ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
242
PEDAGOGIKA TA’LIMINI INTEGRATIV YONDASHUV ASOSIDA TASHKIL
ETISH
Ismoilova Arofathon Otabek qizi
Chirchiq davlat pedagogika universiteti pedagogika psixologiya yo’nalishi
1-kurs magistr.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10498373
Annotatsiya
. Ushbu maqolada integratsiyaning pedagogikada roli va ahamiyati, mazmuni
va mohiyati, zamonaviy pedagogik ta'limda qo'llashning ahamiyati yoritilgan. Hisobotda
integratsiya muammosining dolzarbligi va uni amalga oshirish yo'lidagi qiyinchiliklar ham qayd
etildi.
Kalit So’zlar:
integratsiya, fanlararo aloqa, differentsiatsiya, integratsiyaning mazmuni
va mohiyati, differentsiatsiya.
ORGANIZING PEDAGOGICAL EDUCATION ON THE BASIS OF AN
INTEGRATIVE APPROACH
Abstract.
This article describes the role and importance of integration in pedagogy, its
content and essence, and the importance of its application in modern pedagogical education. The
report also noted the urgency of the integration problem and the difficulties in its implementation.
Keywords:
integration, interdisciplinary communication, differentiation, content and
essence of integration, differentiation.
ОРГАНИЗАЦИЯ ПЕДАГОГИЧЕСКОГО ОБРАЗОВАНИЯ НА ОСНОВЕ
ИНТЕГРАТИВНОГО ПОДХОДА
Аннотация.
В данной статье освещены роль и значение интеграции в педагогике,
ее содержание и сущность, важность ее применения в современном педагогическом
образовании. В докладе также отмечена актуальность проблемы интеграции и
трудности ее реализации.
Ключевые
слова:
интеграция,
междисциплинарная
коммуникация,
дифференциация, содержание и сущность интеграции, дифференциация.
KIRISH
Zamonaviy pedagogik ta’limda integratsiyaning ahamiyati va roli ortib bormoqda.
Integratsiyalashgan ta’lim muammosiga e’tibor kuchaymoqda. Ba'zi o'qituvchilar ushbu
muammoni ishlab chiqish va hal qilish o'quv jarayonini yangilash va takomillashtirishning asosiy
usuli deb hisoblashadi. Integratsiya jarayonining o'zi yangi tushuncha emas, lekin bu sohada juda
kam tadqiqot olib borilgan. Pedagogik adabiyotlarda bir necha bor tilga olingan, ammo u nazariy
jihatdan kamdan-kam muhokama qilinadi, buning sabablari integratsiya muammosining
dolzarbligi va uni amalga oshirishdagi qiyinchiliklardir. Integrasiya (lotin tilidan olingan soʻz,
integratio — tiklamoq, toʻldirmoq, butun son — yaxlit soʻzdan kelib chiqqan). Bu so'z bir nechta
ma'noga ega. Biroq uning pedagogik ta’limdagi o‘rni fanlarning yaqinlashuvi va o‘zaro ta’sir
jarayoni tushunchasi ma’nosida izohlanadi.
Integrasiya so‘zi farqlash so‘zi bilan bir joyda qo‘llaniladi. Integratsiya farqlash bilan
chambarchas bog'liq. Bu jarayonlar ta’lim fanlari tizimini qurishda, o‘quvchilar bilimini
umumlashtirish yo‘llarini izlashda namoyon bo‘ladi. Differentsiatsiya deganda butunni uning
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
243
tarkibiy elementlariga bo'lish tushuniladi. Hozirgi vaqtda ta'limni tashkil etish jarayonida
integratsiya muammosiga ko'proq e'tibor qaratilmoqda. Zamonaviy maktabda integratsiya
o'quvchilarga yanada samarali va oqilona ta'sir ko'rsatish uchun undagi ishlarni takomillashtirish
va o'qituvchilarning ijodiy salohiyatini rivojlantirishga yordam beradigan yangi pedagogik
echimlarni faol izlash yo'nalishlaridan biri sifatida tushuniladi.
Integrasiya – o‘zaro bog‘liq holda rivojlanish, bir butunga birlashish, bir butun qilish
demakdir. Integratsiya - bu turli qismlar va elementlarni bir butunga birlashtirish jarayoni.
Integratsiya jarayonlari uyushgan tizimlarda bo'lishi mumkin - bu holda ular yaxlitlik darajasini
va tizimning tashkiliy darajasini oshiradi. Integratsiya jarayonlari ilgari bir-biriga bog'lanmagan
elementlarni ulash uchun asos bo'lib, shakllangan tizimlarda sodir bo'ladi, buning natijasida
tizimning yaxlitligi va tashkiliy darajasi oshadi, elementlar va tarkibiy qismlar o'rtasidagi
munosabatlar murakkablashadi. Bir butunga bog'langan komponentlar turli darajadagi
avtonomiyaga ega.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYASI
Turli xil o'quv fanlari bo'yicha dasturlarni tahlil qilish shuni ko'rsatadiki, ular integratsiya
jarayonidan samarali foydalanish imkoniyatini beradi. Pedagogika ta’limida o’quvchilarni
o'qitishda integratsiya nuqtayi nazaridan o'qitish va tarbiyalashni takomillashtirishning ayrim
jihatlari taniqli klassik pedagoglar (Y. Komenskiy, D. Lokk, I. Gerbart, M. Pestalozzi, K.
Ushinskiy va boshqalar) asarlarida, shuningdek didaktik olimlar, (I. D. Zvereva, M. A. Danilov,
S. P. Baranov, N. M. Skatkin), psixolog olimlar (E. N. Kabanova-Meller, N. F. Talizina, yu. A.
samarina, G. I. Vergeles), metodist olimlar (M. R. Lvova, V. G. Goretskiy, N. N. Svetlovskaya,
yu.M. Kolyagina, G. N. hujumlar va boshqalar) tomonidan qayt qilingan.
O’zbekiston olimlari ham bu sohada kerakli izlanishlarni olib borishmoqda. Kasbiy
tayyorgarlik jarayonida predmetlararo bogʼlanish, boʼlajak pedagoglarni integrativ taʼlim asosida
oʼqituvchilik faoliyatiga tayyorlashni takomillashtirish, uzluksiz taʼlimda axborot
kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish, bu boradagi muammolarni yechish
U.Sh.Begimqulov, R.X.Jo'raev, N.А.Muslimov, Q.T.Olimov, F.M.Zakirova, M.H.Lutfillaev,
N.I.Taylaqov va boshqalarning, taʼlimda pedagogik bilimlar va texnologiyalar, ularning ilmiy
asoslari, olimlardan А.Аzizxodjaeva, R.Аxliddinov, J.Tolipova va boshqalarning tadqiqot
ishlarida muayyan darajada tadqiq qilingan. Ta'limdagi integratsiyani ilmiy tushunish muammosi
bilimlarning turli sohalaridagi olimlar va amaliyotchilar tomonidan o'rganilmoqda.
TAHLIL VA NATIJALAR
Integratsiya jarayonining psixologik asosi M. Samarinning assotsiativ fikrlash haqidagi
g'oyalari bo'lishi mumkin, ularning mohiyati shundaki, har qanday bilim uyushmalar tizimidir.
Integratsiyaning umumiy nazariy modelini ishlab chiqishda M. Lotman integratsiya mexanizmi
tushunchasini kiritadi. A. Y. Danilyuk madaniy sohalarni gumanitar fanlarga integratsiya qilish
misolida integratsiya mexanizmlarining turlarini ajratib ko'rsatadi. Integratsiya tushunchasi
rivojlanish jarayonining va elementlarning yaxlit birlashishi bilan bog'liq tomoni sifatida
belgilanadi. Integratsiya elementlar o'rtasidagi munosabatlar va o'zaro ta'sirlarning hajmi va
intensivligining o'sishi, ularning tartibga solinishi va sifat jihatidan yangi xususiyatlarning paydo
bo'lishi bilan ma'lum bir yaxlit ta'limga aylanishi bilan tavsiflanadi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
244
Pedagogika ta’lim tizimiga kelsak, “integratsiya” tushuncha sifatida ikkita ma’noga ega
bo’lishi mumkin. Birinchidan, bu maktab o’quvchilarida atrofdagi dunyo to’g’risida yaxlit g’oyani
yaratishdir (bu erda integratsiya o’rganish maqsadi sifatida qaraladi). Ikkinchidan, bu fan
bilimlarini yaqinlashtirishning umumiy platformasini topishdir. Bu shuni anglatadiki, bolalar
mavjud bilimlar doirasini muntazam ravishda to’ldirib, kengaytirib, tushunchalar to’g’risida
tobora ko’proq yangi bilimlar va g’oyalarni o’zlashtirishadi. V. I. Yakovleva boshqa nuqtai
nazarga ega. Uning ta’kidlashicha, to’liq integratsiyalashgan tizim haqida gapirishga hali erta: “…
turli fanlardagi dasturlar va ko’nikmalar shunchalik o’ziga xoski, ularning yaxlitligini buzish
mumkin emas. Na maktabshunoslik, na didaktika, na individual usullar bunga tayyor emas” ammo
ilg’or o’qituvchilarning ijodiy amaliyoti mustaqil ravishda o’quv tizimini yangilash muammolarini
hal qilish yo’llarini izlaydi.
Integratsiya jarayonining pedagogik g'oyasining rivojlanishiga ilmiy bilimlarning
rivojlanishi sezilarli darajada ta'sir qiladi. Kolyagin Yu.M. uzoq vaqt davomida talaba asosan
tabaqalashtirilgan o'quv kurslarini o'rganish orqali bilim olganligini aytadi. Biroq, ko'pincha bitta
bolada maktab bilimlari atrofdagi dunyoning mavzusi bo'yicha sun'iy ravishda ajratilgan tarqoq
ma'lumotlar bo'lib qoladi. Ushbu qarama-qarshilikni engish zarurati bir vaqtning o'zida fanlararo
aloqalarni faol izlashga olib keldi. "Integratsiya va farqlash o'zaro bog'liq jarayonlardir. Ta'limning
barcha bosqichlarida integratsiya va farqlash g'oyalarini maqbul ravishda birlashtirgan tizimni
yaratishga intilish kerak" Ushbu nuqtai nazarga L. N. Baxareva integratsiya -bu farqlash
jarayonlari bilan bir qatorda sodir bo'ladigan fanlarning yaqinlashishi va aloqasi jarayoni deb
hisoblaydi. Integratsiya mavzu tizimini takomillashtiradi, uning kamchiliklarini bartaraf etishga
yordam beradi va ob'ektlar o'rtasidagi munosabatlar va o'zaro bog'liqlikni chuqurlashtirishga
qaratilgan.
XULOSA
Pedagogika fanining vazifasi o'qituvchiga o'quv maqsadlari va funktsiyalarining bir xilligi
bilan turli xil ob'ektlarning individual elementlari va qismlarini bir butunga tiklash va
birlashtirishga qaratilgan integratsiyani amalga oshirishga yordam berishdir. Maktabimizdagi
darslarning bir xilligi uzoq vaqtdan beri ta'limni rivojlantirish uchun to’siq bo'lib kelgan. "O'quv
dasturi o'quv jarayonining afzalliklari yoki kamchiliklarining eng muhim ko'rsatkichidir. U
fanlarning nomlanishi, ularni o'rganish ketma-ketligini, har bir fan uchun ajratilgan vaqtni, nazorat
shakllarini va boshqalarni belgilaydi.
Umumta'lim maktabining o'quv rejalari jiddiy kamchiliklardan aziyat chekmoqda. Ulardan
asosiysi ko'p fan, ya'ni maktabda oz sonli soat ajratilgan fanlar mavjud. O'quv fanlarining
integratsiyasi ko'p mavzulardan qochishga imkon beradi va samaradorligi juda past bo'lgan soatlari
kam bo'lgan fanlarni o'quv materialidan chiqarib tashlaydi. Integratsiya mavzu tizimini
takomillashtiradi, uning kamchiliklarini bartaraf etishga yordam beradi va ob'ektlar o'rtasidagi
munosabatlar va o'zaro bog'liqlikni chuqurlashtirishga qaratiladi. Shuning uchun ham umumta’lim
maktablarida integratsiyalashgan fanlarni tashkillash zamon ta’lablaridan biri hisoblanadi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
245
REFERENCES
1.
Nurqulova, G., & Saydaliyeva, M. (2023). PSYCHOLOGICAL METHODS OF
EDUCATION
AND
DEVELOPMENT
ACCORDING
TO
THE
CHILD'S
TEMPERAMENT. International Bulletin of Engineering and Technology, 3(10), 92-95.
2.
Haydarova, S., & Nurqulova, G. (2023). EMERGENCE OF AGGRESSION AND
NEGATIVISM IN PSYCHOLOGICAL CHARACTERISTICS OF ADOLESCENT
PERIOD. International Bulletin of Engineering and Technology, 3(10), 62-64.
3.
Ergashevna, N. G. (2023). Improving Educational Mastery Opportunities in Primary
School.
4.
Nurqulova, G. (2023). ACCENTUATION FOR TEENAGERS. Modern Science and
Research, 2(6), 274-276.
5.
Nurqulova, G., & Saydaliyeva, M. PSYCHOLOGICAL METHODS OF EDUCATION
AND DEVELOPMENT ACCORDING TO THE CHILD'S TEMPERAMENT.
6.
Nurkulova, G. (2022). THE PSYCHOLOGY OF SUBORDINATE BEHAVIOR.
Emergent: Journal of Educational Discoveries and Lifelong Learning (EJEDL), 3(12),
204-207.
7.
Nurkulova, G. E. (2021). IMPROVING EDUCATIONAL OPPORTUNITIES FOR
PRIMARY SCHOOL STUDENTS. Humanitarian Treatise , (104), 7-8.
8.
Usmanovna, A. N. (2021). The role of parents in the upbringing of
children. ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal, 11(10),
1995-1999.
9.
Usmonovna, N. A. (2022). Raising children is the biggest responsibility.
10.
Usmоnоvnа, А. N. (2022). FАRZАND RUHIY TАRBIYАSIDА ОTА-ОNАNING
MА'SULLIGINI
SHАKLLАNTIRISHNING
PSIXОLОGIK
USULLАRINI
TАKОMILLАSHTIRISH. Science and innovation, 1(B3), 477-480.
11.
Usmanovna, A. N. (2022). Parental Relationship in Child Raising Psychological
Properties. Eurasian Scientific Herald, 14, 13-16.
12.
ALIMOVA,
N.
(2023).
SOCIAL-PSYCHOLOGICAL
COMPONENTS
OF
RESPONSIBILITY FOR CHILD EDUCATION. World Bulletin of Social Sciences, 29,
41-44.
13.
Alimova, N. U. (2023). PARENTAL RELATIONSHIP IN CHILD RAISING
PSYCHOLOGICAL PROPERTIES. Educational Research in Universal Sciences, 2(17),
513-517.
14.
Alimova,
N.
(2023,
December).
FARZAND
TARBIYASIDA
OTA-ONA
MUNOSABATLARINING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI. In Международная
конференция академических наук (Vol. 2, No. 13, pp. 9-12).
