39
ILK HURRIYAT MATLABI
Ismatov Otabek Otamurod oʻgʻli
Guliston Davlat Pedagogika institutining pedagogika fakulteti pedagogika yoʻnalishi 2- kurs
talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.8424386
"Umir buyi xalqimning maʼrifati, ozodligi uchun kurashdim . Haq yoʻl deya hurriyatga
ergashdim, bu yoʻlning xatoligini juda-juda kech angladim"
(A.Avloniy).
Annotatsiya.
Ushbu maqolada milliy uygʻonish davri adabiyoti vakillaridan biri Abdulla
Avloniyning hurriyat uchun qilgan mashaqqatli mehnati hususida so’z boradi.
Kalit soʻzlar:
Hurriyat, Matlab, "Birinchi muallim", "Ikkinchi muallim", Jadid,
Progressev, Diplomatiya, Optimistik gʻoya, Fenomenal, Kategoriya.
FIRST GOAL OF LIBERATION
Abstract.
This article talks about the hard work of Abdulla Avloni, one of the
representatives of the literature of the national renaissance period, for freedom.
Key words:
freedom, Goal, "First teacher", "Second teacher", Jadid, Progressive,
Diplomacy, Optimistic idea, Phenomenal, Category.
ПЕРВАЯ ЦЕЛЬ ОСВОБОЖДЕНИЯ
Аннотация.
В данной статье рассказывается о упорном труде Абдуллы Авлони,
одного из представителей литературы периода национального Возрождения, за свободу.
Ключевые слова:
свобода, Цель, «Первый учитель», «Второй учитель», Джадид,
Прогрессив, Дипломатия, Оптимистическая идея, Феноменальность, Категория.
Kirish
Oʻzbek xalqining zabardast vakillaridan biri, milliy uygʻonish davri adabiyotining e'tiborli
shoiri, dramaturgi, pedagogi, jurnalisti shu bilan birga mohir diplomati A.Avloniy oʻz hayotini
xalqining maʼrifatli boʻlishiga bagʻishladi. Asarlarida oʻsha davr yoshlarini ma'nan va jismonan
rivojlanishida ta'lim- tarbiyaning ahamiyati naqadar muhim ekanligini bot-bot takrorladi.
Bu yoʻlda ilmiy asarlar va maqolalar chop ettirdi. Davr nuqtai nazaridan kelib chiqqan
holda, ta'limga, dunyoviylikka toʻsiq boʻlayotgan hukumron tabaqaning ma'naviy tuʻbanligini
qoralaydi. Diniy ulamolarning axloqsizliklarini hajv orqali xalqqa yetkazmoqchi boʻlib, koʻp sayi-
harakatlarni amalga oshirdi.
40
Avloniy asarlarida usha davr yoshlarini zamonga, jamiyatga boʻlgan fikrlarini,
munosabatini, dunyoqarashini oʻsishida, rivojlanishida katta rol oʻynagani rost. Mana bugun ham
yoshlarni tarbiyalashda Avloniyning asarlariga ehtiyoj har qachongidan ham koʻproq sezilmoqda.
Sababi ijodkor asarlaridagi sharqona oʻziga xos jozibaning yangicha bir uslubda kitoblarga
singdirilganligidadir va xalqona sodda tilda yozilishidir.
Nimaiki boʻlmasin buguni va ertasini oʻylagan oʻzbek xalqining zabardast vakillaridan biri
boʻlgan Avloniyday qahramonlarning asarlari oʻqilar ekan millatning ertasiga boʻlgan ishonchi
yanada yuksak pogʻonaga koʻtariladi!
Tarixni bilish oʻzlikni anglash, oʻz qahramonlarini ulugʻlash, kelajakni oʻtmish
saboqlaridan xulosalar chiqarib qurishdir. Xuddi ana shunday tariximizning bir davri borki, bu
yillarni tarix kitoblarida qisman adabiyot, san'at va me'morchilik rivoji bilan eslasak, yana bir
tomonini aytib oʻtish kerak boʻladi. Buni oldingi erishilgan yutuqlarni hammasini yopib ketadigan
feodal xonlarning va ayrim din ulamolarining qaboxatga berilishi bilan eslaymiz.
Undan keyingi davr boʻlsa oldingi xatolaridan toʻgʻri xulosalar chiqarmagan xonlar tufayli
xalqini chor Rossiyasining qaram oʻlkalaridan biri boʻlishiga olib keldi. Bu davrda Toshkent
barcha hududlar orasida eng yirigi va tez rivojlanayotgan joylardan edi.
Xuddi shu Toshkentning Mergancha mahallasida 1878-yilning 12-iyulida Abdulla Avloniy
toʻgʻilgan. A.Avloniyning asl kelib chiqishi Qoʻqonga borib taqaladi. Bobosi Mirnematboy
qoʻqonlik oʻqchi yoychilardan edi. Otasi Miravlonboy aka mayda hunarmandchilik-toʻquvchilik
bilan shugʻullangan. Qahramonimizni tarbiyalagan munis onalarining ismlari oʻzi taʼkidlab oʻtgan
tarjimayi holida onamning oti Fotimadir deydi.
Avloniy dastlabki bilimlarni madrasada, ya'ni Mulla Umar Oxund qoʻlida oladi. Ammo
oʻqishni uzoq davom ettira olmaydi. Usha davrining ogʻir qiyinchiliklari tirikchilik qilishga, pul
topishga majbur etadi. Shoirning oʻzi aytganidek "1891-yildan boshlab faqat qish kunlari oʻqib,
boshqa fasllarda mardikorlik qildim". Keyinchalik oʻqishni butunlay tashlab, hunar oʻrganishga
kirishadi.
Suvoqchilik, pechkashlik, duradgorlik ishlarini oʻrgandi. Oʻz uylarini oʻzining mehnati
bilan qurdi (74- uy). Bush vaqitlarida she'rlar mashq qilib turgan. Ammo bolalik chogʻlaridagi
she'rlari bizgacha yetib kelmagan. Yoshligidan koʻp mehnat qilib har xil joylarda boʻlgan Avloniy
koʻproq usha davr uchun muhim boʻlgan rus tilini urganishga harakat qiladi.
Koʻproq savlar (til) oʻrganishga tirishdi. Katta bir savdogar qulida ishlab, tijorat
masalalarida koʻp joylarda boʻldi, olimlar va shoirlar davrasiga qoʻshildi. Bu Avloniy uchun uning
kelajakdagi faoliyati uchun katta zamin hozirlaydi. Rus tilini mukammal oʻzlashtirib olgandan
41
soʻng endi rus adabiyoti va madaniyati bilan tanishishga muvaffaq boʻldi. Rus tili,adabiyoti
,madaniyati , siyosiy va ijtimoiy hayotini koʻrdi, bu uning dunyoqarashida yangi bir olamni kashf
etishiga, shu orqali Yevropa madaniyati , ilm-fani bilan ham qiziqishiga sabab boʻldi.
Yevropa va rus madaniyati bilan tanishgan Avloniy endi oʻzining vatanidagi holat va u
yerdagi holatni solishtirib koʻrdi. Angladiki bizning Turkistonning aholisi ancha qoloq ahvolda
ekanligini sezdi va chel elda erishilayotgan ilim- fan yutuqlarini bizda ham yoyishga harakat qila
boshlaydi. Vatanga qaytgan shoir birinchi boʻlib maktab ochishga kirishdi.
Maktab uchun zarur boʻlgan kitoblar va qoʻllanmalarni tayyorlashga kirishdi. Usha davr
katta muallimlaridan biri Yusuf Tohiriy Avloniy haqida shunday iliq fikrlar keltirib oʻtgan."
Shaharning qarama - qarshi chekkasida temir yoʻl ishchilari istiqomat qiladigan Mirobodda yangi
tipdagi maktab ochilganligi haqida eshitib qoldik. Tez orada bu maktabning fazilatlari haqidagi
shov-shuvlar, uning muallimi Avloniyning dovrugʻi butun shaharga tarqaldi.
Hammaning tilida"Miroboddagi maktab olti oyda oʻqish,yozishni oʻrgatarmish joʻgʻrofiya,
hisob , tabiatni oʻrganish degan darslar oʻqitilarmish " degan gap yurardi. Bizga sirli tuyilgan bu
maktabni va uning muallimini koʻrishga hammamiz oshiqardik. Nihoyat bir kuni uch toʻrttamiz
borishga jazm qildik.
Maktab pastakkina, nim qorongʻu boʻlib, masjid yoʻlagiga joylashgan edi, xonaning
tepasidagi yorugʻlik uchun qoldirilgan tuynukdan qish va bahorda qor bilan yomgʻir ham tushib
turardi.
Lekin xonada oʻquvchilar va oʻqimoq uchun kelganlar soni koʻp edi. Xayolimizdan
domlaning allaqanday sirli tomoni bor edi. Bizni qotmagina, kichik jussalli, qorachadan kelgan,
istarasi issiq bir kishi kutib oldi. Bu nomi tillarga tushgan muallim Avloniy edi. Oʻqishga qabul
qilindi. Tez orada koʻz oldimizda yangi bir dunyo ochilganiga ishonch hosil qildik.
Ular oʻqish va yozishda, hisob - kitobda, tabiat hodisalaridan xabardor boʻlishlari bilan birga juda
koʻp she'r va hikoyalar yod bilishi hammamizni lol qoldirdi. Ayni zamonda bizning eski
maktabimiz boʻshab, Miroboddagi A.Avloniy maktabi bizdan borgan bolalar bilan liq toʻldi. Shu
tariqa bu maktab tobora shuhrat topib bordi "[Tanlangan asarlar].
Koʻrinib turibdiki Avloniyning maktab ochishi va yangi dunyoviy ilmlarni oʻragtishini
ba'zi ziyolilar yoqlab ham maʼnaviy ham moliyaviy taraflama oʻz yordamini ayamaydi.
A.Avloniyning asosiy faoliyati 1904-1905-yillarda boshlanadi.
Bu yillarda rus-yapon urushi boʻlayotgan bir davrda, urushning ta'siri rus jamiyati va unga
yondosh xalqlarga ham bilingandi. Avloniyning siyosiy faoliyati ayni shu paytdan boshlab koʻzga
tashlandi. Endi jamiyat ziyolilari hurriyat uchun kurasha boshladi. Bu yoʻlda inson maʼnaviy
42
olamining birlamchi oʻringa koʻtarilishining asosiy sababi xalqni ilimli qilmasdan hurriyatga
erishib boʻlmasligini tushinganliklarini anglatardi.
Xalqning maʼnaviyatini yuksaltirishdagi dastlabki qadamlar teatr tashkil etish va unga
badiiy sahna asarlarini yozishdan boshlandi. Badiiy sahna asarlari, ilmiy maqolalar, felitonlar,
hikoyalarning hammasi xalqning ijtimoiy hayotidan olingan eng qoloq va oʻzgarishni talab
qiladigan jarayonlar misolida yozildi.
Yaratilayotgan barcha sahna asarlarini, ilmiy qoʻllanmalarni xalqning siyosiy va maʼnaviy
olamini boyitishga xizmat qilishi kerak edi.
A.Avloniy maktablar uchun yozgan darsliklari orasida "Birinchi muallim", "Ikkinchi
muallim", "Turkiy guliston yoxud axloq" asarlari qoʻllanma sifatida foydalanilgan. Hatto bu
qoʻllanmalar namunalaridan Afgʻonistondagi maktablarda bolalarga dars oʻtishda darslik sifatida
ham foydalanilgan.
Avloniyning bu uch asarini qisqacha izhlab oʻtsak, buni uch kategoriyaga boʻlib tahlil
qilish maʼqboʻl boʻladi
• "Birinchi muallim" asari savod va yozishning innovatsion uslublarini oʻz ichiga olgan
holda, alifbo shaklida bolalarning savodini tez oson chiqarishga xizmat qilgan;
• "Ikkinchi muallim" asari savod olishning boshlangʻich qismi tugagandan keyin, bunda
savodning keng va tushinarli boʻlishini taʼminlovchi qisqa hikoya va sheʼrlardan foydalanib,
oʻquvchining keng dunyoqarashi va ravon fikirlashiga xizmat qilgan;
• "Turkiy Guliston yoxud axloq" asari bu yuqoridagi ikkala asarni gʻoyasi ilm olish kabi
metodikadan tashqari oʻquvchining tarbiyaviy va axloqiy meʼyorlarga koʻproq eʼtibor qaratiladi,
ya'niki ilmni muxofaza etish uchun yaxshi axloqni shakillantirish qoidasi boʻlib xizmat qilishi
kerak edi.
Shu oʻrinda tabiiy savollar tugʻiladi. Nega Avloniy asrlari bugungi kunda muhim ahamiyat
kasb etmoqda? Axir bu asrlar qarib yuz yil oldin yaratilgan boʻlsada koʻp muammolarni oldini
olishda xizmat qilmoqda.
Nima uchun Avloniy asarlarida koʻproq tarbiyaviy jihatlariga koʻp ahamiyat bergan?
Sababi shundan iboratki Avloniy yashagan davr rus jamiyati va millatining madaniyati va Yevropa
an'analarining dastlabki kirib kelishi bosqichiga toʻgʻri keladi.
Hozirgi kunda boʻlsa, ommaviy madaniyatning butun dunyo boʻylab shiddat bilan
rivojlanib borayotgan bir davrida yuz yil oldingi holat bilan hozirgi kunni solishtirsak boʻladi.
A.Avloniy xavfni va uni keltirib chiqaruvchi salbiy oqibatlarni oldindan his eta olganini usha
43
davirning holatini va kelajakda boʻlishi mumkin boʻlgan salbiy jarayonlarning oldini olish uchun
ham ta'lim va tarbiyani uzviyligini oʻzmagan holda olib borilishini taminlashni tushinib yetgan.
XX- asr boshlaridagi jadidchilik harakati oʻzbek xalqining feodal tizimdan sotsialistik
tizimga oʻtish davrida vujudga keldi va faoliyati yuritdi. Jadid harakati, jadid adabiyoti oʻzbek
xalqining Fenomenal bir davridirki bu tarixni bu harakatning asosiy maqsadi va gʻoyalarini
oʻquvshilarga yetkazish bizning burchimiz hisoblanadi.
Bilamizki soʻnggi yillarda Oʻzbekistondagi islohotlar jarayonida yangi uchunchi
renessansni yaratishdagi fenomen sifatida yoshlarga jadid harakatini koʻrsatsak boʻladi. Jadidlar
harakati ularning qilgan ishlari maʼnaviy merosini qadriyat sifatida ulugʻlab yoshlar ongi va
qalbida vatanga boʻlgan muhabbat hissini shakillantirishga, tarbiyaviy ilmiy merosini oʻrganishga
eʼtibor berish kerak boʻladi.
Zamonaviy jadid harakati ham yuzaga kelishi va buning harakatlantiruvchi kuchi yoshlar
boʻlishini hisobga oladigan boʻlsak,bizdan jarayonlarni teran va tezkorlik bilan tahlil qilishni talab
etadi. Neojadidchilik harakati oʻzining asosiy yuksaltiruvchi gʻoyasini belgilashi va shu gʻoya
asosida mamlakatni va xalqning maʼnaviy, siyosi, iqtisodiy, texnalogik jihatdan yuksalishida oʻz
pozitsiyasiga ega boʻlishi lozim.
Bu esa gʻarb tasiriga tushib qolmaslik, oʻzining harakatini moliyaviy jihatdan taʼminlash
yoʻllarini talab qiladi. Shu holatni ham hisobga olish kerak boʻladiki, turli toifalar orasidagi
konfliktlarni yechimini topish, ularni yagona gʻoya asosida birlashtirishga harakat qilishi bu yoʻlda
moliyaviy ustunlarni oʻziga jalb etishi kerak.
Xulosa oʻrnida shuni aytish kerakki global,integiratsiyalshgan, axborot maydonida
aylanayotgan yer yuzidagi barcha xalqlar va millatlarning qadiryat an'analarining toʻqnashuvini
tezlashtirmoqda. Bu esa qadiryatlar pulyuralizimiga salbiy taʼsir etishi va ommaviy madaniyatning
tez tarqalishini taminlaydi.
A.Avloniy asrlarini oʻrganish va jadid adabiyotini chuqur tahlil qilib oʻzimiz va kelajak
avlodlar tarbiyasini yaxshilashni hozirdan boshlamasak kelajakda juda katta oʻzgarish va
muammolar girdobida qolishimiz mumkin.
REFERENCES
1.
"Tanlangan asarlar" 1-jild "Maʼnaviyat" 2009. A.Avloniy "Adabiyot yoxud she'rlar ".
"Tanlangan asarlar "2-jild, " Turkiy guliston yoxud axloq".
2.
"Qaldirgʻoch qissasi" Toxir Malik
44
3.
3.Абдуллаева,
З.
И.
(2021).
ИЗУЧЕНИЕ
КОММУНИКАТИВНО-
ОРГАНИЗАЦИОННЫХ ОСОБЕННОСТЕЙ ОДАРЕННЫХ ДЕТЕЙ. Вестник науки и
образования, (8-2 (111)), 90-94.
4.
Каракулович Ю. А., Исмоиловна А. З. (2021). ПСИХОЛОГИЧЕСКОЕ
ИССЛЕДОВАНИЕ ЭМОЦИЙ И ЭМОЦИЙ В МИРОВОЙ ПСИХОЛОГИИ. Galaxy
International Interdisciplinary Research Journal, 9(10), 419-421.
5.
Исмоиловна А. З., Нарзуллаевна К. Г. (2022). В процессе формирования личности,
преодоления эмоционального состояния в семейном окружении. Евразийский журнал
гуманитарных и социальных наук, 6, 31-33.
6.
Ismoilovna, A. Z. (2021). Methodology of organizational capacity development in gifted
children. ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal, 11(10), 1957-
1961.
7.
Ismoilovna, A. Z. (2022). Prerequisites for identifying gifted children and shaping their
abilities. ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal, 12(6), 308-
311.
