ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
734
DRIJORLIQ KÓRKEM-ÓNERI TARIYXI
Maxmud Zuxurov
Ózbekistan Mámleketlik Konservatoriyası Nókis filyalı oqıtıwshısı
https://doi.org/10.5281/zenodo.10039878
Anotatsiya.
Bul maqalada drijyorlıq pániniń maqseti hám wazıypaları,drijyorlıq kórkem-
óner tariyxı, drijyor tayaqshası haqqında sóz etilgen.
Gilt sóz:
kórkem-óner, drijyorlıq, terminologiya, shef orkestr, nota.
HISTORY OF THE ART OF CONDUCTING
Abstract.
This article talks about the purpose and tasks of conducting science, the history
of conducting art, and the conductor's baton.
Key words:
art, conductorship, terminology, chief orchestra, sheet music
ИСТОРИЯ ДИРИЖЕРСКОГО ИСКУССТВА
Аннотация.
В данной статье говорится о целях и задачах ведения науки, истории
дирижерского искусства, дирижерской палочке.
Ключевые слова:
искусство, дирижерство, терминология, главный оркестр,
ноты.
Kórkem-óner degende kórkem dóretiwshilikti túsinemiz, hár bir kórkem-óner shıǵarması
óz janr qásiyetlerine kóre turmıs tábiyat kórinisin ańlatadı. Kórkem-ónersiz turmıs nursız, gúńgirt,
logikasız hám zerikerli bolıp qalar edi. Álem hádiyselerin jaqtı obrazı arqalı yamasa sùwretin
muzıka arqalı ańlatıwǵa erisedi. Ol (muzıka ) insannıń ruwxıy kámalında aktiv qatnas etedi,
gózzallıq, talǵam haqqındaǵı qıyallarınıń qáliplesiwine nátiyjeli tásir kórsetedi.
Neshe mıń jıllardan berli insaniyat muzıkaǵa, onıń gózzal sesler uyǵınlıǵılarına súysinip
keledi, ustaz -shákirt dástúrleri arqalı atqarıwshılıq uqıpların iyelew boyınsha izertlewler júrgizedi.
Bunda muzıkalıq miyraslar shıǵarmalarınıń ruwxıy tárbiya quralı sıpatında úyretiw usılları úlken
áhmiyetke iye boladı.
Drijyorlıq pániniń maqseti studentlerdi jámáát bolıp orınlanıwına basshılıq qılıw, xalıq
saz-ásbapları orkestri repertuarı, túrli jumıs usılları, Drijyorlıq tájiriybesi hám basqa atqarıwshılıq
kórkem-óneri qaǵıydaları menen tanıstırıw hám de ámelde atqara alıw ilimiy tájriybelerin
iyelewden ibarat.
Kórkem-ónerler ishinde eń jası hám kem úyrenilgeni drijyorlıq kórkem-óneri esaplanadı.
Drijyorlıq ámeliyatı onıń teoriyasın talay artta qaldırdı. Biraq áyne teoriyaǵa bolǵan mútajlik
barǵan sayın artıp barıp atır. Ásirese drijyorlıqqa úyretiw jumısında oǵan mútajlik úlken.
Drijyorlıq tarawında tálim beriw ushın teoriyalıq negiz jaratılıwına tiyisli izertlewler
tınımsız dawam etip atır, biraq sol payıtqa deyin hátteki eń fundamental túsiniklerdiń ulıwma qabıl
etilgen hám barlıq ushın túsinikli bolǵan tariypleri joq. Terminologiyanı tariyplewde de túrli,
geyde bir-birine qarsı pikirler bar.
Geyparalar "Drijyorlıq - bul kórkem-óner emes, oǵan oqıtıwdıń hájeti joq, jaysha orkestr
yamasa xor aldında turıp, taktqa salıw yamasa metronomlawda jetkilikli, yaǵnıy atqarılıp atırǵan
dóretpe takttıń bólek bólimlerin qol menen kórsetse jetkilikli hám drijyordıń wazıypası usınıń
menen tawsıladı", dep esaplaydı.
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
735
Basqalar bolsa, "Dirijyorlıq - tek ishki tuyǵı sezimlerge tiykarlanadı, bul qanday da
tilsimlik hám soǵan bólek qábiletli insanlar ılayıq, usınıń sebebinen drrijyorlıqqa úyrenip
bolmaydı", dep esaplaydı. Hár qanday eki pikir hám oǵan uqsas oy-pikirlerdiń qáte ekenligin
tastıyıqlap otırıw shárt emes. Drijyorlıq kórkem-ónerine bul sıyaqlı qaraslardı biykarlawshı
mısallar turmısımızda da kóplegen ushırasadı. Drijyorlıq- bul qosıq aytıw, royal, skripka yamasa
basqa saz-ásbaptı shertiw sıyaqlı atqarıwshılıq kórkem-óneri bolıp tabıladı.
Usınıń menen birge drrijyorlıq atqarıwshılıq kórkem-óneriniń basqa túrlerinen saldamlı
parıq etedi: eger muzıkantlar jansız zatta muzıka atqarılsa (fortepiano, skripka, truba, nay, rubab
hám t. b.). hám olardıń atqarıwshılıqları saz-ásbaptıń sapası hám de ózleriniń uqıplarına baylanıslı
bolsa, drrijyor kóplegen bir-birinen parq etiwshi insanlar menen islesedi.
Ol óz aldında turǵan xor yamasa orkestr aǵzaların bir jámáátte toplap, olardı sonday
birlestiriwi kerek, bul jámáát onıń basqarıwında tap jaqsı dúzilgen muzıka saz-áspabı sıyaqlı
jańlawı kerek. Sonı da aytıw kerek, drrijyorǵa óz kórkem-óneri haqqında jazıwdan kóre, drrijyorlıq
qılıw ańsatlaw: drrijyorlıq iskerliginiń kózge kóriniwshi bólegin ulıwma tariyplew qıyın.
Biraq, ol yamasa bul qol háreketin muzıkasız, sózler menen xarakteristikalaǵannan kóre,
onı muzıka fonında kórsetip bergen ańsatlaw. Sol sebepli. drrijyor jumısınıń ayrıqshalıǵı, orkestr
yamasa xor basshısı sıpatınde onıń moynına júkletilgen wazıypanıń qanshelli quramalılıǵın esapqa
alǵan halda aytıwımız múmkin, bolajaq drrijyor bul quramalı hám juwapkerli jumısta tabısqa
erisiw imkaniyatın beretuǵın arnawlı qábiletke, úlken muzıkalıq-teoriyalıq hám ámeliy tayarlıq
bilimlerine iyelewi shárt.
Frak kiyip, orkestr tóbesinde turǵan hám muzıka jańlap atırǵan bir waqıtta qolın silkitip
turǵan adamdıń haqıyqıy róli neden ibarat?
«Drijyor» sózi túrli tillerde túrlishe aytıladı: nemisler «Dirident, italyanlar «Diridente»,
fransuzlar «Shef orkestre», inglizler «Konduktor» deydi.
Hár qaysı tilde de bul sóz baslıq, basshı, direktor mánisin ańlatadı. Solay etip, drijyor bul
- orkestr komandasınıń basshısı bolıp tabıladı. Onıń tiykarǵı waziypası - bul jámááttiń turmısı aktiv
hám jaqsı shólkemlestirilgen bolıwın baqlawdan ibarat. Drijyor sazendeler muzıkalıq shıǵarmanı
uyqaslıqta atqarıwları, olar shıǵarmanı birge baslap, birge tamamlawları, óz saz-ásbapların bir
taktta shertiwleri, pauzalardı waqtında uslap, bir taktta nama baslawların támiyinleydi.
Drijyor sazendeler atqarılıwın birden-bir ritm hám tempke maslastırıwdı, olardı
atqarıwshılıqqa jóneltiriw ushın belgi beriwi kerek. Haqıyqatında, uzaq waqıt dawamında
kópshilik, drrijyor wazıypası tek orkestrdiń birden-bir ritmdegi atqarılıwın támiyinlewden ibarat,
dep tùsinedi. Tiykarınan bolsa, drijyorlıq kásibi júdá quramalı hám qıyın esaplanadı.
Ol kútá úlken intellektual hám awır miynet, turaqlı fizikalıq quwatlılıqtı talap etedi. Solay
eken, drijyor bekkem salamatlıqqa hám shıdamlılıqtı iyelewi zárúr. Onıń ushın zárúr bolǵan ózin
qolǵa ala biliw qásiyeti de salamatlıq hám nerv sistemasınıń jaǵdayına baylanıslı.
Drijyor 100 den artıq muzıkantlar iskerliginiń tiykarǵı muwapıqlashtırıwshısı bolıp
tabıladı. Onıń róli bólek rejissyor róline uqsap ketedi. Rejissyor – teatrdaǵı saxna shıǵarmasınıń
kórkem basshısı, spektakldı tayarlaw boyınsha barlıq islerdiń basın birlestirip turadı. Drijyordı da
tikkeley orkestrdiń rejissyorı dep qarawımız múmkin.
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
736
1-súwret
Professional Drijyorlıq kórkem-óneri basqa kórkem-óner túrlerine salıstırǵanda ádewir jas
bolıp, arnawlı hám ǵárezsiz atqarıwshılıq iskerlik túri sıpátında XIX ásirdiń ekinshi yarımında
tolıq qáliplesken dewimiz múmkin. Biraq óziniń Drijyorlıq negizi menen - jámáátshilik muzıka
atqarılıwınıń basqarıw kórkem-óneri sıpatında - uzaq ótken zamanǵa barıp taqaladı. Áyyemgi
Egipet hám Greciyada muzıka jámáátleri basqarıwında málim insanlar turǵan, olar ózleriniń qol
háreketleri menen ol yamasa bul atqarıwshılıq qásiyetlerin sazende hám qosıqshılarǵa kórsetip,
olarǵa hár túrlı mimika-belgiler menen basshılıq etken.
Házirge shekem saqlanıp kiyatırǵan áyyemgi diywaliy pát hám basqa sùwretler bul
maǵlıwmatlar haqqında derek beredi. Sol dáwirlerde drrijyorlıqtıń baslanǵısh formaları bolǵan bul
háreketlerdi “Xeyronomiya” dep atalǵan: sebebi málim qol hám barmaq háreketleri sisteması
járdeminde atqarıwshılar toparı basshısı pát, ólshem, ritm, nama háreketi baǵdarların kórsetip
bergen. Xeyronmiyanı (xironomiya) oylap tabılıwı áyyemgi muzıka ámeliyatında óziniń sol dáwir
salıstırǵanda aldıńǵı kórsetkishlerin atap etken.
Biraq usınıń menen birge orta ásirlerde drrijyorlıqtıń bul usılı ámeliy jumıs alıp barıw
processinde salmaqlılıq, atqarıp atırǵan muzıka dóretpelerin mánislerin tolıq ashıp bere almaslıǵı,
olardı jaysha shártli háreketler tiykarındaǵı bir qural ekenligi málim bolıp tabıladı.
Ótken zamanlardaǵı jámáát atqarıwshılıǵında qollanılǵan ápiwayı, kórgizbeli háreket
(ayaq penen jer tebiw, qoldınʼ birdey háreketi, shappát shertiw hám b.) lar koncerteysterlik hám
ansambller atqarıwshılıǵında esitiw, kórip-baqlaw ushın járdem bererdi. Sonlıqtan, jámáát basshısı
óz háreketleri menen kórsetken dawıstı olar kórip hám sol waqıttıń ózinde ayaq penen jer tebiw,
shappát shalıp turıwların atqarıwshılar esitip turar edi. Barlıq háreketlerdiń haqıyqıy mazmunı,
zamanagóy nota jazıwı payda bolǵannan sońǵılıǵında óz mánisine iye boldı.
Sol dáwirden baslap drrijyorlıq kórkem-óneri hám drijyor wazıypası da muzıka kórkem-
óneriniń rawajlanıwı menen baylanıslı halda uzaq joldı basıp ótti. Nota jazıwınıń jaratılıwı
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
737
drijyorlıq kórkem-óneri tariyxında úlken orın tutadı hám keyinirek jańa, quramalı muzıka janrları
(opera, oratoriya, asbap muzıka formaları ) nıń shólkemlestiriliwi hám tarqalıwı áhmiyetli bolıp
tabıladı. Atqarıwshılıq jámááti basshısınıń wazıypası, maqseti bara-bara jańa usıllar hám
atqarıwshılıq texnikalıq quralları menen keńeyip quramalılasıp bardı.
Zamanagóy nota jazıwı payda bolıwınan talay aldın XV ásirdiń birinshi yarımında xor
jámáátin basqarıw ushın battuta - dep atalǵan uzın, ushlı úlken tayaq qollanılǵan; ol bolsa shıraylı,
reń-báreń etip bezetilgen bolıp saxnanıń barlıq tárepinen kórinip turatuǵın bolǵan. Ol "patsha
tayaqshaları" dep te júrgizilgen.
Álbette, battuta járdeminde drijyorlıq qılıw ádewir kemshiliklerge iye bolǵan. Birinshiden,
óziniń qolaysız úlkenligi, qopallıǵınan drrijyor jámáát basqarıwında jeńil háreket qıla almas, onıń
háreketleri tek ǵana takt urıp turıw menen bánt bolıp qalar, ekinshiden, hár taktta jerge urıp turıw
bolsa, muzıkanı shawqımsız esitiwge imkan berer edi. Sol sebepli de XVII hám XVIII ásirlerde
shawqımsız drrijyorlıq qılıw ushın izertlewler alıp barılǵan hám jetkilikli usılı tabılǵan.
Anıqraǵı, ol muzıka ámeliyatında tábiyiy halda payda bolǵan bólek usıl bolıp, general-
jetkilikli yamasa san qoyılǵan jetkilikli dep atalǵan. General-jetkilikli joqarıdaǵı dawısqa bir
bolıwshı shártli jazıw bolıp esaplanǵan, hár biri sanlar menen kórsetilip, sol jerde áyne qanday
akkord atqarıwı shama menen atqarılǵanlıǵı jazılǵan, atqarıwshılar bolsa óz qalewlerine qarap
muzıkaǵa hár túrlı garmoniyalıq akkordlar menen bezew bergen.
Bunday quramalı jaǵdayda general-bastı notalastırıw wazıypasın tábiyiy halda drrijyor óz
moynına aladı. Ol klavesin stulǵa otırıp jámáátti basqara baslaydı. Bul hal oǵan drrijyor hám de
shayır-improvizatorlıq (impravizatsiya) atqarıwshısı wazıypasın júkleydi.
Ansambl atqarıwshılıǵında drijyor aldınan akkordlar menen muzıka shıǵarmasınıń tezligin,
ritm-pátin, bası yamasa kózleri mimikalıq-belgileri menen kórsetip turǵan, geyde ayaq soqqı
urıwları menen de ózine járdem bergen. Bunday usıldaǵı drrijyorlıq XVII ásirdiń aqırı hám XVIII
ásirdiń baslarında operada, keyin bolsa konsert ámeliyatında bekkem orın aladı.
Zamanagóy drrijyorlıq tili - kórinisi ańlatpası hám qol háreketi tili sıpatında insannıń kóp
ásirlik tájiriybesi menen sınalǵan baylanıs jardeminen paydalanıp, qáliplesken. Qol háreketi hám
kórinisi ańlatpası tili hámmege túsinikli, mánili hám bay bolıp tabıladı. Ol tezlik penen
qaytarılıwshı emotsional juwapqa sebep boladı.
Qol háreketleri úlken sezimlik - obrazlı ańlatpa kúshine iye: olar ashıwshaq yamasa
álpayım, soraw yamasa tastıyıqlaytuǵın, ótinish etiwshi yamasa biykarlawshı, shaqırıq yamasa
usınıs etiwshi, kútip alıwshı yamasa tańlanıwshı, eskertiwshi yamasa abaylawshı bolıwı múmkin
hám t.b. Atqarıp atırǵan muzıkanıń obrazlı emotsional mánisine qarap, ol yamasa bul mánisli
háreket saylanadı.
XIX ásirde drrijyorlıq tayaqshasınıń payda bolıwı úlken bir jańalıq boldı. Insan tábiyatı
sonday - biz úyrenip qalǵan zatlarımızdan waz keshiwimiz júdá qıyın. 1812-jılda Venada bolıp
ótken muzıkalıq bayramda drrijyor qolında tayaqshanıń payda bolıwı kópshiliktiń itibarın tarttı.
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
738
2-súwret
1817- jılda bolsa Frankfurt Mayn qalasında drrijyor Shpor dáslepki bar oń qolında tayaqsha
menen drrijyorlıq ete basladı. Rixard Vagner bolsa birinshi ret tıńlawshılarǵa arqası menen turıp,
drrijyorlıq etti. Ol waqıtlarında konsertlerge ápiwayı xalıq emes, bálkim joqarı siyasiy gruppalı
mırzalar hám xanımlar, patsha jáne onıń ámeldarları keletuǵın edi. Olarǵa teris turıp drrijyorlıq
qılıw ol waqtında úlken gúná hám húrmetsizlik esaplanar edi.
Rixard Vagner bolsa bul dástúrdi qatań turıp buzdı. Gáp sonda, bunnan aldın drrijyorlar
orkestrge teris turıp, tamashagóylerge qaragan jaǵdayda drijyorlıq qılatuǵın edi. Shpor óz
eslewlerinde óz konsertleriniń birinde tayaqsha menen hesh bir shawqımsız hám júzin artıqsha
tırıstırmay drijyorlıq islegenin hám bul tamashagóylerge júdá jaqqanlıǵın, biraq direksiyanıń
uwayımǵa salǵanın sóylep bergen edi. Sonnan keyin tayaqsha menen barlıq jerde drijyorlıq ete
basladı. Ol ulıwma drijyorlıqtıń tımsalına aylandı. Tayaqshanıń payda bolıwı drijyorlıq usılınıń
almasınıwın ǵana emes, bálkim bunnanda úlkenlew mánisti ańlatadı. Endi Drijyor tayaqshanı tuw
sıpatında alıp, «taxtqa shıqtı» hám húkimranlıq ete basladı.
Drijyor tımsalında bolsa endi birden-bir atqarıwshılarǵa húkimranlıq etiwshi shaxs
sıpatında kórinetuǵın boldı, jıynaldı. Nátiyjede, XIX ásirdiń 40-jıllarına kelip, drrijyorlıqtıń jańa
usılı tolıq payda boldı. Solay etip, drijyorlıq tayaqshası demde barlıq tárepten tán alındı. Endi
tayaqsha júdá kerekli járdemshige aylandı. Sebebi ol sebepli qol uzınlaw, mayısqaqlaw boladı.
Tayaqsha uzaǵıraqqa anıqlaw kórinedi. Ol alaqan hám barmaqlardıń hátteki eń názik háreketlerin
da anıq jetkizip kórsete aladı. Bulardıń barlıǵı tek ǵana eger tayaqsha haqıyqatlıqtan da qoldıń
dawamı bolıp, ol menen organikalıq tárizde baylanısqan bolsa, qoldıń «qálewin» bildirse hám
ritmge kesent beretuǵın artıqsha zat bolmasa ǵana tuwrı bolıp tabıladı.
Tayaqsha «janlı-serlewshi» bolıwı kerek. Sonda ǵana ol drijyor hám orkestrge payda
keltiredi. Orkestrdiń hár bir aǵzası bunı jaqsı biledi. Eger tayaqshanıń ushı menen drijyorlıq etilse,
ol kerekli hám paydalı ásbap bolıp tabıladı, eger drijyorlıq orayı basqa orında, qol alaqanında,
bilekte hám basqa jerde bolsa, ol jaǵdayda tayaqshadan payda joq. Tayaqsha onnan paydalanıwdı
bilgenlerge kerek. Keri jaǵdayda ol paydasız, hátteki zıyanlı dep esaplanadı.
Tayaqsha menen islew jaqsıma yamasa joqpa degen sorawdıń mánisi de sonda. Biraq
drijyor tek kózleri yamasa qasları menen basqaratuǵın hallar da boladı. Mısalı, Artur Nikish geyde
kózleri yamasa qasları menen drijyorlıq etken payıtları da bolǵan. Ol bunı asa uqıplılıq penen
atqarǵan, óytkeni ol - Nikish edi! Sol orında pútkil bir konsertti kóz hám qas háreketleri menen
basqargʻan Amerikalıq drijyor haqqında da eslep kóriń - a!
Nikolay Malkonıń jazıwınsha, belgili drrijyor Ernst Anserme qashandur oǵan, drrijyorlıqtı
baslawdan aldın tayaqshanıń ushına qarawın, sonda orkestr de kútilmegende soǵan tigilip qalıwın
aytqan. Bul-jaqsı máslahát! Tayaqshadan paydalanıw nátiyjesi, onı qanday islew hám isletiwge
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
739
baylanıslı. Onıń ushın tayaqshanı shetke qaratıp emes, bálkim qol baǵdarında uslaw kerek. Sonı
aytıwımız kerek, tez-tez sonday jaǵday ushırasıp turadı, bunda tayaqsha ulıwma drijyorlıq etpeydi,
sebebi orkestr aldında eki drijyor - qol hám shetke qaratılǵan tayaqsha kórinetuǵın boladı. Bul eki
«drijyor» mudamı da awızbirshilikte háreket etpeydi. Sol sebepli tayaqshanı ortasınnan emes,
bálkim ushınnan tutıw kerek boladı.
Tayaqsha hámmege jaqsı kórinip turıwı kerek. Bul áwele qol jaǵdayına baylanıslı bolıp,
tayaqshanı drrijyorlıq pultı tosıp qoyatuǵın dárejede tómen uslamaslıq kerek. Sonıń menen birge,
qoldı yamasa eki qoldı da bas ústinde kóterip, túsiniksiz hám «sırlı» aylanba háreketler de etip
bolmaydı. Bunnan tısqarı bir tárepke burılıp, óz gewdesi menen tayaqshanı orkestrden tosıp qoyıw
da nadurıs. Ásirese sol bólim usı waqıtta drrijyorǵa mútajlik sezip turǵan bolsa.
Qullası, sonı esten shıǵarmaw kerek, drijyorlıq tayaqshası esitilmeydi, biraq kózge
koriniwshi belgiler beriw ushın qollanılatuǵın jaraqlı bolıp tabıladı. Orkestr atqarıwshıları óz
partiyaları menen baylanıslı bolıp, olar tayaqshanı pauza waqtında kóredi yamasa atqarıwshılıq
dawamında kóz qırı menen sezedi. Sol sebepli de drijyor tayaqshası muzıkantlardıń dıqqat
orayında bolıwın hám olarǵa isenimli tayaq bolıp xizmet etiwin támiyinlewi zárúr.
Tayaqshanıń ólshemleri orkestrdiń hám orınnıń úlken-kishiligine qarap belgilenedi hám
kóbinese ol drrijyordıń ózine silteme bolıp, hár kim ózine qolaylı bolǵan hám úyrenip qalǵan
tayaqshası menen islegeni maqul. Geyparalarǵa uzın tayaqsha jagʻadı, geyparalarǵa keltesi,
ayırımları sherim yamasa qara qayıń qabıǵınan tayarlanǵan material menen oralǵan saplı
tayaqshanı maqul kóredi, basqalar bolsa joq. Bulardıń barlıǵı kisiniń ózine baylanıslı, tayaqsha
drijyorǵa xızmet etedi, kerisinshe emes.
Aytıwlarınsha, Feliks Motl bálent boyı bolǵan hám kishkene, qısqa ǵana tayaqshadan
paydalanǵan, Artur Nikish bolsa pás ǵana bolǵan hám uzın tayaqsha menen berilip drijyorlıq
etken. Hár ekewin de óz jumısın uqıp penen islegen. Solay etip, tayaqsha barlıq drijyorlar ushın
zárúr, dep ayta alamız -ba? Álbette, joq! Ol basqalardan ajıralıp turıwdı qálegen adamǵa emes,
bálkim onısız jaqsılaw drijyorlıq etiwi múmkinshiligine, isengenlerge kerek emes degenimiz tuwrı
boladı.
Konstantin Sergeyevich Stanislavskiy sonday degen edi:"Drijyor qolındaǵı tayaqsha nege
kerek? Muzıkantlardı urıs ushın ba? Kórsetiw ushın ba? Biraq bizde naǵız óziniń ushın
mólsherlengen barmaq bar».
Haqıyqattan da, tayaqsha mayısqaq, mánis, drijyordıń hár qanday pikiri yamasa sezimin
sáwlelendiriwge ılayıq bolǵan qolǵa teńlese aladıma?
Ámeliyatta tayaqshasız drijyorlıq qılıw halları da bolǵan. Mısalı, V. I. Safonov (tayaqsha
isletpeslik tárepdarı), G. Sherxen, D. Mitropulos, L. Stokovskiy hám basqa belgili drijyorlar
tayaqshasız drijyorlıq etken. Olar tájiriybesi geyparalardıń oń qol alaqanı hám barmaqları uzaqta
otırǵan atqarıwshılarǵa jaqsı kórinbeydi, degen qáweterlerdi joqqa shıǵardı. Haqıyqatında, bul
qollanba avtorı Muqimiy atındaǵı muzıkalı teatrda 40 jıldan artıq waqıttan berli drrijyor bolıp
islep, sonnan 30 jıldan artıq waqıt dawamında tayaqshasız islep kelip atır.
Óz tájiriybesinde orkestr hám saxnadaǵı atqarıwshılardıń kópshiligi onı nátiyjede de jaqsı
túsiniwine isenim bolǵan, olar tárepinen narazılıq keyipi sezilmegen. Drijyorlıqtıń bunday usılda
oń alaqanı hám barmaqları kóbirek erkinlikke iye boladı hám bul óz gezeginde ásirese názik
jaǵdaylardı ańlatıwda drijyorlıq texnikasınıń usılları keńeyip, bayıtılıwına xızmet etedi.
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
740
Haqıyqattan da tayaqsha qol háreketlerin orkestrlar hám saxnadaǵı artistlerge anıq
kórinetuǵın bolıwın támiyinleydi, bardı da qol tayaqsha uslawdan azat bolsa, barmaqlardıń
ańlatpalıq múmkinshilikleri keńeyiwi anıq. Mısalı, simfoniyalıq drrijyorlardan birinshi bolıp
tayaqshasız isley baslaǵan V. I. Safonov sonday deydi: «Men endi bir emes on dana tayaqshaǵa
iyemen, sebebi hár bir barmaǵımdı tayaqshaday isletiwim múmkin. Sonda men jansız taxtadan
jasalǵan tayaqshadan kóre óz pikir hám tileklerimdi orkestrge qolım jardeminde ańlatpalı tárizde
jetkere alaman».
“Hár qanday jumıstıń baslanıwı salmaqlı keshedi. Geypara drijyorlar orkestr menen islew
processinde tájiriybesizlıgin kórsetedi hám pútkil ómiri dawamında sonday qalıwı múmkin.
Tarawdan xabarsız adam orkestr drijyordıń háreketlerinde auftaktlardıń tuwrı hám anıq atqarılıp
atırǵanlıǵı, drijyor háreketlerine itibarsız halda óz atqarıwı menen shuǵıllanap atırǵan orkestr
atqarıwshıları haqqında júdá kem zattı túsiniwi múmkin.“
Drijyor háreketleri kóp quramlı bolıp, hár bir bólek háreket anıq wazıypaǵa tiykarlanǵanın
muwapıqlastırıw talap etiledi. Ańlatpa processinde bolsa qol, ayaq, dene, bas hám barmaqlar
háreketi salıstırǵanda ǵárezsiz boladı. Hár bir háreket óz wazıypasın atqaradı. Bunnan sheshim
qılıw múmkin, drijyordıń atqarıwshılıq quralınıń zárúrli elementi - onıń denesi bolıp tabıladı. Jetik
drijyordı oyda sáwlelendirsek, ol akrobat denesi, mimikanıń qolı hám aktyor júzin iyelewi kerek
bolar edi. Tuwrı, bunday salıstırıw bórttirip aytılǵan gápler sıyaqlı kórinedi, biraq drijyorlıq
kórkem-óneri ushın háreket hám mimika qábileti jetkilikli dárejede zárúrli áhmiyetke iye ekenligi
anıq. Drijyorlıq háreketlerin erkin tutıwı tiykarında fizikalıq hám ruwxıy, psixikalıq zorıǵıw
arasındaǵı teń salmaqlılıqtı saqlaw jatadı.
Bul process júrek urıwındaǵı ózgeriwsheńlik jaǵdayın yadqa saladı. Bulshıq etlerdi
kernewi hám bosanıwı bir taktta qollaw erkinlik sezimin berip qalmastan, bálkim hárekettiń
nátiyjeli bolıwın támiyinleydi, sebebi háreket bulshıq ettiń bosasıwı sıyaqlı júz beredi.
Tayaqsha járdeminde drijyorlıq qılıw usılınan waz keshiw keń tús almaǵanlıǵı bolsa
tayaqshaǵa tilsimli kúsh dep qarawımız bul dástúrdiń tereń túbiri menen anıqlama beriledi.
REFERENCES
1.
Zuxurov M. Orkestr va ansambl partituralari bilan ishlash //Science and Education. – 2022.
– Т. 3. – №. 1. – С. 945-951.
2.
Зухуров М. М. DIRIJORLIK SAN’ATINING TURLARI VA EVOLYUSIYASI
//Интернаука. – 2021. – №. 3-3. – С. 37-39.
3.
Zuxurov M. KARAKALPAK MUSIC IN THE FIRST HALF OF THE 20TH CENTURY
//Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 6. – С. 1124-1126.
4.
Umarov Sh. Dirijyorlik. O’quv-qo’llanma. T., 2016
5.
Кан Э. Элементы дирижирования. Л., 1980.
6.
Казачков С.А. Дирижёрский аппарат и его постановка. М., “Музыка”, 1967.
7.
Тажимуратова Ш. С. САНЪАТШУНОСЛИК ФАНЛАРИНИ ЎҚИТИШ ОРҚАЛИ
ТАЛАБАЛАРНИНГ
МУСТАҚИЛ
ИШЛАШ
КЎНИКМАЛАРИНИ
ШАКЛЛАНТИРИШ. – 2023.
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
741
8.
Saginbaevna T. S. FORMATION OF STUDENTS'SKILLS OF INDEPENDENT
PERFORMANCE THROUGH THE TEACHING OF ART HISTORY //Spectrum Journal
of Innovation, Reforms and Development. – 2022. – Т. 9. – С. 386-392.
9.
Tajimuraova S. S. INFORMATION AND COMMUNICATIONS IN MANAGEMENT
//Journal of Integrated Education and Research. – 2022. – Т. 1. – №. 5. – С. 509-511.
10.
Tajimuratova Shakhnoza Saginbaevna. (2022). MANAGEMENT AND STUDY OF
CULTURE AND ART. Web of Scientist: International Scientific Research Journal, 3(1),
758–762.
11.
Sag’inbaevna, T. S. (2023). Cultural Life in Uzbekistan during the Years of Independence.
Spanish Journal of Innovation and Integrity, 18, 39-41.
