Boshlang’ich ta’limda TIMSS tadqiqotlari uchun matnli masalalar
Mirxalilova Nargiza Akbarovna
Ipak yo’li innovatsiyalar universiteti o’qituvchisi, CHDPU mustaqil tadqiqotchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.10444474
Annotatsiya:
Maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida funksional savodxonllikni oshirishda matnli masalalar bilan
ishlashning ahamiyati hamda TIMSS tadqiqoti uchun matnli masalalar namunalari tahlil qilingan.
Kalit so’zlar:
Matnli masalalar, funksional savodxonllik, maqsad qoʻyish, fazoviy shakl, yassi shakl, ko‘pburchaklar,
uchburchaklar, og’irlik, metodlar.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida funksional
savodxonllikni oshirishda albatta matnlar bilan ishlashga
duch kelamiz. Hozirgi sharoitda matn bilan ishlashning
ko‘plab usullari mavjud. Matn bilan ishlashning samarali
usullari quyidagicha talqin qilinadi:
- maqsad qoʻyish ko‘nikmasini shakllantirishda
o‘quvchilar birinchi navbatda o‘qituvchi rahbarligida
sinfda maqsad qo‘yish tajribasiga ega boʻladilar;
- o‘quvchilar o‘rganilgan o‘quv maqsadini
belgilash usulini fan darslarida va sinfdan tashqari
mashg‘ulotlarda mustaqil ravishda qo‘llay boshlaydilar;
- kelishilgan umumiy metod asosida o‘z
tajribasini aks ettiradilar, o‘z harakatlarini aniqlaydilar
va o‘z-o‘zini nazorat qiladilar;
- bu yеrda, aslida, o‘quvchilarda funksional
savodxonlik shakllanadi, kerakli ko‘nikma ishlab
chiqiladi, mustahkamlanadi, shundan so‘ng ushbu
o‘quvchilarning funksional savodxonligining shakllanish
darajasi o‘qituvchi tomonidan nazorat qilinadi.
Quyida
bizning
yondashuvimizga
ko‘ra
funksional savodxonlikni shakllantirish bo‘yicha 4-sinf
o‘quvchilari uchun TIMSS va PIRLS xalqaro
tadqiqotlariga tayyorlashga tuzilgan namunaviy savollar
va testlar beriladi. Masalan:
Matnli masala: Aziza matematika muzeyiga
bordi va ko‘plab qiziqarli ma’lumotlarga ega bo‘ldi.
Azizani eng ko‘p qiziqtirgan eksponant quyidagi rasmda
tasvirlangan. Aziza o‘zi va kelajagi uchun bir necha reja
o‘ylab qo‘ydi. Keling siz ham Azizani orzulariga
erishish yo‘lida unga yordam bering.
1.
Rasmda qanday shakl berigan?
a)Fazoviy shakl b) Yassi shakl c)
Ko‘pburchaklar d) Uchburchaklar
2.
Rasmdagi fazofiy shakllarninig kamida 5 tasini
nomini yozing.
______________________________________
______________________________________
______________________________________
________
3.
Aziza kelajakda zamonaviy bino qurmoqchi.
Yuqoridagi
shakllardan
qaysi
biridan
foydalanib u o‘z orzusidagi zamonaviy bino
qura oladi? Shu sakllarning nomini yozing va
binoning taxminiy ko‘rinishini chizing.
______________________________________
______________________________________
______________________________________
________
Matnli masala: Ikki do‘st o‘yinchoqlardan bino
qurmoqda ular qanday shakllardan foydalanmoqda,
yozing.
______________________________________
_____________________
4.
Yuqoridagi bolalar o‘yinchog‘idan konus,
silindr va sharni belgilang.
5.
Rasmdan foydalanib qulupnayning massasini
toping, yеchish usulini yozing.
_____________________________________________
_____________________________________________
_____________________________________________
_____________________________________________
__________________
6.
Agar shu tarozi toshlarining yoniga yana 2
marta ortiq tosh qo‘yilsa jami tarozi toshlari
og‘irligi qancha bo‘ladi?
a) 27 kg b) 35 kg c) 50 kg
d) 56 kg
7.
Rasmdan foydalanib olmaning og‘irligini toping
va yozing.
9. Rasmdan foydalanib anorlarning og‘irligini
toping va yozing.
10.
Rasmdan foydalanib olmaning og‘irligini toping va
yozing.
Bu testlar va ochiq savollardan tashqari 4-sinf
o‘quvchilarini funksional savodxonligi bilan ishlash
amaliyotiga munozaralar, bahs-munozaralar usulini joriy
qilish maqsadga muvofiqdir. O‘quvchilar uchun kattalar
bilan turli mavzularda suhbat uyushtirish qiziqarli
hisoblanadi, chunki u har qanday turdagi suhbatdosh
bilan aloqa o‘rnatish va muloqotda aloqani saqlab qolish,
normalar va qoidalarga rioya qilish, suhbatdoshni
tinglash,
suhbatdoshni
davom
ettirishga
undash
qobiliyatini shakllantirishga yordam beradi. Bu muloqot
qilish o‘quvchilarga tezroq hayotga kirishish, bilimlarini
qo‘llashda maslahatlar olish, agar kerak bo‘lsa, nutq
xatti-harakatlarini o‘zgartirish hamda tezroq funksional
savodxon shaxs bo‘lib еtishishiga yordam beradi. Bu
usul o‘quvchilarga o‘z fikrini, o‘z fikrini, qarashlarini
erkin bayon etish bilan birga hayot bilan bog‘lanish
imkonini beradi. O‘quvchilarga darslar loyiha,
taqdimotlarni himoya qilish, kompyuter taqdimotlarini
yaratish va ko‘rsatish usullaridan ham foydalanish
ko‘nikmasini shakllantirishga, kattalar bilan suhbatdagi
shaxsiy
tajribalar
esa,
noqulay
his-tuyo‘ular,
ishonchsizlik bilan bog‘liq qiyinchiliklarni yеngishga
yordam beradi. Sinfda “Baliq suyagi” (baliq suyagi),
“Insert”, “Uch qismli kundalik”, “Baholash oynasi”,
“Sinkwine” metodlaridan foydalangan holda ishning
individual shakli o‘quvchilarga ma’lumotni izohlash,
tizimlashtirish, tanqidiy baholash, tahlil qilishda yordam
beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RО‘YXATI
1.
О‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
2019 yil 29-apreldagi PF-5712-son “О‘zbekiston
Respublikasi xalq ta’limi tizimini 2030 yilgacha
rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash tо‘gʻrisida”
farmoni. https://lex.uz/uz/docs/-4312785
2.
О‘zbekiston
Respublikasi
Vazirlar
Mahkamasining 2018 yil 8 dekabrdagi 997-son “Xalq
ta’limi tizimida ta’lim sifatini baholash sohasidagi
xalqaro tadqiqotlarni tashkil etish chora-tadbirlari
tо‘gʻrisida”gi qarori. https://lex.uz/uz/docs/-4097073
3.
Radjiyev A.B, Ismailov A.A., Narziyev
J.R., Ahmedov X.P., Togʻayeva G.O. О‘quvchilar
savodxonligini baholash bо‘yicha xalqaro tadqiqotlar
dasturi// Qо‘llanma, Toshkent. 2019. -B. 62.
4.
Ismailov A., Norboyeva D., Ahmedov H.,
Manapova D., Uralova M., Baybayeva M., Erkinova N.,
Kovalyova G., Sidorova G. “Xalqaro tadqiqotlarda
о‘quvchilarning tabiiy fanlar bо‘yicha savodxonligini
baholash”//Ona tili va adabiyot fani о‘qituvchilari,
metodistlar va soha mutaxassislari uchun metodik
qо‘llanma. Toshkent. 2019. -B. 78.
5.
Ismailov A., Norboyeva D., Kucharova K.,
Kosimova Z., Aminova N., Baybayeva M., Manapova
D., Xolboyeva M. Boshlangʻich sinf о‘qituvchilari,
metodistlar va soha mutaxassislari uchun metodik
qо‘llanma.// Toshkent. 2019. -B 116.
6.
Ismailov A.A, Norboeva D., Ahmedov H.,
Manapova D., Uralova M. Xalqaro tadqiqotlarda
o‘quvchilarning o‘qish savodxonligini baholash//
Toshkent. 2019. -B. 92
7.
Ismailov
A.A.,
Daminov
X.
J.,
Karimberdiyev Q. K, Islomova Z.SH., Djusupov N.M.,
Zayniddinova SH.F. Axborotnoma-3 (Umumiy о‘rta
ta’lim muassasalarining boshlangʻich sinf о‘qituvchilari
va о‘quvchilari uchun mо‘ljallangan topshiriqlar
tо‘plami)// Toshkent. 2021. -B.178.
8.
Ismailov A.A., Daminov X.J., Karimov
N.A., Ahmedov X.P, Togʻaeva G.O, Kasimov Z.A.
O‘quvchilarni xalqaro tadqiqotlarga tayyorlashga
mo‘ljallangan Axborotnoma// 2020. № 1. -B.128
