JISMONIY MADANIYAT VOSITALARINI QO'LLASH ORQALI SALOMATLIK HOLATIDA NUQSONLARI BOR SHAXSLARNI JISMONIY SOG'LOMLASHTIRISH

2025

OKTABR

NEW RENAISSANCE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE

VOLUME 2

|

ISSUE 10

173

JISMONIY MADANIYAT VOSITALARINI QO'LLASH ORQALI SALOMATLIK

HOLATIDA NUQSONLARI BOR SHAXSLARNI JISMONIY SOG'LOMLASHTIRISH

Norboyev Jahongir Baxtiyor og'li

O'zbekiston Davlat jismoniy tarbiya va sport Universiteti

xalqaro hamkorlik bo’yicha prorektor ish yurituvchisi

jahongirnorboyev257@gmail.com

https://doi.org/10.5281/zenodo.17406480

Annotatsiya.

Ushbu maqolada salomatlik holatida nuqsonlari bo'lgan shaxslarni jismoniy

madaniyat vositalari orqali sog'lomlashtirish masalalari ko'rib chiqilgan. Maqsad – adaptiv
jismoniy tarbiya va sport dasturlarining nogironligi bo'lgan shaxslarning jismoniy, psixologik va
ijtimoiy rivojlanishiga ta'sirini adabiyotlar tahlili asosida baholashdir. Natijalar shuni
ko'rsatadiki, maqsadli jismoniy mashqlar kompleksi mushak-skelet tizimi faoliyatini yaxshilaydi,
kardiovaskulyar salomatlikni mustahkamlaydi va psixo-emotsional holatni normallashtiradi.

Kalit so'zlar:

adaptiv jismoniy tarbiya, salomatlik imkoniyatlari cheklangan shaxslar,

reabilitatsiya, jismoniy sog'lomlashtirish, inklyuziv sport.

Abstract.

This article examines the issues of improving the health of people with

disabilities through physical education. The aim is to assess the impact of adaptive physical
education and sports programs on the physical, psychological and social development of people
with disabilities based on a literature review. The results show that a targeted exercise complex
improves the functioning of the musculoskeletal system, strengthens cardiovascular health and
normalizes the psycho-emotional state.

Keywords:

adaptive physical education, people with disabilities, rehabilitation, physical

education, inclusive sports.

Аннотация.

В данной статье рассматриваются вопросы укрепления здоровья

людей с ограниченными возможностями здоровья посредством физической культуры.
Целью статьи является оценка влияния программ адаптивной физической культуры и
спорта на физическое, психологическое и социальное развитие людей с ограниченными
возможностями здоровья на основе анализа литературы. Результаты показывают, что
целенаправленный комплекс физических упражнений улучшает работу опорно-
двигательного аппарата, укрепляет сердечно-сосудистую систему и нормализует
психоэмоциональное состояние.

Ключевые слова:

адаптивная физическая культура, люди с ограниченными

возможностями здоровья, реабилитация, физическая культура, инклюзивный спорт.

KIRISH

Zamonaviy jamiyatda salomatlik holatida nuqsonlari bo'lgan shaxslarning ijtimoiy

integratsiyasi va hayot sifatini yaxshilash dolzarb muammolardan biridir. Butun dunyo bo'yicha
taxminan 1 milliarddan ortiq inson turli darajadagi nogironlikka ega bo'lib, ular uchun jismoniy
faollik nafaqat tibbiy reabilitatsiyaning muhim elementi, balki to'laqonli ijtimoiy hayotning
zaruriy sharti hisoblanadi [1]. Jismoniy madaniyat va sport vositalari salomatlik imkoniyatlari
cheklangan shaxslarning jismoniy imkoniyatlarini kengaytirish, mustaqillik darajasini oshirish
hamda psixologik moslashuvni yaxshilashda muhim rol o'ynaydi [2]. Jahon sog'liqni saqlash

2025

OKTABR

NEW RENAISSANCE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE

VOLUME 2

|

ISSUE 10

174

tashkiloti ma'lumotlariga ko'ra, maqsadli jismoniy mashqlar dasturlari nogironligi bo'lgan
shaxslarning funksional qobiliyatlarini 30-40% ga oshirishi mumkin [3]. Shu bilan birga, ko'plab
mamlakatlarda, jumladan, O'zbekistonda ham adaptiv jismoniy tarbiya tizimi hali ham yetarlicha
rivojlanmagan va ilmiy asoslangan yondashuvlarni talab etadi.

METODOLOGIYA VA ADABIYOTLAR TAHLILI

Ushbu tadqiqot adabiyotlar tahlili metodologiyasiga asoslangan. Adaptiv jismoniy tarbiya

nazariyasi salomatlik imkoniyatlari cheklangan shaxslarning individual xususiyatlarini hisobga
olgan holda jismoniy mashqlar tizimini yaratishni ko'zda tutadi [4]. Muqobil yondashuvlar
qatorida harbiy-vatan parvarlik sport o'yinlari, suv aerobikasi, ortopedik gimnastika, ergoterapiya
va hippoterapiya kabi usullar alohida e'tiborga sazovordir [5]. Xalqaro tajribada Paralimpiya
harakati ramkasida amalga oshirilayotgan dasturlar nogironligi bo'lgan sportchilarning nafaqat
jismoniy, balki ijtimoiy-psixologik moslashuvini ham ta'minlaydi [6]. Rossiya va MDH
mamlakatlarida olib borilgan tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, maqsadli jismoniy reabilitatsiya
dasturlari mushaklarning kuchini 25-35% ga oshiradi, harakatlanish koordinatsiyasini yaxshilaydi
va og'riq sindromini kamaytiradi [7]. O'zbekiston sharoitida adaptiv jismoniy tarbiya sohasida
tadqiqotlar boshlang'ich bosqichda bo'lsa-da, milliy an'analar va zamonaviy usullarni
integratsiyalash istiqbolli yo'nalish hisoblanadi [8]. Adabiyotlar tahlili natijasida ma'lum bo'ldiki,
eng samarali dasturlar individual yondashuv, bosqichlilik, tizimlilik va komplekslilik
tamoyillariga asoslangan bo'lib, tibbiy nazorat va psixologik qo'llab-quvvatlashni o'z ichiga oladi.

NATIJALAR VA MUHOKAMA

Tadqiqot natijalari shuni ko'rsatadiki, jismoniy madaniyat vositalarini tizimli qo'llash

salomatlik nuqsonlari bo'lgan shaxslarning sog'lig'iga ko'p qirrali ijobiy ta'sir ko'rsatadi.
Birinchidan, mushak-skelet tizimi faoliyati jihatidan maxsus ishlab chiqilgan mashqlar kompleksi
mushaklar tonusini oshiradi, bo'g'imlarning harakatlanish amplitudasini kengaytiradi va
posturaning buzilishlarini korreksiyalaydi [9]. Kardiovaskulyar tizim uchun aerob mashqlar yurak-
qon tomir tizimining chidamliligini oshiradi, arterial bosimni normallashtiradi va qon aylanishini
yaxshilaydi. Ikkinchidan, psixologik ta'sir nuqtai nazaridan, sport mashg'ulotlari depressiya va
tashvishlanish darajasini sezilarli kamaytiradi, o'z-o'ziga ishonchni oshiradi va ijtimoiy izolyatsiya
hissini bartaraf etadi [10].

Uchinchidan, ijtimoiy integratsiya jarayonida adaptiv sport shaxsning jamiyatdagi o'rnini

mustahkamlaydi, muloqot ko'nikmalarini rivojlantiradi va yangi ijtimoiy aloqalar o'rnatishga
yordam beradi. Biroq, bu natijalar faqat to'g'ri tashkil etilgan va ilmiy asoslangan dasturlar amalga
oshirilganda erishiladi. Noto'g'ri tanlangan mashqlar yoki yuqori intensivlik shikastlanish xavfini
oshirishi va sog'liq holatini yomonlashtirishi mumkin. Shuning uchun, har bir dastur individual
diagnostika, tibbiy-pedagogik nazorat va bosqichma-bosqich yuklamani oshirish tamoyillariga
rioya qilgan holda tuzilishi zarur. Muhokama davomida ta'kidlash joizki, O'zbekiston sharoitida
bunday dasturlarni joriy etish uchun maxsus kadrlar tayyorlash, zamonaviy sport inshootlarini
barcha imkoniyatlar uchun qulay holga keltirish va davlat darajasida qo'llab-quvvatlash zarur.

XULOSA

Tadqiqot natijalari shuni tasdiqlaydi ki, jismoniy madaniyat vositalari salomatlik holatida

nuqsonlari bo'lgan shaxslarni jismoniy sog'lomlashtirishning samarali vositasi hisoblanadi.
Adaptiv jismoniy tarbiya dasturlari to'g'ri tashkil etilganda jismoniy imkoniyatlarni kengaytirish,

2025

OKTABR

NEW RENAISSANCE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE

VOLUME 2

|

ISSUE 10

175

psixologik holatni yaxshilash va ijtimoiy moslashuvni ta'minlashda muhim rol o'ynaydi. Ilmiy
manbalar tahlili asosida aniqlandi ki, eng yuqori natijalar individual yondashuv, komplekslilik,
tizimlilik va muntazamlik tamoyillari rioya etilganda erishiladi. O'zbekiston uchun adaptiv
jismoniy madaniyat tizimini rivojlantirish, xalqaro tajribani milliy sharoitlarga moslashtirib joriy
etish va maxsus kadrlar tayyorlash ustuvor vazifalardan biridir. Kelajakda bu sohada amaliy
tadqiqotlar o'tkazish, milliy standartlar ishlab chiqish va davlat siyosatida inklyuziv yondashuvni
kuchaytirish zarur.

Adabiyotlar ro’yxati:

1.

World Health Organization. (2021).

Disability and health

. WHO Press.

2.

Evseev, S. P., & Shapkova, L. V. (2016).

Adaptivnaya fizicheskaya kultura: uchebnoye

posobiye

[Adaptive physical culture: textbook]. Sovetskiy sport.

3.

Rimmer, J. H., & Marques, A. C. (2012). Physical activity for people with disabilities.

The

Lancet

, 380(9838), 193-195.

4.

Частные методики адаптивной физической культуры (2019). Pod red. L. V.
Shapkovoy. Sovetskiy sport.

5.

Bretschneider, W. D., & Naul, R. (Eds.). (2004).

Study on young people's lifestyles and

sedentariness and the role of sport in the context of education and as a means of restoring
the balance

. University of Paderborn.

6.

International Paralympic Committee. (2019).

Paralympic movement strategic plan 2019-

2022

. IPC Publications.

7.

Dmitriev, A. A. (2018). Fizicheskaya reabilitatsiya invalidov: sovremennyye podkhody
[Physical rehabilitation of persons with disabilities: modern approaches].

Adaptivnaya

fizicheskaya kultura

, 1(73), 2-5.

8.

Rakhimov, U. S. (2020). Nogironligi bo'lgan shaxslarni jismoniy reabilitatsiya qilishning
milliy tajribasi [National experience in physical rehabilitation of persons with disabilities].

O'zbekiston milliy universiteti xabarlari

, 3(2), 145-149.

9.

Durstine, J. L., Moore, G. E., Painter, P. L., & Roberts, S. O. (Eds.). (2016).

ACSM's

exercise management for persons with chronic diseases and disabilities

(4th ed.). Human

Kinetics.

10.

Stephens, T. (1988). Physical activity and mental health in the United States and Canada:
Evidence from four population surveys.

Preventive Medicine

, 17(1), 35-47.