2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 10
188
MASHINASOZLIK KORXONALARIDA CHIQINDISIZ ISHLAB CHIQARISH
JARAYONINI JORIY ETISHNING TEXNIK ASOSLARI
Qosimova Nazokatxon Zafarjon qizi
Muallif
Siddiqov R
Ilmiy rahbar, texnika fanlari bo’yicha falsafa doktori, dotsent
https://doi.org/10.5281/zenodo.17419371
Annotatsiya.
Zamonaviy mashinasozlik tarmog‘ida ekologik barqarorlik va resurslardan
samarali foydalanish muhim strategik yo‘nalishlardan biri hisoblanadi.
Chiqindisiz ishlab
chiqarish konsepsiyasi ishlab chiqarish jarayonlarida hosil bo‘ladigan chiqindilarni
minimallashtirish, ularni qayta ishlash yoki ikkilamchi xomashyo sifatida qayta foydalanish
imkonini beradi.
Bu nafaqat atrof-muhitni muhofaza qilish, balki ishlab chiqarish tannarxini
pasaytirish va korxonaning raqobatbardoshligini oshirishga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
mashinasozlik, chiqindisiz ishlab chiqarish, energiya tejamkor texnologiya,
qayta ishlash, ekologik xavfsizlik, raqamli nazorat.
TECHNICAL BASIS OF IMPLEMENTING WASTE-FREE PRODUCTION
PROCESS IN MACHINERY PLANTS
Annotation.
environmental sustainability and efficient use of resources in the modern
machine-building network is one of the important strategic directions. The concept of waste-free
production allows you to minimize the waste generated in production processes, process them or
reuse them as secondary raw materials. It serves not only to protect the environment, but also to
reduce the cost of production and increase the competitiveness of the enterprise.
Keywords:
machinery, waste-free production, energy-efficient technology, recycling,
environmental safety, digital control.
So’nggi yillarda O’zbekiston sanoat tarmoqlarida, xususan mashinasozlik sohasida
ekologik barqaror ishlab chiqarishni tashkil etish masalasi dolzarb yo’nalishlardan biriga aylandi.
Dunyo miqyosida ham ishlab chiqarish jarayonlarida chiqindilarni kamaytirish, ularni qayta
ishlash va resurslardan samarali foydalanish konsepsiyasi tobora keng qo’llanilmoqda. Chiqindisiz
ishlab chiqarish - bu ishlab chiqarish jarayonida hosil bo‘ladigan chiqindilarni to‘liq yoki qisman
qayta ishlash va ularni yana ishlab chiqarish jarayoniga kiritish imkonini beruvchi texnologik
tizimdir.Ushbu tizimning asosiy maqsadi - xomashyo va energiya resurslaridan maksimal darajada
samarali foydalanish, chiqindilarni kamaytirish hamda ishlab chiqarishning ekologik xavfsizligini
ta’minlashdir.
Bunday tizimni mashinasozlik korxonalarida joriy etish quyidagi texnik choralarni talab
qiladi:
-
ishlab chiqarish uskunalarini modernizatsiya qilish;
-
energiya tejamkor texnologiyalarni qo‘llash;
-
chiqindilarni yig‘ish, saralash va qayta ishlash tizimini yaratish;
-
avtomatlashtirilgan boshqaruv va monitoring tizimlarini o‘rnatish.
2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 10
189
Shuningdek, chiqindisiz ishlab chiqarish tizimi korxonalarda ishlab chiqarish tannarxini
kamaytiradi, resurslardan foydalanish samaradorligini oshiradi va ekologik barqarorlikni
ta’minlaydi.
Mashinasozlik korxonalarida chiqindilar asosan quyidagi texnologik jarayonlarda hosil
bo‘ladi:
1) metallni kesish, frezalash, silliqlash, parmalash va payvandlash;
2) detal sirtini ishlov berish va montaj jarayonlari;
3) sovituvchi va moylovchi suyuqliklardan foydalanish;
4) texnologik issiqlik jarayonlari.
Ushbu chiqindilarni kamaytirish uchun ishlab chiqarish liniyalarini CNC dastgohlari bilan
jihozlash, chiqindi oqimini nazorat qiluvchi sensorlar o‘rnatish va ishlab chiqarish jarayonini
raqamlashtirish muhim ahamiyat kasb etadi.
Zamonaviy avtomatlashtirilgan tizimlar chiqindi hosil bo‘lish jarayonini real vaqt rejimida
kuzatish imkonini beradi. Masalan, metallni kesishda kompyuter boshqaruvidagi dastgohlar
an’anaviy uskunalarga nisbatan 30–40% kam chiqindi hosil qiladi. Bu esa ishlab chiqarish
samaradorligini oshiradi va xomashyo sarfini kamaytiradi.
Yopiq siklli (closed-loop) ishlab chiqarish tizimi chiqindilarni qayta ishlash va ishlab
chiqarish jarayoniga qaytarish imkonini beradi. Masalan, metall qirindilar eritilib, yangi quyma
detallar ishlab chiqarish uchun ikkilamchi xomashyo sifatida ishlatiladi. Bu yondashuv ishlab
chiqarish samaradorligini oshiradi va xomashyo xarajatlarini 20–25% gacha kamaytiradi. Bundan
tashqari, texnologik suvni qayta tozalash tizimlari yordamida suv sarfini 40–50% gacha
qisqartirish mumkin. Bunday tizimlar ekologik xavfsizlikni ta’minlabgina qolmay, ishlab
chiqarish xarajatlarini ham kamaytiradi.
Avtomatlashtirish va raqamli nazorat tizimlari. Zamonaviy ishlab chiqarish korxonalarida
chiqindisiz tizimni to‘liq joriy etish uchun IoT (Internet of Things) asosidagi raqamli nazorat
tizimlari qo‘llaniladi. Bunday tizimlar yordamida ishlab chiqarish jarayonidagi chiqindi miqdori,
energiya sarfi va uskuna holati uzluksiz nazorat qilinadi. Datchiklar yordamida kesish tezligi,
chiqindi qalinligi, temperatura kabi ko‘rsatkichlar o‘lchanadi va tizim avtomatik tarzda optimal ish
rejimini tanlaydi. Natijada inson omili kamayadi, ishlab chiqarish sifati yaxshilanadi va
chiqindilar minimal darajaga tushiriladi.
Chiqindisiz ishlab chiqarish tizimi mashinasozlik korxonalari uchun quyidagi afzalliklarni
beradi:
-
chiqindilar hajmi 25–40% gacha kamayadi;
-
ishlab chiqarish xarajatlari 15–20% gacha qisqaradi;
-
ishlab chiqarish samaradorligi 10–15% ga ortadi;
Bu tizimni joriy etish nafaqat iqtisodiy foyda, balki korxonaning ekologik mas’uliyatini
oshirish, brend obro‘sini mustahkamlash va xalqaro standartlarga mos ishlab chiqarishni
ta’minlaydi.
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, mashinasozlik korxonalarida chiqindisiz ishlab chiqarish
tizimini joriy etish uchun quyidagi texnik yo‘nalishlar muhim ahamiyatga ega: chiqindi
manbalarini aniqlash va tahlil qilish, energiya tejamkor texnologiyalarni joriy etish, yopiq siklli
ishlab chiqarish tizimini tashkil etish, raqamli monitoring va avtomatlashtirishni yo‘lga qo‘yish.
2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 10
190
Natijada ishlab chiqarish tannarxi pasayadi, ekologik barqarorlik ta’minlanadi va mashinasozlik
korxonalarining raqobatbardoshligi oshadi. Chiqindisiz ishlab chiqarish tizimi kelajak sanoatining
ajralmas qismi sifatida O‘zbekistonning sanoat siyosatida alohida o‘rin tutadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ–4611-son qarori – “Sanoat tarmoqlarida
energiya tejamkor va ekologik toza texnologiyalarni joriy etish chora-tadbirlari
to‘g‘risida”. – Toshkent, 2020 yil.
2.
“Mashinasozlik texnologiyasi asoslari” – O‘quv qo‘llanma. Tahrir ostida: prof. Sh. M.
Usmonov. – Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2019. – 256 b.
3.
Xudoyberdiyev A., Rajabov M. “Sanoat chiqindilarini qayta ishlash va ikkilamchi
xomashyodan foydalanish texnologiyasi”. – Toshkent: “Innovatsiya”, 2021. – 188b.
4.
Karimov A. A. “Mashinasozlik korxonalarida chiqindisiz ishlab chiqarish tizimlarini
loyihalashning nazariy asoslari”. – “Texnika va ishlab chiqarish” jurnali, №3, 2022. – B.
45–52.
5.
Abdullayev I. T. “Sanoatda yopiq siklli ishlab chiqarish tizimlarini joriy etishning iqtisodiy
samaradorligi”. – “O‘zbekiston muhandislik axborotnomasi”, №2, 2023. – B. 61–68.
6.
ISO 14001:2015 – Environmental Management Systems. International Organization for
Standardization. Geneva, 2015.
7.
Rahmonov D., Ismoilov B. “Ekologik muammolarni bartaraf etishda innovatsion
texnologiyalarning o‘rni”. – “Fan va texnika” jurnali, №1, 2021. – B. 22–28.
