236
ATQARÍWSHÍLÍQ ÓNERI
Aytbaev Azizjan
ÓzMKÓMI NF “Folklor hám etnografiya” kafedrası
“Baqsıshılıq hám dástanshılıq” qaniygeligi 2-kurs student
https://doi.org/10.5281/zenodo.10245306
Annotaciya.
Bul teziste Qaraqalpaq atqarıwshılıq óneri, shıǵıs oyshılları, qaraqalpaq
atqarıwshıları haqqında sóz etilgen.
Gilt sózi:
jıraw, baqsı, sazende, qosıqshı, qıssaxan, shıǵıs oyshılları, nama, sazlar.
PERFORMING ARTS
Abstract.
This dissertation talked about the Karakalpak performing craft, Eastern thinkers,
Karakalpak performers.
Key word:
Zhirov, bakhshi, sozanda, singer, storyteller, thinkers of the East, Tarona,
words.
ИСПОЛНИТЕЛЬСКОЕ ИСКУССТВО
Аннотация.
В данной диссертации говорилось о каракалпакском исполнительском
ремесле, восточных мыслителях, каракалпакских исполнителях.
Ключевое слово:
жиров, бахши, созанда, певец, рассказчик, мыслители Востока,
Тарона, слова.
Atqarıwshılıq óneri (jıraw, baqsı, sazende, qıssaxan, qosıqshı) xalıqtıń este joq erte
zamanlardan beri hawa menen nanday tirishiliktiń ruwxıy ábizámzámı bolıp keledi. Xalıq
basındaǵı awır miynet, joqshılıq zarı, tereń qayǵısına sheriklesip, adamlarǵa dártleste boldı.
Atqarıwshılar xalıqtıń óz basınan keshirgen qanlı shejiresin qızǵıshtay qorıp, áwladlarǵa wásiyat
bolıp qalarlıqtay mıń mıń qatarlap dástan, qosıq sazların mudamı yadlaw menen, nebir qıyın
namalar menen awır dástanlardı adamlardıń jalǵız kewil xoshı, qayǵısın umıttıratuǵın demleri
ushın ǵana arnalıp, millionlardıń júregin terbetip otırdı.
Xalıq tábiyat jarasıq etken talant qásiyetlerin dálillep beriwge qurbı jetpey, túsinde ayan
bolǵan árwaqlı adamlardıń taǵam beriwinen yamasa tańlayına túkiriwinen payda bolatuǵın sıyqırlı
qubılıs dep túsinilgen. Qırǵız dástanı «Manas»tı atqarıwshı Tınıbek túsinde Manas penen
ushırasıp, qolınan taǵam jep jıraw bolsa, qaraqalpaq dástanı «Ashıq Nájep» te nájep túsinde Ashıq
Aydın pirdiń qolınan qırıq kese sharap iship, sonıń lepesinen jelden júyrik sazende, lapızı bálent
baqsı bolıp shıǵadı.
237
Ál Farabiy, Maxmud Qashǵariy, Beruniy, ibn Sina, Dervish Áliy, Qorqıt ata, Soppaslı
Sıpıra jıraw, Babur, Nawayı ózleriniń ólmes shıǵarmalarında baqsı-jırawlardıń el arasında
abıroyǵa iye bolǵanlıǵı jóninde kóp ǵana hikmet qaldıradı. Olardıń ardaqlaǵan atqarıwshıları xan
sarayındaǵı dábdebeli qurǵaq maqtawshı «ónerpazlar» emes, al xalıq arasında júrip, olardıń
gózzallıq dúnyaǵa estetikalıq qumarlılıǵın asırıp júrgen xalıq jırawların, xalıq baqsıların maqtanısh
etedi. Ásirler boyı áwladlar júreginde yadlanıp kiyatırǵan Soppaslı Sıpıra jıraw, Shalgez, Jiyen,
Xalmurat, Shankot, Nurabılla, Nurnazar, Jiyenbay, Bekmurat, Qurbanbay jırawlar, Ǵáripniyaz,
Eshbay, Atash, Nurjan, Aqımbet, Muwsa, Súyewler de ullı atqarıwshılardıń qábiriniń basında
zıyaratlap júrip uyqlap qalıw qusaǵan ázelden kópshilikke málim káramatlardı basınan keshirgen
etip táriplenedi.
Qosıq, nama-sazları, ol adamlardıń sezimin oyatıp, mádeniyatın tárbiyalap, estetikalıq
talǵamın qáliplestiriw menen birge rawajlanıwına alıp keledi. Ulıwma Orta Aziya, Zakavkaze,
hám Jaqın Shıǵısta, sonıń ishinde qaraqalpaq xalqınıń atqarıwshılıq iskusstvosı mádeniy
turmısındaǵı atqaratuǵın wazıypası, áhmiyeti jaǵınan teńi joq qubılıs desek te asıra siltemegen
bolamız. Ol xalqımızdıń sezimlerin ideyalıq jaqtan bayıtıwda tárbiyalıq quralı boladı.
Baqsı jıraw, ulıwma qaraqalpaq ádebiyatı, iskusstvo dástúrinde yadıkeshlik oǵada ullı óner
bolıp keldi. Bul dástúr tek qaraqalpaqlarda ǵana emes, burınǵı baspa sózi bolmaǵan yaki
rawajlanbaǵan xalıqlardıń bárine de ortaq xarakterli belgilerden esaplanadı. Sonlıqtan shayırda,
baqsı, jıraw, qıssaxan, qosıqshılar da, sazendeler de, bar kúshin yadlawǵa jumsap, atadan balaǵa
yadlaw jolı menen ótkerip otırdı. Xalıq ǵáziynesine sadıqlıq, haq kewillilik, óz-ózine talapshańlıq
hám tamashagóyler tárepinen sırtqı qadaǵalawshılıq bulardıń bári kollektiv múliktiń úzliksiz jasap,
óris alıp keliwinde ayrıqsha kúsh berdi. Óytkeni dástandı shala aytatuǵın, sazdı buzıp shertetuǵın
jeńiltek atqarıwshılardı sırtqı ortalıq xosh kórmegen. Waqtında dárhal «ońlap ayt» dep tártipke
shaqırıp, mudamı dúzep barǵan. Usı bir atqarıwshılar menen auditoriya arasındaǵı úzliksiz qarım-
qatnas «baqsı-jıraw» degen terminniń tuwıwına, qáliplesiwine tikkeley tásir etkenligi sezildi.
REFERENCES
1.
Esemuratov B. DEVELOPMENT OF CHILDREN'S CREATIVITY ON THE BASIS OF
PEDAGOGICAL TECHNOLOGY AS AN EXAMPLE OF KARAKALPAK FOLK
SONGS //Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 835-840.
2.
Esemuratov B. EDUCATION OF YOUNG PEOPLE TO PATRIOTISM, COURAGE,
AND FREEDOM THROUGH SPOONS PERFORMED BY OTHERS //Modern Science
and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 197-202.
238
3.
Ospanova R. THE SITUATION OF USING THE CREATIONS OF COMPOSER
MUKHTOR ASHRAFIY AND DONI ZOKIROV IN MUSIC LESSONS //Modern
Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 190-196.
4.
Ospanova R. WAYS OF DEVELOPMENT AND IMPROVEMENT OF MUSIC
EDUCATION PEDAGOGY //Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. –
С. 822-828.
5.
Jiyenbaevich M. I. The evolution of music pedagogy of the karakalpak people: Historical
and theoretical aspects //Asian Journal of Research in Social Sciences and Humanities. –
2021. – Т. 11. – №. 10. – С. 27-32.
6.
Jiyenbaevich M. I. Competence-based approach in higher musical and professional
education //ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal. –
2022. – Т. 12. – №. 4. – С. 42-47.
7.
Moyanov I. TRAINING AND DEVELOPMENT OF ART PERSONNEL //Modern
Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 9. – С. 65-69.
8.
Jiyenbaevich M. I. COMPETENCE-BASED APPROACH IN HIGHER MUSICAL
AND PROFESSIONAL EDUCATION //PROMINENCE OF INFORMATION
BASES& MEDIA ASSESSMENTS IN THE POST CONFLICT MARKETING
ENVIORNMENT.
9.
Moyanov I. TRAINING AND DEVELOPMENT OF ART PERSONNEL //Modern
Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 9. – С. 65-69.
10.
Моянов Ы. Д. ҚОРАҚАЛПОҚ ХАЛҚИ МУСИҚИЙ ПЕДАГОГИКАСИНИНГ
ТАРИХИЙ-НАЗАРИЙ ЖИҲАТЛАРИ //Образование и инновационные
исследования международный научно-методический журнал. – 2021. – №. 5.
11.
Моянов Ы. Д. ҚОРАҚАЛПОҚ ХАЛҚИ МУСИҚИЙ ПЕДАГОГИКАСИНИНГ
ТАРИХИЙ-НАЗАРИЙ ЖИҲАТЛАРИ //Образование и инновационные
исследования международный научно-методический журнал. – 2021. – №. 5.
12.
Ануаровна O. Р. ҚОРАҚАЛПОҚ ХАЛҚ КУЙЛАРИ ВОСИТАСИДА БОЛАЛАР
ИЖОДКОРЛИГИНИ РИВОЖЛАНТИРИШ. – 2023.
13.
Anuarovna U. E. IMPROVING THE MECHANISMS OF EDUCATING STUDENTS IN
THE SPIRIT OF INTER-ETHNIC HARMONY BASED ON NATIONAL MUSIC IN
THE CONDITIONS OF ETHNO-CULTURAL RELATIONS //International Journal of
Advance Scientific Research. – 2023. – Т. 3. – №. 09. – С. 329-333.
239
14.
БОЛАЛАР Қ. Х. К. В., РИВОЖЛАНТИРИШ И. MODERN SCIENCE АND
RESEARCH //MODERN SCIENCE. – 2023. – Т. 2181. – С. 3906.
15.
Ospanova R. DEVELOPMENT OF CHILDREN'S CREATIVITY THROUGH BLACK
FOLK SONGS //Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 9. – С. 70-73.
16.
Nawrizbaeva A. A. THE PERFORMANCE SKILLS OF KARAKALPAK BAKSHIS
//Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 906-910.
17.
Nawrızbaeva A. A. BAQSÍ, SÁZENDE GENJEBAY TILEWMURATOVTÍN
ACTQARÍWSHÍLÍQ METHODS //Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №.
10. – С. 218-223.
18.
Muxammetdinova L. THE DEVELOPMENT OF THE ART OF GIVING IN NORTHERN
PAKISTAN AS AN EXAMPLE OF THE YEARS OF INDEPENDENCE //Modern
Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 9. – С. 74-78.
19.
Maxamatdinovna M. L. FOLKLORE AS A SPECIAL FORM OF CREATIVITY
//International Journal of Advance Scientific Research. – 2023. – Т. 3. – №. 09. – С. 282-
284.
20.
Makhammatdinovna M. L. As a Means of Providing Aesthetic Education to the Students
of the Art of Embroidery //Vital Annex: International Journal of Novel Research in
Advanced Sciences. – 2023. – Т. 2. – №. 3. – С. 149-152.
21.
Askarova Z., Maxamatdinova L. Ceremonies Solemnly Held in Connection with Public
Holidays //Miasto Przyszłości. – 2022. – Т. 27. – С. 181-183.
22.
Махамматдинова Л. ЎЗБЕК ВА ҚОРАҚАПОҚ МУСИҚА МАДАНИЯТИНИНГ
РИВОЖЛАНИШИДА БАСТАКОРЛАРНИНГ ҚЎШГАН ҲИССАСИ //Oriental Art
and Culture. – 2022. – Т. 3. – №. 2. – С. 782-786.
23.
Есанов М. ФОРМИРОВАНИЕ НРАВСТВЕННЫХ КАЧЕСТВ ЛИЧНОСТИ
СРЕДСТВАМИ МУЗЫКИ //Oriental Art and Culture. – 2023. – Т. 4. – №. 1. – С. 719-
725.
24.
Ayapova K., Yesanov M. Organization of Music Lessons by the Teacher in Various Ways
//Miasto Przyszłości. – 2022. – Т. 27. – С. 189-191.
25.
Esanov M., Ametov A. DOIRA SAN’ATINING RIVOJLANISHI VA TARIXI //Oriental
Art and Culture. – 2022. – Т. 3. – №. 2. – С. 729-733.
26.
Eсанов М. Знание особенностей воздействия музыкального искусства на человека
//Science and Education. – 2022. – Т. 3. – №. 12. – С. 767-771.
240
27.
Есанов М. О. ЎЗБЕК ХАЛҚ ЧОЛҒУЛАРИДА ИЖРОЧИЛИК ТАРИХИ //Oriental Art
and Culture. – 2022. – Т. 3. – №. 1. – С. 578-584.
28.
АЛЛАМБЕРГЕНОВА
Г.
ҚАРАҚАЛПАҚ
БАҚСЫСЫ
СƏЛМЕНБАЙ
САДЫҚОВТЫӉ ДӨРЕТИЎШИЛИК ЖОЛЫ //Евразийский журнал социальных
наук, философии и культуры. – 2023. – Т. 3. – №. 10. – С. 112-117.
29.
Allambergenova G. THE LIFE AND CAREER OF COMPOSER OSERBAI
ALLANAZAROV //Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 217-224.
30.
Allambergenova G. GOALS AND OBJECTIVES OF MUSIC EDUCATION IN
PRIMARY SCHOOL //Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 849-
855.
31.
Tajimuratova S. FORMATION OF STUDENTS'SKILLS OF INDEPENDENT
PERFORMANCE THROUGH THE TEACHING OF ART HISTORY //Modern Science
and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 841-849.
32.
Saginbaevna T. S. FORMATION OF STUDENTS'SKILLS OF INDEPENDENT
PERFORMANCE THROUGH THE TEACHING OF ART HISTORY //Spectrum Journal
of Innovation, Reforms and Development. – 2022. – Т. 9. – С. 386-392.
33.
Sag’inbaevna T. S. Cultural Life in Uzbekistan during the Years of Independence //Spanish
Journal of Innovation and Integrity. – 2023. – Т. 18. – С. 39-41.
34.
Tajimuratova S. FORMATION OF STUDENTS'SKILLS OF INDEPENDENT
PERFORMANCE THROUGH THE TEACHING OF ART HISTORY //Modern Science
and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 841-849.
35.
Saginbaevna T. S. Management and study of culture and art. – 2022.
36.
Тажимуратова Ш. С. САНЪАТШУНОСЛИК ФАНЛАРИНИ ЎҚИТИШ ОРҚАЛИ
ТАЛАБАЛАРНИНГ
МУСТАҚИЛ
ИШЛАШ
КЎНИКМАЛАРИНИ
ШАКЛЛАНТИРИШ. – 2023.
37.
Tajimuraova S. S. INFORMATION AND COMMUNICATIONS IN MANAGEMENT
//Journal of Integrated Education and Research. – 2022. – Т. 1. – №. 5. – С. 509-511.
38.
Qudenov R. QORAQALPOQ XALQ QO'SHIQLARI ASOSIDA YOSHLARNI
TARBIYALASH //«ОБРАЗОВАНИЕ И НАУКА В XXI ВЕКЕ». – 2023.
39.
Kudenov R. WAYS TO TEACH FOURTH GRADERS A SINGING LESSON //Modern
Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 225-232.
40.
Kudenov R. METHODS OF CONDUCTING A MUSIC CULTURE LESSON IN THE
FOURTH GRADE //Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 856-861.
241
41.
Шыныбеков А. САМАРАЛИ НАТИЖАГА ЭРИШИШДА ЎҚУВЧИЛАР УЧУН
ПЕДАГОГИК ВОСИТАЛАР //Евразийский журнал социальных наук, философии и
культуры. – 2023. – Т. 3. – №. 11. – С. 76-79.
42.
Shinibekov A. QORAQALPOQ MUSIQA MADANIYATIDA MILLIY OGZAKI
IJODINING GAVDALANISHI //Miasto Przyszłości. – 2023. – Т. 39. – С. 204-206.
43.
Shinibekov A. Historical and Social Events in Folklore Works from the Point of View of
People's Relationships //Miasto Przyszłości. – 2022. – Т. 27. – С. 199-201.
44.
Шыныбеков А. Қорақалпоқлар санъатининг сарчашмалари Шарқий Европа ва Осиё
қадимий маданияти билан чамбарчас боғликлиги //Science and Education. – 2022. – Т.
3. – №. 12. – С. 910-915.
