalangan. Asardagi asosiy qahramonlar — Otabek, Kumush, Hasanali kabi timsollar orqali
yozuvchi o‘z davrining ma’naviy muhitini, xalqning milliy uyg‘onish g‘oyalarini, insoniy
qadriyatlar uchun kurashini tasvirlaydi. Bu jihatdan Qodiriy ijodi o‘zbek xalqining tarixiy
xotirasini tiklash, milliy o‘zlikni anglash yo‘lida muhim adabiy hodisaga aylandi.
Agar
Uilyam Skott
romanlarida o‘tmish voqealari milliy g‘urur va tarixiy birlik g‘oyasi
asosida talqin etilgan bo‘lsa,
Abdulla Qodiriy
o‘z asarlarida tarixni xalqning ruhiy inqirozi va
yangilanish zarurati nuqtayi nazaridan ko‘rsatadi. Skott o‘tmishni milliy g‘oyaning timsoli sifatida
ideallashtirgan bo‘lsa, Qodiriy tarixni tanqidiy ruhda yoritgan. “O‘tkan kunlar”dagi tarixiy
voqealar — xonlik davri ziddiyatlari, urf-odatlar va siyosiy zaiflik — yozuvchi nazarida xalqning
tanazzul sabablarini ochib beradi. Shu bilan birga, Otabek obrazi orqali yangicha tafakkur,
ma’rifat va yangilanish g‘oyalari ilgari suriladi.
Skott va Qodiriy romanlarini qiyoslaganda, har ikkisi
tarixiylik va badiiylik o‘rtasida
muvozanat yaratishga
intilganini ko‘rish mumkin. Har ikki yozuvchi o‘z milliy tarixini badiiy
ifoda orqali xalq ongida qayta tiklashni maqsad qilgan. Biroq ularning uslubida farq mavjud: Skott
tarixni ritsarlik romantizmi ruhida, keng voqealar va xalq ommasi ishtirokida tasvirlasa, Qodiriy
tarixni ichki psixologik dramatizm, oilaviy fojealar va shaxsiy kechinmalar orqali ifodalagan. Shu
sababli Qodiriy romanlarida individual ruhiy holat va milliy ong uyg‘onishining o‘zaro bog‘liqligi
asosiy badiiy tamoyilga aylanadi.
Qodiriy ijodida tarixiy haqiqatni tiklash jarayonida xalq tili, og‘zaki ijod, urf-odatlar va
diniy-madaniy an’analar muhim o‘rin tutadi. Yozuvchi tarixiy voqealarning tasvirida realizm va
milliy badiiy tafakkurni uyg‘unlashtirib, o‘zbek romanchiligining milliy maktabini yaratdi. Bu
jihatdan u ingliz romanchiligi asoschisi bo‘lgan Skott bilan mushtaraklik kasb etadi. Har ikkisi
ham milliy adabiyotda tarixni xalq ruhiyati bilan bog‘lash orqali adabiyotning ma’naviy
missiyasini kengaytirgan.
Qodiriy va Skott asarlarida yana bir o‘xshashlik — tarixiy voqealar fonida insoniy
qadriyatlarni yoritishdir. Skott uchun millatning birlik va jasorat g‘oyasi muhim bo‘lsa, Qodiriy
uchun millatning ma’rifat va yangilanishga intilishi ustuvor ahamiyat kasb etadi. “O‘tkan
kunlar”dagi Otabek obrazida ma’rifatparvarlik, fidoyilik va Vatanga muhabbat motivlari orqali
milliy uyg‘onish davri g‘oyalari badiiy ifodasini topgan. Shu bilan birga, yozuvchi tarixiy roman
janriga Sharqona tafakkur, o‘zbekona estetik did va ma’naviylikni olib kirgan.
Shunday qilib, Abdulla Qodiriy va Uilyam Skott ijodini qiyosiy o‘rganish tarixiy roman
janrining Sharq va G‘arb adabiyotida tutgan o‘rni va taraqqiyot bosqichlarini aniqlash imkonini
beradi. Har ikki yozuvchi o‘z xalqi tarixini badiiy obrazlar orqali yoritgan, milliy o‘zlikni
mustahkamlashga xizmat qilgan. Skott tarixni millat g‘ururining manbai sifatida ko‘rsatgan bo‘lsa,
2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 10
167
Qodiriy tarixni xalq ruhiy yangilanishining o‘zagi sifatida talqin etgan. Shu bois, ularning ijodi
o‘zaro bog‘liq, lekin o‘ziga xos adabiy an’analarni ifodalovchi ikki qutb sifatida e’tirof etiladi.
Xulosa
Tarixiy roman janri millat ruhiyati va tarixiy xotiraning badiiy ifodasi sifatida adabiyot
taraqqiyotida muhim o‘rin tutadi. Ushbu maqolada o‘zbek adabiyotining yirik namoyandasi
Abdulla Qodiriy
hamda ingliz adabiyotining buyuk romannavisi
Uilyam Skott
ijodiy tajribalari
qiyosiy tahlil qilinar ekan, har ikki yozuvchi tarixni badiiy talqin etish orqali milliy
adabiyotlarining taraqqiyot yo‘nalishini belgilab bergani yaqqol ko‘rinadi.
Uilyam Skott ingliz adabiyotida tarixiy roman janrining asoschisi sifatida tarixiy realizm
tamoyillarini shakllantirgan, xalq hayotini, milliy ruhni va tarixiy jarayonlarni uyg‘un holda
tasvirlagan. Uning romanlarida tarixiylik va badiiylik bir-birini to‘ldiradi; tarixiy voqealar insoniy
taqdirlar orqali talqin qilinadi. Shu bois Skott romanlari millat ruhining uyg‘onishida muhim
madaniy hodisaga aylangan.
Abdulla Qodiriy esa o‘zbek romanchiligida tarixiy roman janrini yaratgan, uni milliy
tafakkur, xalq ruhiyati va ma’naviy qadriyatlar bilan boyitgan. Uning “O‘tkan kunlar” romani
tarixiy faktlarga tayangan holda zamonaviylik ruhini singdirgan asardir. Qodiriy tarixiy voqealarni
xalq ruhiy inqirozi, ma’rifatga intilish va yangilanish zarurati nuqtayi nazaridan yoritadi. Shu
jihatdan u tarixni faqat o‘tmish emas, balki kelajak uchun saboq sifatida ko‘rsatadi.
Skott va Qodiriy ijodini qiyoslaganda, ularni
milliy uyg‘onish, tarixiy haqiqat va insoniy
qadriyatlarni badiiy ifodalashga bo‘lgan intilish
birlashtiradi. Biroq ularning uslublarida farqli
jihatlar ham mavjud: Skott o‘tmishni romantik ruhda, tarixiy sahnalar orqali keng qamrovli tarzda
yoritgan bo‘lsa, Qodiriy tarixni psixologik tahlil, oilaviy munosabatlar va ma’naviy qadriyatlar
kontekstida ifodalagan. Har ikkisi ham tarixiy roman janrining asosiy vazifasi — xalq ongini
uyg‘otish va milliy birlikni mustahkamlashga xizmat qilgan.
Shunday qilib,
Abdulla Qodiriy va Uilyam Skott ijodi
tarixiy roman janrining Sharq va
G‘arb adabiyotlaridagi ikki turli, ammo bir-birini boyituvchi yo‘nalishini ifodalaydi. Ularning
asarlarida tarix, inson taqdiri va millat ruhining badiiy ifodasi uyg‘unlashgan. Qodiriy o‘zbek
adabiyotida milliy tarixni yangi estetik tamoyillar asosida talqin etgan bo‘lsa, Skott ingliz
adabiyotida tarixiy roman janrining jahon miqyosidagi poydevorini yaratgan. Shu bois ularning
ijodi nafaqat milliy adabiyot, balki butun insoniyat madaniyatining umumiy boyligiga aylangan.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Qodiriy A.
O‘tkan kunlar
. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at
nashriyoti, 2019.
2.
Qodiriy A.
Mehrobdan chayon
. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2021.
3.
Scott W.
Ivanhoe
. – London: Penguin Classics, 2001.
4.
Scott W.
Waverley; or, 'Tis Sixty Years Since
. – Edinburgh: Canongate, 2012.
5.
Karimov N.
O‘zbek romanchiligi tarixi
. – Toshkent: Fan, 2003.
6.
Nazarov B.
Adabiyot nazariyasi
. – Toshkent: Akademnashr, 2018.
7.
Saidov A.
Abdulla Qodiriy va o‘zbek tarixiy romani poetikasi
. – Toshkent: Ma’naviyat,
2010.
8.
Abrams M.H.
A Glossary of Literary Terms
. – Boston: Wadsworth, 2015.
2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 10
168
9.
Lukács G.
The Historical Novel
. – London: Merlin Press, 1962.
10.
Yo‘ldoshev Q.
Qiyosiy adabiyotshunoslik asoslari
. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy
universiteti, 2016.
11.
Anderson B.
Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of
Nationalism
. – London: Verso, 2006.
12.
Sharipova N.
Tarixiy realizm va milliy roman poetikasi
//
Filologiya masalalari jurnali
.
– 2020. – №2. – B. 45–53.
13.
Saidov S.
Adabiyotshunoslikka kirish
. – Toshkent: Universitet, 2014.
14.
Qahhor S.
Adabiyot haqida o‘ylar
. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va
san’at nashriyoti, 1981.
