ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
281
TARIX FANIDA ZAMONAVIY METODLARDAN FOYDALANISH
Toshev Sherzod Abdugʼaniyevich
Surxondaryo viloyati Uzun 2-son
kab-hunar maktabi oʻquv ishlari boʻyicha direktor oʻrinbosari
https://doi.org/10.5281/zenodo.10500879
Annotatsiya. Ushbu maqolada tarix o'qitishda eng ko'p qo'llaniladiganva zamonaviy
metodlardan bir qancha texnologiyalar keltirilgan. Rivojlantiruvchi ta'lim texnologiyalari
ko'pincha keng qo'llaniladi. Rivojlanayotgan ta'limda pedagogik ta'sirlar shaxsning psixologik
ma'lumotlarining rivojlanishini kutadi, rag'batlantiradi, yo'naltiradi va tezlashtiradi. Bola to'liq
huquqli faoliyat sub'ektidir. Rivojlantiruvchi ta'lim bolaning proksimal rivojlanish zonasida
amalga oshiriladi.
Kalit soʻzlar: Psixologik maʼlumotlar, rivojlantiruvchi taʼlim, adekvat usullari, uslubiy
maqsad, oʻrganish qobiliyati, taʼlim texnologiyalari.
USE OF MODERN METHODS IN THE SCIENCE OF HISTORY
Abstract. This article presents some of the most commonly used and modern techniques in
teaching history. Developmental learning technologies are often widely used. Pedagogical
influences in developmental education anticipate, stimulate, direct and accelerate the development
of psychological information of the individual. A child is a full-fledged subject of activity.
Developmental education is carried out in the child's zone of proximal development.
Key words: Psychological data, developmental education, adequate methods,
methodological goal, learning ability, educational technologies.
ИСПОЛЬЗОВАНИЕ СОВРЕМЕННЫХ МЕТОДОВ В ИСТОРИЧЕСКОЙ
НАУКЕ
Аннотация. В данной статье представлены некоторые наиболее используемые и
современные методы преподавания истории. Часто широко используются технологии
развивающего обучения. Педагогические воздействия в развивающем обучении
предвосхищают, стимулируют, направляют и ускоряют развитие психологической
информации личности. Ребенок – полноценный субъект деятельности. Развивающее
обучение осуществляется в зоне ближайшего развития ребенка.
Ключевые слова: Психологические данные, развивающее обучение, адекватные
методы, методическая цель, обучаемость, образовательные технологии.
KIRISH
.
Bugungi kunda ta'lim texnologiyalarining keng ilmiy manbalarini o'rganmasdan turib,
pedagogik jihatdan barkamol mutaxassis bo'lish mumkin emas. O'qituvchi keng ko'lamli
zamonaviy innovatsion texnologiyalar, g'oyalarni o'zlashtirib olishi zarur.BUnda pedagogic
texnologiyaalr alohida ahamiyatga ega. G.K. Selevko [4] pedagogik texnologiya tushunchasini
ilmiy asoslab beradi, o'ziga xos tasnifini taklif qiladi, umumlashtirilgan shaklda 50 ga yaqin
texnologiyani ko'rsatadi. Ushbu ro'yxatda u qo'llash darajasini hisobga olgan holda umumiy
pedagogik, maxsus fan va mahalliy yoki modulli texnologiyalarni o'z ichiga oladi.
O'quv faoliyatining asosiy motivatsiyasi kognitiv qiziqishdir. Metodologiya oqilona va
hissiy, faktlar va umumlashmalar, jamoaviy va individual, axborot va muammoli, tushuntirish va
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
282
qidiruv usullarini birlashtiradi. O'quv jarayonida o'quvchilar turli tadbirlarga jalb qilinadi [5].
O'qitishda didaktik o'yinlar, munozaralar, shuningdek, tasavvurni, fikrlashni, xotirani, nutqni
boyitishga qaratilgan o'qitish usullaridan foydalaniladi. Tarix o'qitishda rivojlantiruvchi ta'lim
texnologiyasi izlanish va rivojlanish bilan birga olib borilishi lozim. Dars ta'lim jarayonining
asosiy elementi bo'lib qoladi, lekin uning vazifalari, tashkil etish shakli har xil bo'lishi mumkin.
O'rganish qobiliyati kognitiv jarayonni
tashkil etishni, o'qituvchining ish uslubini
shakllantiradi. O'qituvchi taqdimoti fikrlash, fikrlash (tahlil, taqqoslash) standartini ko'rsatishi
kerak. Ko'nikma har doim aniq tarixiy material asosida shakllanadi. Aqliy mehnatning
murakkabligi birinchi navbatda o'rganilayotgan tarixiy material va topshiriq mazmunining
murakkabligiga bog'liq. Ushbu murakkabliklarni hisobga olmasdan turib, fikrlashni rivojlantirish
bo'yicha ish etarli darajada samarali bo'lishi mumkin emas. O'qitish usuli, faoliyat usuli qanchalik
yaxshi o'zlashtirilsa, u qanchalik maqsadga muvofiq qo'llanilsa, tasvirlar, tushunchalar va
ta'limning tarbiyaviy natijasi qanchalik to'liqroq (boshqa narsalar teng bo'lsa) o'zlashtiriladi.
O'qitish tarixiy mazmun va harakatning adekvat usullarini o'zlashtirish sohasida yangi va
ortib borayotgan talablarni qo'yib, rivojlanishga rahbarlik qilishga chaqiriladi. Talabalarning aqliy
faoliyati etarlicha qiyin, ammo kirish mumkin bo'lishi kerak. Yetarli darajadagi murakkabliksiz
tafakkur mustaqillikning yuqori darajalariga erishish uchun muhim shart-sharoitlarga ega emasligi
isbotlangan. Talabalar faoliyatining optimal qiyinligi faqat o'qituvchi tomonidan har bir sinfdagi
pedagogik sharoitlarni hisobga olgan holda aniq belgilanishi mumkin.
Uslubiy maqsad -
sinfda talabalarning kognitiv faolligini namoyon qilish uchun sharoit
yaratish. Bu maqsadga quyidagi yo'llar bilan erishiladi: o'qituvchi muammoli vaziyatlar,
to'qnashuvlar yaratadi; o'quvchilarning sub'ektiv tajribasini ochib berishga imkon beradigan o'quv
faoliyatini tashkil etishning turli shakllari va usullaridan foydalanadi; dars rejasini tuzadi va
talabalar bilan muhokama qiladi; har bir talabaning sinf ishiga qiziqish muhitini yaratadi;
o'quvchilarni nutq so'zlashga, xato qilishdan qo'rqmasdan topshiriqlarni bajarishning turli
usullaridan foydalanishga undaydi; nafaqat yakuniy natijani, balki talaba faoliyati jarayonini ham
baholaydi.
Mustaqillik yillarida O'zbekiston tarixini xolisona o'rganish, o'zbek xalqining qadimiy va
boy tarixiga haqqoniy baho berish ustuvor vazifaga aylandi. O'zbek xalqining hayoti va taqdiriga
keskin burilish yasagan mustaqillik soyasida ilm fan, xususan milliy o'zlik va ma'naviy yuksalish
asosi bo'lgan tarix fani ham o'ziga xos rivojlandi. O'zbekiston tarixini xolisona yoritishda
O'zbekiston Respublikasining Prezidenti Sh. M. Mirziyoyevning "Erkin va farovon, demokratik
O'zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz" asarida aytilganidek, "... jahondagi ilg'or
tajribalarni chuqur o'rganish amalda joriy etishni oldimizda turgan keng ko'lamli vazifalarni
amalga oshirishning muhim shartlaridan biri, deb hisoblaymiz" Tarix fanini samarali tashkil etish
haqida fikr yuritishdan oldin “samarali ta’lim” tushunchasini mahalliy va xorijiy tadqiqotchilar
fikrlarini tahlil etgan holda o’rganib chiqsak maqsadga muvofiq bo’ladi.
ASOSIY QISM.
O'quv fanlariaro aloqadorlikni ta'minlash bo'yicha o'qituvchilar tajribalarini
umumlashtirib, fanlararo aloqadorlikda tashkil etiladigan darslarni uch guruhga bo'lish mumkin:
1. Ko 'rgazmalilik asosida tashkil etiladigan darsda o'rganilayotgan mavzu yuzasidan
alohida topshiriqlarni bajarish uchun qo'llaniladigan o'quv fanlariaro aloqador elementlarning turli
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
283
jadval va modellarda ifodalanganligi asosida.Chunonchi, tarix darslarida O'zbekiston tarixiu va
Jahon tarixi darslarida mazmunan o'xshash bo'lgan "Osiyo mamlakatlari madaniyati", "Yevropada
o'rta asr shaharlari", "Osiyo mamlakatlarining o'rta asr shaharlari" kabi mavzularni o'rganish
bo'yicha.
2. Mavzularning bir-biriga o'xshashligi: o'quv jarayonining uzviy tarkibiy qismida o'quv
fanlariaro aloqadorlikdan foydalanish asosida darsning samaradorligini oshirish.
3. Umumlashtirish - o'quv fanlarining umumiy qonuniyatlari va tamoyillarini mukammal
o'rgatish maqsadida turli o'quv fanlari bo'yicha maxsus tashkil etiladigan takrorlash-
umumlashtirish darslarida o'quvchilarning egallagan bilimlarini takrorlashga imkon yaratish.
Agarda, dars jarayonida quyidagi didaktik shartlarga amal qilinsa, o'qitishga mujassam
yondashishda samaradorlikka erishiladi: o'rganilayotgan o'quv fanlari bo'yicha mavzularni
mazmunan uyg'unlashtirish orqali o'quv rejalariga fanlararo aloqadorlik asosida tashkil topgan
dars soatlarini kiritish; o'quv fanlariaro aloqadorlik asosida tashkil etilgan darslarning ta'lim
sifatini ta'minlash va uning tarbiyaviy jihatlarini kuchaytirish; darslarda mazmunan bir-biriga
yaqin yoki aralash o'quv fanlari tarkibidagi tushunchalar yordamida o'quvchilarning ilmiy
dunyoqarashi hamda muayyan ko'nikma va malakalarini shakllantirish; aralash o'quv kurslari
bo'yicha, muammolilik, ko'rgazmalilik, mustaqil ishlar, individual topshiriqlar tashkil etish
yordamida bunday maqsadga erishish mumkin.
Bizga ma'lumki tarix juda qadimiy fanlardan biri hisoblanadi.Tarix fanini kelajakni
ko'rsatuvchi „Ko'zgu" desak bo'ladi va bu ko'zguga qarab har qanday insonjamiyat, xalq o'z
kelajagini belgilab olishi mumkin. Hozirgi kunda O'zbekiston rivojlangan davlatlar qatoridan o'rin
egallashi onson kechgani yo'q. Shuning uchun tarixni o'qitish jarayonida o'quvchilar bugungi
kunning qadriga yetishini, o'tmishda yo'l qo'yilgan xatolarni takrorlamaslikni, o'tmishdagi
xatolardan xulosa chiqarib olishini o'rgatish lozimdir. Qolaversa maktabda tarix fanini o'qitish
orqali o'quvchilarda o'zlari mustaqil va ijodiy fiklashini rivojlantirishga, miliy ong va tafakkurni
o'stirishga, eng asosiysi ma'naviy barkamol shaxsni, haqiqiy vatanparvar insonni tarbiyalab
voyaga yetkazishga ahamiyat berish lozim.
XULOSA
.
Dars jarayonida qo'llaniladigan metodlarning uyg'unligiga alohida e'tibor qaratish;
Og'zaki bayon; hikoya, monolog, dialog, suhbat, syujetli hikoya, analitik syujet usullaridan
unumli foydalanish;
Dars jarayonida sinflarning o'ziga xoslik xususiyatidan kelib chiqqan holda tarixiy manba
bilan ishlashni shakllantirish-tarixiy adabiyotlar, tarixiy hujjatlar, tarixiy ma'lumotlar;
Darslarda badiiy va tarixiy adabiyotlardan foydalanish natijasida o'quvchilarda kitobxonlik
madaniyatini shakllantirish;
Mavzuga oid ko'rgazmali va shunga o'xshash vositalardan dars jarayonida foydalanish;.
Yangi yaratilgan darsliklardan unumli foydalanish, faqat o'qib yoki o'quvchilarga o'qitish
emas, tarixga oid bo'lgan rasm va materiallardan kengroq foydalanish;
Dars jarayonida (an'anaviy va noan'anaviy darslar, seminar mashg'ulotlari, o'quv
ekskursiyalari, anjumanlar) larni tashkillashtirish;
Ta'lim sifatini oshirishda o'qituvchilarning ehtiyojlarini o'rganish, ta'lim jarayonini uning
mazmunidagi yangiliklar hamda o'qitish metodikasiga oid so'nggi yutuqlar asosida shakllantirish2.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
284
Ilg'or tajribalarni ommalashtirish va targ'ib qilish maqsadida oliy ta'lim muassasalarining
hamda hududiy malaka oshirish insitutlari professor-o'qituvchilari, metodistlar, ilg'or tajribali,
tashabbuskor o'qituvchilarni jalb qilgan holda joylarda "Tayanch maktablar"ning imkoniyatlaridan
keng foydalanish maqsadga muvofiq. Dars o'tishda "Aqliy hujm", "BBB", "Bingo",
"Claster","Toj", "Zinama-zina", "Marra sari olg'a", "Shar" va boshqa usullardan foydalanish
tavsiya etiladi, ammo tavsiya etilayotgan metod va shakllar bilan cheklanib qolishi kerak emas.
Ta'lim va tarbiya berishga qaratilgan har qanday uslubiy yondashish tarix o'qituvchisining shaxsiy
tajribasining kamol topishiga xizmat qilishi kerak.
O'quvchilarning tarix faniga qiziqishini shakllantirish va rivojlantirish har bir darsning
qanday saviyada tashkil qilinishiga bog'liq.
REFERENCES
1.
Yangi tahrirdagi O'zbekiston Respublikasining "Ta'lim to'g'risida"gi Qonuni -
http://lex.uz/
2.
O'zbekiston milliy ensiklopediyasi. Zebuniso-Konigil / 4-tom. Bosh tahrir hay'ati a'zolari:
M.Aminov va b. - T.: "O'zbekiston milliy ensiklopediyasi" Davlat ilmiy nashriyoti, 2002.
169-bet.
3.
N.Muslimov va boshqalar. Innovatsion ta'lim texnologiyalari. "Sano-standart"
bosmaxonasi. 2015. 10-11 betlar. 157-bet
4.
O'quv jarayonida ilg'or pedagogik va axborot texnologiyalarini qo'lash yo'llari. -T.: TDIU,
2005. 60-bet.
5.
O’zbekiston Respublikasining «Ta’lim to’g’risida»gi Qonuni. T. ―O’zbekiston, 1997. 29
avgust. -7 bet.
6.
https://cyberleninka.ru/article/n/tarix-fanini-o-qitishda-pedagogik-texnologiyalarning-
roli
7.
Ishmuhamedov R. Innovatsion texnologiyalar yordamida ta'lim samaradorligini oshirish
yo'llari. - Toshkent: Nizomiy nomidagi TDPU, 2009.
8.
Saidov, S. (2022). "TADBIR UL-MANZIL" RISOLASI-OILAVIY MUNOSABATLAR
UCHUN DASTURULAMAL. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and
social sciences, 2(5-2), 894-897.
9.
Саидов, С. (2022). ЯНГИ МАЪНАВИЙ МАКОННИ ТАШКИЛ ЭТИШДА ИБН
МУ^АФФА АСАРЛАРИНИНГ РОЛИ. International scientific journal of Biruni, 7(3),
19-22.
10.
Umumiy o'rta ta'lim davlat ta'lim standarti va o'quv dasturi. «Ta'lim taraqqiyoti», 3-
maxsus son.-T.: «Sharq», 1999 y.
11.
O'zbekiston Respublikasining «Ta'lim to'g'risida» gi qonuni. Barkamol avlod -
O'zbekiston taraqqiyotining poydevori. T., «Sharq», 1998 yil.
