Ta’lim jarayonlarida raqamli texnologiya orqali talaba
kompetensiyasini takomillashtirishning nazariy asoslari
Kulidjanova Yulduzxon Inomjon qizi
Toshkent Amaliy fanlar universiteti erkin tadqiqotchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.10471518
Kalit so'zlar:
raqamli texnologiya, ta'limni raqamlashtirish, raqamli ta'lim muhitining xatarlari, AKT, ta'limni modernizatsiya
qilish, talabalarning axborot xavfsizligi, axborotlashtirish texnologiyalari.
Annotatsiya
Maqolada zamonaviy ta'limning dolzarb muammolari ko'rib chiqilib, raqamli texnologiyalarning ta’lim
tizimidagi o’rni haqidagi falsafiy g'oyalar ochib berilgan. Unda zamonaviy ta'lim tizimini axborotlashtirish, uning ta'lim sifati
va imkoniyatlarini oshirishdagi o'rni, ayni damda dunyoni qamrab olayotgan raqamli ta'lim muhitini tashkil etish natijasida
yuzaga keladigan muammo va tahdidlar hamda ularni bartaraf etishga qaratilgan yechimlar haqida so'z boradi.
Kirish
Bugungi kunga kelib mamlakatimiz
ta’lim tizimida ta’lim berish va ta’lim olish
dolzarb masalalardan biriga aylandi. Chunki aynan
sifatli ta’lim biz yashab turgan dunyoni turli
muammolardan qutqarishda muhim rol o’ynashi
endi hech kimga sir emas. Axborot olish va
foydalanish tezligi juda yiriklashgan hozirgi davrda,
fikrimizcha,
ta’lim
tizimiga
raqamli
texnologiyalarni jalb etmasdan ta’lim sifatini
oshirishga erishib bo’lmaydi. Aynan shuni inobatga
olgan holda mamlakatimiz oliy ta’lim tizimida “...
zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari
va
ta’lim
texnologiyalarining
mustahkam
integratsiyasini ta’minlash, bu borada pedagog
kadrlarning kasbiy mahoratini uzluksiz rivojlantirib
borish uchun qo’shimcha sharoitlar yaratish; ta’lim
jarayonlarini
raqamli
texnologiyalar
asosida
individuallashtirish, masofaviy ta’lim xizmatlarini
rivojlantirish, vebinar, onlayn, “blended learning”,
“flipped classroom” texnologiyalarini amaliyotga
keng joriy etish” vazifalari ustuvor qilib belgilab
qo’yilgan1.
Raqamlashtirish
asrida
jamiyat
taraqqiyoti jahon axborot makonini tashkil etuvchi,
jamiyatda
axborot
oqimlarining
tarqalishini
ta’minlovchi kompyuter texnologiyalarining unga
1
https://lex.uz/ru/docs/-4545884
2
file:///C:/Users/%D1%8E%D0%BB%D0%B4%D1
%83%D0%B7%D1%85%D0%BE%D0%BD/Downl
kuchli ta’siri bilan tavsiflanadi. Raqamlashtirishning
jamiyat, pedagoglar va kelajak avlodning rivojlanish
istiqbollariga ta’siri ancha chuqurroq va kengroqdir.
Ushbu jarayon falsafiy va uslubiy tahlilni va dunyo
bo'ylab raqamli ta'lim muhitini rivojlantirish
strategiyasini qayta ko'rib chiqishni talab qiladi.
Avvalom bor raqamli ta’limning mohiyatiga e’tibor
qaratsak, “Raqamli ta'lim” nima? - "Raqamli ta'lim-
bu o'qitish va o'qitish jarayonida raqamli vositalar va
texnologiyalardan
innovatsion
foydalanish,
shuningdek, ta'limdagi texnologiyalardir"
. Raqamli
texnologiya bu – xo’jalik yuritishning bir zamonaviy
shakli bo’lib, unda ishlab chiqarish va boshqarishning
asosiy faktori sifatida raqamli ko’rinishdagi katta
ma’lumotlar majmui va ularni qayta ishlash jarayoni
xizmat qiladi.
Raqamli texnologiyalarning yaratish tarixi
asrlarga borib taqaladi. Dahshiy italiyalik Leonardo
da Vinchi
(1452 - 1519) kundaliklarida bizning
davrimizda allaqachon bir qator chizmalar topilgan
bo’lib, ular 13 raqamli o’nli raqamlarni qo’shishga
qodir
bo’lgan
g’ildiraklardagi
yig’ish
kompyuterining
eskiziga
aylandi.
Mashhur
amerikalik IBM kompaniyasining mutaxassislari
mashinani metallga qayta ishlab chiqarishdi va
olimning g’oyasining to’liq muvofiqligiga amin
bo’lishdi. Uning yig’ish mashinasini raqamli
hisoblash tarixidagi asl voqea deb hisoblash mumkin.
oads/raqamli-texnologiyalarining-ta-lim-sohasida-
qo-llanilishi.pdf
3
https://kompy.info/raqamli-texnologiyalar-va-
ularning-rivojlanish-tendensiyalari.html
1641 - 1642 yillarda o’n to’qqiz yoshli Blez
Paskal
(1623 - 1662), keyinchalik unchalik taniqli
bo’lmagan frantsuz olimi ishlaydigan qo’shimchalar
mashinasini yaratadi ("Paskalin"). Dastlab u uni bitta
maqsadda - soliqlarni yig’ishda amalga oshirilgan
hisob-kitoblarda otasiga yordam berish uchun
qurgan. Keyingi to’rt yil ichida u mashinaning yanada
rivojlangan modellarini yaratdi. Ular oltita va sakkiz
- bitli bo’lib, tishli g’ildiraklar asosida qurilgan va
o’nlik sonlarni qo’shish va olib tashlashga qodir.
Taxminan 50 turdagi mashinalar yaratildi, B. Paskal
ularni ishlab chiqarish uchun qirollik imtiyoziga ega
bo’ldi, ammo "Paskalinlar" amaliy foydalanishga ega
bo’lmadilar, garchi ular haqida ko’p gapirilgan va
yozilgan bo’lsa ham (asosan Frantsiyada).
1673 yilda buyuk evropalik, nemis olimi
Vilgelm Gotfrid Leybnits (1646 - 1716) o’n ikki
xonali o’nlik sonlarni qo’shish va ko’paytirish uchun
hisoblash mashinasini (Leybnitsga ko’ra arifmetik
moslama)
yaratadi.
Tishli
g’ildiraklarga
u
ko’paytirish va bo’linishga imkon beradigan
pog’onali rolni qo’shdi. "... Mening mashinam ketma-
ket qo’shish va ayirishga murojaat qilmasdan, bir
zumda ulkan sonlarga ko’paytirish va bo’linishni
amalga oshirishga imkon beradi", deb yozgan V.
Leybnits do’stlaridan biriga.
Ikki asrdan ko’proq vaqt o’tgach paydo
bo’lgan raqamli elektron hisoblash mashinalarida
(kompyuterlarda) arifmetik amallarni bajaradigan
moslama (Leybnitsning "arifmetik qurilmasi" bilan
bir xil) arifmetik deb nomlangan. Keyinchalik, qator
mantiqiy harakatlar qo’shilgach, ular buni arifmetik-
mantiqiy deb atay boshladilar. U zamonaviy
kompyuterlarning asosiy qurilmasiga aylandi.
Shunday qilib, 17-asrning ikki dahosi raqamli
hisoblashning
rivojlanish
tarixidagi
birinchi
marralarni belgilab berdi.
V. Leybnitsning xizmatlari, faqat "arifmetik
qurilma" yaratish bilan chegaralanmaydi. Talabalik
yillaridan to umrining oxirigacha u keyinchalik
kompyuterlarni yaratishda asosiy bo’lgan ikkilik
sanoq tizimining xususiyatlarini o’rganish bilan
shug’ullangan. U unga ma’lum bir tasavvufiy ma’no
berdi
va
uning
asosida
dunyo
hodisalarini
tushuntirish va undan barcha fanlarda, shu jumladan
falsafada foydalanish uchun universal tilni yaratish
mumkin deb hisobladi. 1697 yilda V. Leybnits
chizgan
medal
tasviri
saqlanib
qoldi,
bu
hisoblashning ikkilik va o’nlik tizimlari o’rtasidagi
munosabatni tushuntirib berdi.
4
http://kompy.info/ozbekiston-respublikasi-
raqamli-texnologiyalar-vazirligi-
muxam.html?page=2
1799 yilda Frantsiyada Jozef Mari Jakkard
(1752 - 1834) dastgohni ixtiro qildi, u matolarga
naqshlar
yaratish
uchun
perforatorlardan
foydalangan. Buning uchun zarur bo’lgan dastlabki
ma’lumotlar musht shaklida kartonning tegishli
joylarida qayd etilgan. Dastur ma’lumotlarini saqlash
va kiritish uchun birinchi ibtidoiy qurilma (bu holda
to’qish jarayonini boshqarish) shunday paydo bo’ldi.
1795 yilda xuddi shu erda metrik o’lchov tizimiga
o’tish bilan bog’liq ishlarni Frantsiya hukumati
tomonidan ishonib topshirilgan matematik Gaspard
Prony (1755 - 1839) dunyoda birinchi marta
texnologik sxemani ishlab chiqdi matematiklar
mehnatini uchta tarkibiy qismga bo’lishini taklif
qiladigan hisob-kitoblar. Bir nechta yuqori malakali
matematiklarning birinchi guruhi hisob-kitoblarni
arifmetik amallarga kamaytirishga imkon beradigan -
qo’shish, olib tashlash, ko’paytirish, bo’lish
masalasini hal qilish uchun zarur bo’lgan sonli
hisoblash
usullarini
aniqladilar
(yoki
ishlab
chiqdilar).
Arifmetik
amallar
ketma-ketligini
tayinlash va ularni amalga oshirish uchun zarur
bo’lgan
dastlabki
ma’lumotlarni
aniqlash
("dasturlash") ikkinchi darajali, matematiklar tarkibi,
kengaytirilgan qismi tomonidan amalga oshirildi.
Arifmetik amallar ketma-ketligidan tashkil topgan
"dastur" ni amalga oshirish uchun yuqori malakali
mutaxassislarni jalb qilishning hojati yo’q edi. Bu,
ishning eng ko’p vaqt sarflaydigan qismi, uchinchi va
eng ko’p sonli kalkulyatorlar guruhiga ishonib
topshirilgan. Ushbu mehnat taqsimoti natijalarni
olishni sezilarli darajada tezlashtirishga va ularning
ishonchliligini oshirishga imkon berdi. Ammo asosiy
narsa bu avtomatlashtirishning keyingi jarayoniga
turtki bergani, eng mashaqqatli (ammo ayni paytda
eng sodda!) Hisob-kitoblarning uchinchi qismi -
arifmetik
operatsiyalar
ketma-ketligini
dasturlashtirilgan boshqarish bilan raqamli hisoblash
moslamalarini yaratishga o’tish.
Raqamli hisoblash moslamalari (mexanik
tip) evolyutsiyasining ushbu yakuniy bosqichini
ingliz olimi Charlz Babrij (1791 - 1871) amalga
oshirdi. Hisoblash jarayonini osonlashtirish uchun
texnik vositalarni yaratish tajribasiga ega bo’lgan
(1812 - 1822 yillardagi polinomlarni jadvalga yozish
uchun Babbining farqi mashinasi) tajribali hisob-
kitoblarning
raqamli
usullarini
mukammal
o’zlashtirgan ajoyib matematik, u darhol G. Proni
tomonidan tavsiya etilgan hisoblash texnologiyasida
imkoniyatni ko’rdi. Loyihasi 1836-1848 yillarda
ishlab chiqqan analitik dvigatel (Babbij shunday deb
atagan), bir asr o’tib paydo bo’lgan kompyuterlarning
mexanik prototipi edi. Bu kompyuterdagi kabi beshta
asosiy qurilmaga ega bo’lishi kerak edi: arifmetik,
xotira, boshqarish, kiritish, chiqarish qurilmalari.
1801 yil: Jozef Mari Jakkar, frantsuz
savdogari, matolarni avtomatik to’qish uchun
perfokartalaridan foydalanadigan dastgohni ixtiro
qildi.
1821 yil: ingliz matematiki Charlz Babbidj
raqamlar jadvallarini hisoblay oladigan bug’
hisoblash mashinasini o’ylab topdi. Britaniya
hukumati tomonidan moliyalashtirilgan ushbu "farq
mashinasi" deb nomlangan loyiha texnologiyaning
etishmasligi tufayli muvaffaqiyatsizlikka uchradi.
1848 yil: ingliz matematikasi va shoir Lord
Bayronning qizi Ada Lovelace dunyodagi birinchi
kompyuter dasturini yozadi. Lovelace birinchi
dasturni yozadi, Babbage analitik dvigateli haqidagi
maqolani frantsuz tilidan ingliz tiliga tarjima qiladi.
1853 yil: shved ixtirochisi Per Georg Shoyts
va uning o’g’li Edvard dunyodagi birinchi bosma
kalkulyatorni ishlab chiqdilar. Ushbu mashina
birinchi bo’lib "jadvaldagi farqlarni hisoblab chiqdi
va natijalarni chop etdi".
1890 yil: Herman Xollerit 1890 yilgi AQSh
aholini ro’yxatga olish natijalarini hisoblash uchun
perfokarta tizimini ishlab chiqmoqda. Mashina
hukumatga bir necha yillik hisob-kitoblarni tejaydi.
1931 yil: Vannevar Bush birinchi keng
ko’lamli umumiy maqsadli avtomatik mexanik
analog kompyuter bo’lgan differentsial analizatorni
ixtiro qiladi va quradi.
1936 yil: britaniyalik olim va matematik
Alan
turing
"hisoblanadigan
raqamlar
to’g’risida..."nomli maqolasida keyinchalik turing
mashinasi deb nomlangan universal mashina
printsipini taqdim etadi.
1937 yil: fizika va matematika professori jon
Vinsent Atanasov birinchi elektr kompyuterini
yaratish uchun grant olish uchun ariza berdi.
1939 yil: Devid Pakard va Bill Xyulett
Kaliforniyaning Palo Alto shahrida Hewlett Packard
kompaniyasini tashkil etishdi. Er-xotin o’zlarining
yangi kompaniyalari nomini tanga tashlash orqali
tanlaydilar va Hewlett-Packardning birinchi shtab-
kvartirasi Packard garajida joylashgan.
1941 yil: nemis ixtirochisi va muhandisi
Konrad Zuse
o’zining Z3 mashinasini, dunyodagi
birinchi raqamli kompyuterni tugatmoqda.
5
https://uz.eferrit.com/konrad-zuse-va-
zamonaviy-kompyuter-ixtirosi/
1941 yil: Atanasov va uning aspiranti
Klifford Berri AQShda Atanasov-Berri kompyuteri
deb
nomlangan
birinchi
raqamli
elektron
kompyuterni loyihalashtirmoqda.
1945 yil: jon Mochli va J. Presper Ekert
elektron raqamli integrator va kalkulyatorni (ENIAC)
ishlab chiqadi va yaratadi. Mashina birinchi
"avtomatik, universal, elektron, o’nlik, raqamli
hisoblash mashinasi"dir.
1947 yil: Bell Laboratories kompaniyasidan
Uilyam Shokli, jon Bardin va Uolter Bratteyn
tranzistorni ixtiro qilishdi. Ular qattiq materiallardan
va vakuumsiz elektr kalitni qanday qilishni
o’rganadilar.
1949 yil: Kembrij universiteti jamoasi
avtomatik elektron kechikishni saqlash kalkulyatorini
(EDSAC) ishlab chiqmoqda, "xotirada saqlanadigan
dasturga ega birinchi amaliy kompyuter".
1954 yil: jon Backus va uning IBM
dasturchilar jamoasi yangi yaratilgan FORTRAN
dasturlash tilini tavsiflovchi hujjatni nashr etishdi.
1953 yil: Greys Xopper COBOL nomi bilan
mashhur bo’lgan birinchi kompyuter tilini ishlab
chiqmoqda.
1958 yil: Jek Kilbi va Robert Noys
kompyuter
chipi
deb
nomlanuvchi
integral
mikrosxemani taqdim etishdi.
1968
yil:
Duglas
Engelbart
San-
Frantsiskoda bo’lib o’tgan kuzgi qo’shma kompyuter
konferentsiyasida zamonaviy kompyuter prototipini
taqdim etdi. Uning "inson intellektini rivojlantirish
tadqiqot markazi" deb nomlangan taqdimoti jonli
namoyishni o’z ichiga oladi.
1973 yilda Fransiyada Nruohg Trohg Ti
tomonidan birinchi shaxsiy kompyuter yaratilgan.
Dastlab yaratilgan maskur shaxsiy kompyuter
elektron o’yinchoq sifatida qabul qilindi. Bu
kompyuter 1977 yilda amerikalik Stiv Jobs
boshchiligidagi
"Apple
Computer"
firmasi tomonidan
mukammallashtirilib,
dasturlarning katta majmuini tatbiq etib, ommaviy
ravishda chiqarila boshladi. Shundan beri kompyuter
hayotimizga mustaxkam joylashib, axborotni qayta
ishlashning eng zamonaviy vositasiga aylandi.
Raqamli
texnologiyalarining
asosiy
rivojlanish bosqichlari sifatida esa quyidagilami
keltirishimiz mumkin
.
-
1-Bosqich:
Boshqaruv
jarayonlarni
kompyuterlashtirish va avtomatlashtirishning amalga
oshirilishi (shu jumladan, ARM, ERP, EDI, SRM,
SAPR,
ASU,
ASUTP
va
boshqalar).
Telekommunikatsiya tizimlarining rivojlanishi, shu
jumladan, simli va simsiz, optik aloqaning amalga
oshirilishi;
-
2-Bosqich:
On-line platformalarning
hayotga tadbiq qilinishi (qidiruv tizimlari, elektron
savdo maydonlari, masofaviy ta’lim, ijtimoiy
tarmoqlar). Bulutli va virtual texnologiyalarning
hayotga kirib kelishi;
-
3-Bosqich:
Katta
ma’lumotlarning
prediktiv
analitikasi,
buyumlar
interneti,
robototexnika, additiv texnologiyalarning keng
miqyosda ishlatilishi (shu jumladan, 3D-printerlar),
sun’iy intellekt (shu jumladan, mashina yordamidagi
ta’lim jarayoni).
Raqamli
texnologiyalarning
asosiy
tamoyillari sifatida quyidagilarni ajratib ko’rsata
olamiz:
1.
vositachilarsiz
global
resurslardan
foydalana olish imkoniyati;
2. turli xildagi resurslarni ijaraga berish
imkoniyati;
3. ko’ngillilik (volonterlik) modelini ishlata
olish (open source model);
4. global ekosistema orqali savdo-sotiq qila
olish iinkoniyati.
Raqamli texnologiyalar uchun zaruriy
bo’lgan zahiralar jumlasiga quyidagilarni kiritishimiz
mumkin:
* hisoblash-kommunikatsion infratuzilma
mavjudligi;
* turli xildagi raqamli texnologiyalarning
ishlashi;
* tezkor Internet borligi;
*
raqamli
texnologiyalar
sohasida
tayyorgarlik ko’rgan inson resurslari mavjudligi:
* turli xildagi biznes moellar keng miqyosda
ishlatilishi;
* intellektual on-line ishlab chiqarish
tizimlari mavjudligi:
* raqamli texnologiyalar uchun moliyaviy
ta’minot yetarliligi:
*
kraudsorsing
va
kraudfunding
jarayonlarini tashkil qilish imkoniyatlari.
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari-bu turli
manbalardan,
shu
jumladan
internetdan
ma'lumotlarni qidirish, qayta ishlash va o'zlashtirish
imkonini beradigan texnologiyalar. Bu ma'lumotni
taqdim etish elektron shaklda, uni qayta ishlash va
saqlash, kompyuterning o'zida turli xil dasturlardan
foydalanish.
Ta'limning
dastlabki
bosqichida
zamonaviy
talaba
shaxsiy
kompyuter
foydalanuvchisining boshlang'ich ko'nikmalariga ega
bo’lishi,
o'qituvchi
zamonaviy
interaktiv
texnologiyalardan faol foydalanishi, bolada kundalik
hayotda zarur bo'lgan hisoblash va axborot tizimlari
bilan ishlash qobiliyatini rivojlantirishi kerak.
Darslarda
AKTdan
foydalanish
jarayonida
talabalarning o'z-o'zidan qobiliyati shakllanadi,
ma'lumotni qayta ishlashga arziydi, bu esa o'z
navbatida talabalarda maqbul qaror qabul qilish yoki
qiyin vaziyatda yechim variantlarini taklif qilish
qobiliyatini shakllantiradi, eksperimental va tadqiqot
faoliyatini amalga oshirish qobiliyatini rivojlantiradi.
Ushbu texnologiyadan foydalanish o'qituvchi uchun
o'qitishning yangi uslubiy imkoniyatlarini ochadi va
darslarni o'tkazish, o'qitish samaradorligi va sifatini
oshiradi, aqliy mehnat madaniyatini shakllantirishga
imkon beradi, o'quvchilarning e'tiborini, ijodiy
faolligini va intizomini rivojlantiradi.
Bugungi kunda o'quv jarayonini tashkil etishga
tubdan ta'sir ko'rsatadigan, uning imkoniyatlarini
oshiradigan ulkan o'quv resurslariga ega yangi texnik
vositalar paydo bo'ldi.Yangi texnik, axborot, matbaa,
audiovizual vositalar o'quv jarayonining ajralmas
qismiga aylanib, unga usul va vositalarning ajralmas
qismi
ko'rinishida
o'ziga
xos
xususiyatlarni
kiritadi.Ushbu sifat allaqachon zamonaviy axborot va
kompyuter vositalaridan foydalanishga asoslangan
o'ziga
xos
pedagogik
texnologiyalar
haqida
gapirishga
imkon
beradi.
Darslarda
axborot
texnologiyalaridan foydalanish shuni ko'rsatdiki,
o'quvchilarning
mavzuga
munosabati
o'zgarib
bormoqda, ular taklif etilayotgan vazifalarni hal
qilishda tashabbus ko'rsatishdan, o'z fikrlarini
bildirishdan qo'rqmaydilar, dasturiy materiallarni
yanada yuqori darajada o'zlashtirishga intilishadi
qaysi darajada. Axborot texnologiyalari o'qitish yangi
uslubiy hisoblanadi talabani ob'ekt sifatida emas,
balki o'qitish sub'ekti sifatida, o'qituvchini "o'rganish
sub'ekti" sifatida, kompyuterni "o'qitish vositasi
sifatida"ko'rib chiqishga imkon beradigan tizim.
Bugungi kunda fan o'qituvchisi AKT yordamida dars
tayyorlay olishi kerak. Ushbu dars vizual, ma'lumotli,
interaktiv bo'lishi, talabalar va o'qituvchilarning
vaqtini tejashi, o'quvchiga o'z tezligida ishlashiga va
o'qituvchiga differentsial ishlashga imkon berishi
kerak ammo, o'quvchining ishini tezkor nazorat qilish
va baholash imkoniyatini bering. Kollej o'quv
jarayonida AKTdan samarali foydalanish uchun sizga
maxsus uzoq muddatli tayyorgarlikni talab qiladigan
dasturiy vositalar kerak emas, siz iste'molchilarning
keng doirasiga yo'naltirilgan elektron resurslardan
foydalanishingiz mumkin. Asosiysi, ular yordam
berishlari
mumkin:
o'qituvchilarga
darslarni
tayyorlash va amalga oshirishda va uslubiy
materiallarni tizimlashtirishda;
Axborot texnologiyalari yaxlit ta'lim tizimining
tarkibiy qismlaridan biri sifatida nafaqat ta'lim
faoliyatida o'zgaruvchanlik, uni individuallashtirish
va farqlash imkoniyatini ochibgina qolmay, balki
ta'limning barcha sub'ektlarining o'zaro ta'sirini
yangicha tashkil etish imkonini beradi. Zamonaviy
umumta'limning asosiy vazifalaridan biri - axborot
kompetensiyasini
shakllantirish:
axborot
texnologiyalarini o'zlashtirish, ularni qo'llashni
tushunish, zaif va kuchli tomonlari, turli vositalar va
reklama orqali tarqatilayotgan ma'lumotlarni tanqidiy
baholash qobiliyati. Shunday qilib, ta'lim jarayoniga
yangi texnologiyalarni kiritish ijtimoiy jihatdan
aniqlangan zaruratga aylandi. Komponentlardan biri
sifatida qaraladigan axborot texnologiyalari-
ta'lim tizimining yaxlit tizimi nafaqat ma'lumotlarga
kirishni
osonlashtiradi,
o'quv
faoliyatining
o'zgaruvchanligi, uning inindividualizatsiyasi va
differentsiatsiyasi imkoniyatlarini ochadi, balki
barcha o'quv sub'ektlarining o'zaro ta'sirini yangi
tashkil etish, ta'lim tizimini yaratishga imkon beradi
talaba ta'lim faoliyatida faol va teng huquqli
ishtirokchi bo'ladigan tizim. O'quv jarayoniga yangi
axborot texnologiyalarini joriy etish o'quv jarayonini
faollashtirish, ta'limni rivojlantirish g'oyalarini
amalga
oshirish,
dars
tezligini
oshirish
va
talabalarning mustaqil ishlari hajmini oshirish
imkonini beradi. Ta'limni insonparvarlashtirish
talabaning turli xil shaxsiy ko'rinishlariga qiymat
munosabatini o'z ichiga oladi. Bilim maqsad sifatida
emas, balki shaxsni rivojlantirish usuli sifatida
ishlaydi. Buning uchun eng boy imkoniyatlar
zamonaviy axborot texnologiyalari (AKT) bilan
ta'minlash. O'qituvchi ishiga AKTni joriy etish ta'lim
sifatini yaxshilashga, ta'lim olish imkoniyatini
oshirishga,
axborot
makoniga
yo'naltirilgan
shaxsning rivojlanishini ta'minlashga yordam beradi.
O'quv
jarayonida
axborot
texnologiyalaridan
foydalanish nafaqat uni modernizatsiya qilish,
samaradorlikni oshirish, talabalarni rag'batlantirish,
balki har bir talabaning individual xususiyatlarini
hisobga olgan holda jarayonni farqlash imkonini
beradi.
Ushbu
mavzuning
dolzarbligi
kompyuterlarning ta'limning barcha sohalariga tobora
ko'proq kirib borishi, ulardan mohirona foydalanish
talabalar orasida ushbu mavzuga doimiy qiziqish
uyg'otishi, o'quv faoliyatida yuqori natijalarga
erishish uchun ishtiyoq bilan o'rganishga yordam
berishi bilan bog'liq. AKTni qo'llash orqali ta'limni
modernizatsiya
qilishning
asosiy
maqsadiga
erishishga hissa qo'shish, ta'lim sifatini yaxshilash,
uyg'unlikni ta'minlash, aloqa paytida axborot
makonida zamonaviy texnologiyalarning axborot-
kommunikatsiya imkoniyatlariga yo'naltirilgan va
axborot
madaniyatiga
ega
bo'lgan
shaxsni
rivojlantirish, shuningdek mavjud tajribani taqdim
etish va uning samaradorligini aniqlash hozirgi
kunning dolzarb masalalaridan biridir.
Foydalanilgan materiallar va usullar
Bugungi kunda zamonaviy ta’limda raqamli
texnologiyalarni joriy etish va ta’lim sohasining
integratsiyalashuviga keng ishtiyoq bor. Ta'limni
raqamlashtirish
butun
dunyo
bo'ylab
ta'lim
siyosatining ustuniga aylanib bormoqda, bunday
yondashuv nafaqat ijtimoiy, balki iqtisodiy tarafdan
va butun jamiyat uchun ham keng ko'lamli potentsial
foyda keltirishi mumkinligi haqidagi optimistik
fikrlar ko'payib bormoqda. Afsuski, ushbu fikrlarga
qaramay, ta'limda raqamli tengsizliklar saqlanib
qolmoqda - bu tengsizliklar jamiyatning eng zaif
qatlamlariga, jumladan, ijtimoiy-iqtisodiy og’ir
ahvolga tushib qolgan yoki shahardan chet, qishloq
joylarda istiqomat qiluvchilarga ta'sir ko'rsatmoqda.
Ta'limda raqamli texnologiyalar asosida ilgari
surilayotgan g’oyalarning ishonchli ekanligiga amin
bo’lish, dunyo siyosati va harakatlaridan xabardor
bo’lish taraqqiyotni kuzatish uchun juda muhimdir.
Bugungi kunda mavjud raqamli ta'lim vositalari
tufayli o'qitish ancha osonlashdi. Raqamli ta'lim
o'qitish va uning an'anaviy shaklidan sezilarli
darajada farq qiladi. Misol tariqasida o'qituvchilar va
talabalar o'rtasida bog'lovchi bo'lib xizmat qiladigan
onlayn o'quv dasturlari va virtual platformalarni
keltirish mumkin. Binobarin, ta'limning bunday
shakli juda ko'p afzalliklarga ega.
Olingan natijalar va ularning tahlili
Raqamli ta'lim va raqamli vositalarning asosiy
afzalliklari resurslarga kirish, soddalashtirilgan aloqa
va doimiy aloqada bo'lish qobiliyatidir.
Raqamli ta'limning afzalliklariga to'xtalib o'tsak:
1. Raqamli ta'lim orqali o'qituvchilar ko'proq
talabalarni qamrab olishlari mumkin.
Raqamli platformalar taqdim etadigan qamrov
maqtovga loyiqdir. Ilgari o'qituvchilar
geografik chegaralar bilan cheklangan edi. Raqamli
ta'limda geografik cheklovlar mavjud emas. Ta’limga
integratsion
yondashuv
o'qituvchilar
va
o'qituvchilarga o'z imkoniyatlarini kengaytirish va
bilim bazasini oshirish imkoniyatini beradi.
2. Raqamli ta'lim bilan ta’lim dargohlari tom ma'noda
siz turgan joyga keladi.
O'qituvchi yoki talaba qayerda bo'lishidan qat'i nazar,
onlayn ta'lim ilovalari va platformalari ularga aloqada
bo'lishga yordam beradi. Elektron o'quv resurslari,
o'quv materiallari va shunga o'xshash narsalar
raqamli ta'limning afzalliklari hisoblanadi.
3. Raqamli ta'limning imkoniyatlaridan biri bu -
talabalar fanlarni masofadan
tanlashlari mumkin va ularning imkoniyatlari
cheklanmagan. Turar joy, sayohat va
boshqalar kabi muammolar yuzaga kelmaydi. Buning
uchun yaxshi internet aloqasi va
mobil qurilma kerak. Talaba va o'qituvchi bir-biridan
turli qutblarda bo'lishi mumkin, ammo mavjud
raqamli vositalar tufayli ular aloqada bo'lib, darslar
o'tkazishlari mumkin. Yuqorida aytib o'tilganidek,
an'anaviy o'qitish usullari bilan taqqoslaganda
infratuzilmani yaratish katta xarajatlarni talab
qilmaydi. Ko'pgina talabalar
cheklangan budjet tufayli sifatli ta'lim olish
imkoniyatiga ega emaslar.
Raqamli ta'lim resurslarining har xil turlari mavjud,
masalan: elektron darsliklar,
elektron manbalar, onlayn o'quv dasturlari, bundan
tashqari o'qituvchi va talabalar uchun mobil ilovalar
ham mavjud. Davlat idoralari, ta’lim-tarbiya
maskanlari tobora
raqamlashtirilmoqda
Xulosalar
. Xulosa qilib aytganda, raqamli ta'lim har
kuni ajoyib innovatsion g’oyalar,
startaplarning paydo bo'lishi va texnologiyaning
rivojlanishi tufayli yangi cho'qqilarni zabt etmoqda.
An'anaviy sinflardan raqamli sinflarga o'tish jarayoni
pandemiya sabab tezlashib ketdi. Pandemiya bu
jarayonning katalizatoriga aylandi va aksariyat
o'qituvchilar raqamli o'qitish usullariga o'tdilar.
Animatsiya, viktorinalar, onlayn o'quv dasturlari va
shunga
o'xshash
narsalar
kabi
hayotni
osonlashtiradigan son-sanoqsiz raqamli ilovalar
tufayli ta’lim shakli ham o’zgardi. An'anaviy ta’lim
o'zining afzalliklariga ega bo'lsa-da, raqamli ta'lim
ko'plab afzalliklari tufayli undan ustunlikka ega.
Raqamli ta'limdan maksimal darajada foydalanish
uchun texnologik vositalardan mas'uliyatli va oqilona
foydalanish lozim. Raqamli ta’lim tizimini
takomillashtirishning qanchalik ustivor taraflari
bo’lsa, xuddi shu qadar tahlikali taraflari ham
mavjud. Talabalar o'qishdan chalg'imasliklari uchun
boshqa
onlayn
maydonlardan
foydalanmaslik
muhimligini tushunishlari kerak. O'quv jarayoniga
yangi texnologiyalarni joriy etish an'anaviy o'quv
materiallari bilan bir qatorda o'quv jarayonini qo'llab-
quvvatlash uchun zamonaviy elektron vositalardan
foydalanish imkonini beradi. Biroq, afzalliklarga
qo'shimcha ravishda, yagona raqamli ta'lim muhitini
tashkil etish natijasida yuzaga keladigan tahdidlar
mavjud va ularni e'tiborsiz qoldirib bo'lmaydi. Ushbu
tizimni amalga oshirishda ta'limni raqamlashtirish
oqibatlarini sinchkovlik bilan baholash va u keltirib
chiqaradigan
tahdidlardan
optimal
himoya
strategiyasini qabul qilish kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Грегг Б. «Производительность систем: Enterprise и
Cloud», 2014.
2. https://koptelov.info/publikatsii/digital_technology
3. Bakiyeva, F., & Mirzahmedova, N. (2019).
EFFICIENCY OF ONLINE
TRAINING. Theoretical & Applied Science, (11), 56-58.
4. Bakiyeva, F. R., Primkulova, A. A., & Mirzahmedova,
N. D. (2020). Smart And
Development Of Modern Education.
5. Мирзахмедова, Н. Д. (2015). Применение макросов в
программе Power Point для создания тестовых заданий.
Наука, техника и образование, (4 (10)), 180-182.
6.
Абдурахманова,
Ш.
А.
(2017).
Развитие
педагогической науки в Республике Узбекистан.
Молодой ученый, (1), 428-430.
7. Sh.A.Abduraxmanova, & X. Jo’rayev. (2022).
MODERN
WEB
TECHNOLOGIES
USED
IN
PROFESSIONAL EDUCATION. Conference Zone,
178–179.
Retrieved
from
http://conferencezone.org/index.php/cz/article/view/248
8. Shaxnoza Abduhakimovna Abduraxmanova. (2022).
INDIVIDUALIZATION
OF PROFESSIONAL EDUCATION PROCESS ON THE
BASIS OF DIGITAL
TECHNOLOGIES. World Bulletin of Social Sciences, 8,
65-67. Retrieved from
https://scholarexpress.net/index.php/wbss/article/view/721
9. Shahnoza, A. (2019). ABOUT ONE ASPECT OF THE
DEVELOPMENT OF
STUDENTS’INTELLECTUAL
SKILLS
USING
MULTIMEDIA
INTERACTIVE
TESTS.
European
Journal of Research and Reflection in Educational Sciences
Vol, 7(12).
10. Абдурахманова, Ш. А. (2018). ОБ ОДНОМ
АСПЕКТЕ РАЗВИТИЯ
ИНТЕЛЛЕКТУАЛЬНЫХ УМЕНИЙ В ЦИФРОВОМ
ОБЩЕСТВЕ.
In
АКТУАЛЬНЫЕ
ПРОБЛЕМЫ
ПРОФЕССИОНАЛЬНОГО
ПЕДАГОГИЧЕСКОГО И ПСИХОЛОГИЧЕСКОГО
ОБРАЗОВАНИЯ (pp. 12-14).
